ΤΙ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΥΤΟ-ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ;

Ακούγοντας τη φράση «εμπειρίες αυτο-υπέρβασης», ίσως το μυαλό σου να πηγαίνει σε κάτι πολύ εξτρίμ. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα βίωμα που όλοι μας λίγο-πολύ έχουμε ζήσει, έστω και με διαφορετικό τρόπο. Τι ακριβώς είναι και τι υποστηρίζει η επιστήμη γι' αυτές; Τις αναγνωρίζει ως κάτι υπαρκτό ή τις τοποθετεί στη σφαίρα του μεταφυσικού;

Φαντάσου να στέκεσαι στην άκρη του Γκραν Κάνυον, να κοιτάζεις έναν απόλυτα καθαρό, έναστρο ουρανό το βράδυ ή να παρατηρείς τον ωκεανό κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας. Σε αυτές τις στιγμές, το άτομο νιώθει «μικρό» μπροστά στο μεγαλείο της φύσης, αλλά αντί για φόβο, νιώθει μια ανακουφιστική σύνδεση με το σύμπαν. Τα προσωπικά προβλήματα ξαφνικά φαντάζουν ασήμαντα.

Θυμίσου το συναίσθημα που νιώθεις όταν βρίσκεσαι σε μια μεγάλη συναυλία, σε έναν αγώνα της αγαπημένης σου ομάδας ή σε μια ειρηνική πορεία, και ξαφνικά νιώθεις τον εαυτό σου να συγχρονίζεται απόλυτα με το πλήθος. Η ατομική σου ταυτότητα συγχωνεύεται με την ταυτότητα της ομάδας, προκαλώντας μια ισχυρή αίσθηση ενότητας.

Σου έχει τύχει να απορροφηθείς τόσο απόλυτα σε μια δραστηριότητα –όπως το να ζωγραφίζεις, να γράφεις κώδικα, να τρέχεις ή να παίζεις ένα μουσικό όργανο– που να χάσεις εντελώς την αίσθηση του χρόνου, του χώρου και των φυσικών σου αναγκών; Σε εκείνη τη φάση, «εσύ» ως ξεχωριστή οντότητα εξαφανίζεσαι και γίνεσαι ένα με τη δράση.

Αλλά και όσοι εξασκούνται συστηματικά στον διαλογισμό ή προσεύχονται με βαθιά πίστη, συχνά αναφέρουν στιγμές που τα φυσικά όρια του σώματός τους μοιάζουν να εξαϋλώνονται. Δεν νιώθουν πού τελειώνει το σώμα τους και πού αρχίζει ο εξωτερικός κόσμος, και βιώνουν μια απόλυτη εσωτερική γαλήνη.

Τι είναι οι εμπειρίες αυτο-υπέρβασης και πώς θα ξέρεις αν έχεις ζήσει μία;

Όλα τα παραπάνω αποκαλούνται εμπειρίες αυτο-υπέρβασης και σίγουρα δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των μοναχών ή των μυστικιστών. Στην επιστήμη της Ψυχολογίας, ορίζονται ως εκείνες οι στιγμές όπου η έντονη αίσθηση του «εγώ» (οι καθημερινές μας έγνοιες, οι ανασφάλειες και ο ατομικισμός μας) υποχωρεί ή διαλύεται προσωρινά, και αντ' αυτού νιώθουμε μια βαθιά σύνδεση με κάτι ευρύτερο και μεγαλύτερο από εμάς.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, ο πρωτοπόρος Αμερικανός φιλόσοφος και ψυχολόγος William James εξέδωσε το μνημειώδες έργο του με τίτλο Οι Ποικιλίες της Θρησκευτικής Εμπειρίας (1902). Σε αυτό, εξερεύνησε τις βαθιές, μυστηριώδεις και συχνά αλλόκοτες εσωτερικές εμπειρίες των ανθρώπων – από οράματα και εκστάσεις μέχρι στιγμές απόλυτης γαλήνης, διαύγειας και ενότητας με το σύμπαν.

Η σύγχρονη Ψυχολογία και οι Νευροεπιστήμες έρχονται να επιβεβαιώσουν περίτρανα αυτό που ο James υποστήριζε τότε: αυτές οι «παράξενες» εμπειρίες δεν πρέπει να απορρίπτονται, καθώς αποτελούν θεμελιώδη και συχνά θεραπευτικά στοιχεία της ανθρώπινης φύσης.

Γιατί είναι ωφέλιμες, σύμφωνα με τους επιστήμονες;

Ο ερευνητής David Yaden, ο οποίος μελετά τα φαινόμενα αυτά στο Κέντρο Ψυχεδελικής και Συνειδησιακής Έρευνας του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, εξηγεί πώς η σύγχρονη επιστήμη βαδίζει πλέον στα χνάρια του James.

Μία από τις πιο καθοριστικές αρχές που εισήγαγε ο William James ήταν ότι πρέπει να αξιολογούμε τις πνευματικές και μυστικιστικές εμπειρίες από τους «καρπούς» τους, δηλαδή από τα πρακτικά αποτελέσματά τους στη ζωή και όχι από τις «ρίζες» τους, τη φυσιολογική ή νευρολογική τους προέλευση.

EINAI OI ΣΤΙΓΜΕΣ ΠΟΥ Η ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ «ΕΓΩ» ΥΠΟΧΩΡΕΙ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΚΑΙ ΝΙΩΘΟΥΜΕ ΜΙΑ ΒΑΘΙΑ ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΚΑΤΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΕΜΑΣ.

Για πολύ καιρό, αρκετοί επιστήμονες του κλάδου της Ψυχιατρικής έτειναν να παθολογικοποιούν αυτές τις έντονες καταστάσεις συνειδητότητας, υποβιβάζοντάς τες σε απλές ψευδαισθήσεις, δυσλειτουργίες της χημείας του εγκεφάλου ή συμπτώματα νευρολογικών διαταραχών. Ο James, αντίθετα, υποστήριξε ότι, ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στον εγκέφαλο τη στιγμή της εμπειρίας, το πραγματικό κριτήριο της αξίας της είναι το πώς μεταμορφώνει τον άνθρωπο.

Αν μια «παράξενη» εμπειρία κάνει κάποιον πιο συμπονετικό, πιο γαλήνιο, λιγότερο εγωκεντρικό και του προσφέρει μια βαθύτερη αίσθηση νοήματος στη ζωή, τότε είναι ψυχολογικά ωφέλιμη. Η σύγχρονη επιστήμη έχει πλέον υιοθετήσει ακριβώς αυτή την οπτική γωνία.

ΟΙ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΥΤΕΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ, ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΚΑΙ ΝΑ ΒΕΛΤΙΩΣΟΥΝ ΤΟΥΣ ΣΟΒΑΡΟΥΣ ΕΘΙΣΜΟΥΣ.

Οι εμπειρίες αυτο-υπέρβασης στο εργαστήριο: τι λένε οι Νευροεπιστήμες

Σύγχρονες έρευνες διαπιστώνουν ότι αυτές οι εσωτερικές εμπειρίες, οι εμπειρίες «αυτο-υπέρβασης», είναι εκπληκτικά συνηθισμένες. Περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού αναφέρει ότι έχει βιώσει τουλάχιστον μία φορά κάποια στιγμή που τα όρια του «εγώ» του έχουν διαλυθεί και το άτομο έχει νιώσει μια βαθιά, σχεδόν ιερή, σύνδεση με το περιβάλλον του και την ανθρωπότητα.

Σήμερα, εργαλεία που ο James δεν μπορούσε καν να φανταστεί στην εποχή του –όπως η νευροαπεικόνιση, η υπολογιστική ανάλυση και οι αυστηρές κλινικές δοκιμές– επιβεβαιώνουν τις υποθέσεις του. Ειδικότερα, η έρευνα πάνω σε ουσίες όπως η ψιλοκυβίνη, η λεγόμενη «ψυχεδελική αναγέννηση», έχει προσφέρει στους επιστήμονες έναν αξιόπιστο τρόπο να προκαλούν τέτοιες μυστικιστικές εμπειρίες σε ελεγχόμενο κλινικό περιβάλλον.

Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: οι εμπειρίες αυτές μπορούν να οδηγήσουν σε ταχεία και μακροχρόνια ανακούφιση από την ανθεκτική κατάθλιψη, το άγχος θανάτου (ιδίως σε ασθενείς στο τελικό στάδιο) και τους σοβαρούς εθισμούς.

ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ ΕΝΑ ΤΡΙΤΟ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΑΝΑΦΕΡΕΙ ΟΤΙ ΕΧΕΙ ΒΙΩΣΕΙ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΚΑΠΟΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΑΥΤΟ-ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ.

Ο ίδιος ο David Yaden στράφηκε στην έρευνα όταν βίωσε αυθόρμητα μια τέτοια εμπειρία αυτο-υπέρβασης στα φοιτητικά του χρόνια, η οποία μετέτρεψε το νεανικό του άγχος σε αίσθημα αγάπης, νοήματος και ενότητας. Αναζητώντας απαντήσεις στον επιστημονικό χώρο, βρήκε καταφύγιο στο έργο του James, αφού ελάχιστοι τότε συζητούσαν ανοιχτά για τέτοια βιώματα χωρίς προκαταλήψεις.

Πλέον, η μελέτη αυτών των καταστάσεων –είτε προκύπτουν αυθόρμητα, είτε μέσω προσευχής και διαλογισμού, είτε φαρμακολογικά– έχει περάσει από το ακαδημαϊκό περιθώριο στο επίκεντρο της Ψυχιατρικής και των Νευροεπιστημών, αποδεικνύοντας ότι μπορούν να αλλάξουν ριζικά την αντίληψή μας για τον χρόνο, τον χώρο και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Ποια είναι, λοιπόν, η σύγχρονη στάση της επιστήμης απέναντι στο υπερβατικό; Διατηρώντας μια στάση διρευνητικής αυστηρότητας αλλά και ταπεινότητας απέναντι στο άγνωστο, δεν καταρρίπτει πλέον τον μυστικισμό. Αντίθετα, τον απομυθοποιεί με σεβασμό, αξιοποιώντας τις σπουδαίες θεραπευτικές του δυνατότητες. Ο William James είχε τελικά δίκιο: οι εσωτερικές μας «πτήσεις» αξίζουν την πλήρη επιστημονική μας προσοχή, γιατί εκεί ίσως κρύβεται ένα ισχυρό κλειδί για την ανθρώπινη ευημερία.