ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΧΡΟΝΟ ΜΟΝΟΙ ΤΟΥΣ – ΑΛΛΑ ΠΟΣΟ;

Είναι φυσιολογικό για έναν έφηβο να έχει ανάγκη να περνά χρόνο μόνος του, κλεισμένος στο δωμάτιο. Υπάρχει, όμως, κάποιο όριο σε αυτό;

Η ζωή με ένα παιδί στην εφηβεία είναι καταιγιστική. Από τη μία μέρα στην άλλη,  συμβαίνουν απροσδόκητες αλλαγές τόσο στην εικόνα όσο και στην ψυχοσύνθεσή του, που μέχρι να τις συνηθίσεις έχουν ήδη αντικατασταθεί από άλλες. Αν σταθείς κοντά για να παρακολουθήσεις, θα σου πει «φύγε». Αν πάρεις απόσταση για να μην φανείς παρεμβατικός, θα σε κατηγορήσει πως δεν ενδιαφέρεσαι αρκετά. Δεν εφησυχάζεις ποτέ, λοιπόν. Είσαι πάντα απαραίτητος και πάντα λάθος.

Θυμάμαι όταν η 15χρονη σήμερα κόρη μου ήταν μικρή, δεν πήγαινε ποτέ να παίξει μόνη της στο δωμάτιό της. Όπου ήμασταν εμείς θα έπαιρνε τα παιχνίδια της και θα τα έστηνε για να παίξει δίπλα μας. Το  βράδυ, όταν μετά τα παραμύθια και τις καληνύχτες κάναμε να γείρουμε την πόρτα του δωματίου της για να μην την ενοχλούν τα φώτα από το σαλόνι, φώναζε: Ανοίξτε εντελώς την πόρτα! Σήμερα ουρλιάζει για τον εντελώς αντίθετο λόγο. Η πόρτα της θέλει να είναι κλειστή και ο προσωπικός της χώρος και χρόνος αδιαπέραστος. Λογικό, θα πω εγώ, όμως πόσο χρόνο πραγματικά χρειάζεται ένας έφηβος να μένει μόνος δωμάτιό του; Δεν είναι αυτή η κατεξοχήν κομβική ηλικία έντονης κοινωνικοποίησης;

Πώς διαμορφώνεται ο κοινωνικός εγκέφαλος του εφήβου

Η εφηβεία είναι μια αναπτυξιακή περίοδος που αναφορικά με την ωρίμανση του εγκεφάλου μπορεί να διαρκέσει μέχρι τα 30 έτη. Κατά το διάστημα αυτό, στο άτομο συμβαίνουν βαθιές σωματικές, βιολογικές και ψυχολογικές αλλαγές. Σε επίπεδο εγκεφάλου, η εφηβεία είναι μια περίοδος επανασύνδεσης, λέει η Roselinde Kaiser, καθηγήτρια νευροεπιστημών στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο. Στόχος του εγκεφάλου στη φάση αυτή είναι να «χτίσει» νέες συνδέσεις που επιτρέπουν ταχύτερη, πιο αποτελεσματική ανταλλαγή πληροφοριών ανάμεσα στις απομακρυσμένες περιοχές του. Αυτές οι συνδέσεις εξασφαλίζουν την ανάπτυξη νέων ικανοτήτων, όπως η συναισθηματική ρύθμιση και αξιολόγηση κινδύνου/ανταμοιβής.

Unsplash Amir Hosseini

Κάποιες από τις μεγαλύτερες αλλαγές, λένε οι ειδικοί, συμβαίνουν μέσα στο δίκτυο που ονομάζεται «κοινωνικός εγκέφαλος», το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στον έσω προμετωπιαίο φλοιό, στον πρόσθιο φλοιό του προσαγωγίου και στην αμυγδαλή. Το δίκτυο αυτό μας επιτρέπει να βλέπουμε την οπτική γωνία των άλλων, να ερμηνεύουμε τις συναισθηματικές εκφράσεις των φίλων μας και να αναζητούμε ευκαιρία να δημιουργήσουμε δεσμούς. «Η ανάπτυξη αυτή είναι η αιτία που οι έφηβοι είναι κατά κανόνα άριστοι στο να κάνουν νέους φίλους, να παθιάζονται με έναν σκοπό και να δοκιμάζουν νέες ιδέες», γράφει σε άρθρο της η Adriana Galván, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, .

Ο κοινωνικός εγκέφαλος ολοκληρώνει την ανάπτυξή του αργότερα στη ζωή του ανθρώπου, καθώς χρειάζεται έναν αριθμό κοινωνικών αλληλεπιδράσεων για να ωριμάσει επαρκώς. Ωστόσο, με τα νέα στοιχεία να δείχνουν πως οι έφηβοι σήμερα κλείνονται όλο και περισσότερες ώρες στο δωμάτιό τους, μειώνοντας σημαντικά τις κοινωνικές συναναστροφές τους με άλλους έφηβους συγκριτικά με τα προηγούμενα χρόνια, οι επιστήμονες ανησυχούν για τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει αυτό στον κοινωνικό του εγκέφαλο.

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΔΥΣΜΕΝΕΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ, ΟΠΩΣ ΑΥΞΗΜΕΝΟ ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΕΥΑΛΩΤΟΤΗΤΑ ΣΤΟΝ ΕΘΙΣΜΟ.

Σκέψου το λίγο: Στα δικά μας παιδικά και εφηβικά χρόνια, τα περισσότερα απογεύματα μετά το σχολείο –και οπωσδήποτε τα Σαββατοκύριακα– τα περνούσαμε με τους φίλους μας. Κάναμε βόλτες με τα ποδήλατα, μαζευόμασταν σε σπίτια, ζούσαμε μικρές και μεγαλύτερες «περιπέτειες» που, χωρίς βέβαια να το καταλαβαίνουμε εκείνη τη στιγμή, μας βοηθούσαν να καταλάβουμε τον κόσμο και μας όπλιζαν με ανθεκτικότητα.

Δεν έχει μελετηθεί ακόμα επαρκώς το πώς η μείωση των κοινωνικών συναναστροφών των σημερινών εφήβων έχει επηρεάσει ή θα επηρεάσει στο μέλλον την ανάπτυξη του εγκεφάλου τους. Όσα είναι προς το παρόν γνωστά προέρχονται από μελέτες συμπεριφοράς σε ανθρώπους και μελέτες απεικόνισης εγκεφάλου ζώων σε εφηβική ηλικία, π.χ. σε ποντίκια. Αυτό στο οποίο καταλήγουν, πάντως, είναι πως η κοινωνική απομόνωση σχετίζεται με δυσμενείς επιπτώσεις, όπως αυξημένο άγχος και μεγαλύτερη ευαλωτότητα στον εθισμό.

Pexels RDNE

Όσο για την πιο πρόσφατη μελέτη που έγινε στο Computational Neuroscience Lab του Harvard Medical School, στο πλαίσιο της οποίας αναλύθηκαν δομικά και λειτουργικά δεδομένα μαγνητικής τομογραφίας από σχεδόν 3.000 παιδιά προεφηβικής ηλικίας, 11 έως 12 ετών, αυτή έδειξε πως η δομή του εγκεφάλου και η ισχύς των εγκεφαλικών κυκλωμάτων σε εφήβους που προτιμούν τη μοναξιά ή είναι κοινωνικά αποσυρμένοι διαφέρουν από εκείνους που κοινωνικοποιούνται περισσότερο.

Τα μη κοινωνικά παιδιά φάνηκε να δυσκολεύονται να κατανοήσουν τις εκφράσεις του προσώπου των άλλων, καθώς και την ψυχική τους κατάσταση, ενώ και η επεξεργασία των δικών τους συναισθημάτων γίνεται με μεγαλύτερη δυσκολία. Τα αποτελέσματα αυτά ήταν αναμενόμενα, σύμφωνα με τους ειδικούς, όμως αυτό που δεν περίμεναν να δουν είναι ότι η απομόνωση επηρεάζει και τις μη κοινωνικές δεξιότητες, π.χ. περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη συγκέντρωση και τη λήψη αποφάσεων.

ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΕΦΗΒΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΑΣ ΝΑ ΕΧΟΥΝ ΜΙΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΜΕ ΑΤΟΜΑ ΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΤΟΥΣ.

«Καθώς η εφηβεία είναι μια περίοδος αυξημένης νευρωνικής πλαστικότητας, οι αλλαγές που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού παραθύρου μπορεί να έχουν πιο μακροχρόνιες επιπτώσεις. Εάν δεν διορθωθούν, μπορεί να οδηγήσουν στην ανάπτυξη προβλημάτων ψυχικής υγείας, όπως το άγχος και η κατάθλιψη, τα οποία μπορεί να διαρκέσουν και στην ενήλικη ζωή», λέει η Caterina Stamoulis, επικεφαλής της έρευνας και καθηγήτρια παιδιατρικής του Harvard Medical School.

«Δείξε μου τον φίλο σου»

Φυσικά, με τον ίδιο τρόπο η εφηβεία είναι και μια περίοδος που διορθώνονται πράγματα. Παιδιά στα οποία δίνονται ευκαιρίες να κοινωνικοποιηθούν ή που ζητούν βοήθεια από κάποιον ειδικό για τυχόν προβλήματα έχουν αυξημένες πιθανότητες να περιορίσουν την επίδραση της απομόνωσης στη μετέπειτα ζωή τους.

Pexels Cottonbro

Όχι πως η απομόνωση είναι πάντα προβληματική, βέβαια, όπως λέει και η Stamoulis. «Η πρότασή μου είναι να μάθουμε τη διαφορά ανάμεσα στη φυσιολογική προτίμηση για απομόνωση και στην υπερβολική απομόνωση». Δηλαδή;

«Κάθε άτομο έχει διαφορετική ανάγκη για απομόνωση», εξηγεί η ίδια. «Κάποια παιδιά θέλουν να έχουν έναν μεγάλο, ποικιλόμορφο κύκλο φίλων, άλλα παιδιά προτιμούν μικρότερες ομάδες ή διαφορετικές μορφές αλληλεπίδρασης. Και είναι ΟΚ. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι τα έφηβα παιδιά μας να έχουν μια ουσιαστική αλληλεπίδραση με άτομα της ηλικίας τους».

Pexels Szafran

Είναι εξίσου ωφέλιμη και η εικονική αλληλεπίδραση; Η απάντηση των ειδικών πάνω σε αυτό δεν είναι σαφής. Η αλήθεια είναι ότι πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνικής ζωής των παιδιών λαμβάνει πλέον χώρα online. Ακόμα κι αν συναντιούνται το πρωί στο σχολείο, πολλά παιδιά θα επικοινωνήσουν το απόγευμα ξανά με μηνύματα και βιντεοκλήσεις.

Μέχρι να διαπιστώσουν οι ειδικοί ποια είδη εικονικής επικοινωνίας είναι ωφέλιμα και ποια όχι, αυτό που οι γονείς έχουμε να κάνουμε είναι να βεβαιωθούμε πως ακόμα κι αν τα παιδιά απομονώνονται για να επικοινωνήσουν ψηφιακά, το κάνουν τηρώντας τους ίδιους «κανόνες» καλής συμπεριφοράς που εφαρμόζουν και στις διαπροσωπικές συναντήσεις τους.