ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΜΑΣ ΔΕΙΧΝΟΥΝ ΠΩΣ ΝΑ ΖΟΥΜΕ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

Από τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα μέχρι τους Στωικούς, τους Κυνικούς και τον Επίκουρο, η αρχαία ελληνική φιλοσοφία μπορεί να διδάξει πολλά για το πώς να ζεις καλά σε έναν κόσμο που σου μαθαίνει να ζητάς πολλά και να συγκρίνεσαι.

Ένα από τα προβλήματα με τις ψηφιακές μας ζωές είναι πως, αθόρυβα και σταδιακά, πέφτουμε στη λούπα της συνεχούς σύγκρισης και κατανάλωσης. Τα social media μάς βομβαρδίζουν με εικόνες επιτυχίας, πολυτέλειας και τελειότητας, ενώ καταλείπουν αισθήματα μειονεξίας και ανικανοποίητου τόσο έντονα για ορισμένους, που τα υλικά αγαθά και οι εμπειρίες τους δεν θα είναι ποτέ αρκετά.

Το 2024, δημοσιεύτηκε έρευνα με συμμετέχοντες πάνω από 1.200 χρήστες κοινωνικών δικτύων, η οποία έδειξε ότι η εντατική χρήση των social media συνδέεται με αυξημένο υλισμό, εντονότερη κοινωνική σύγκριση, υψηλότερα επίπεδα άγχους και μειωμένη ικανοποίηση από τη ζωή, ιδιαίτερα σε άτομα που δίνουν μεγάλη σημασία στην εικόνα, τον καταναλωτισμό και την κοινωνική αναγνώριση.

Θα μπορούσαμε να κατηγορήσουμε τον Ζούκερμπεργκ για ό,τι μας συμβαίνει μα, στην πραγματικότητα, η τάση του ανθρώπου να επιθυμεί όλο και περισσότερα αγαθά, κύρος ή γνώση χαρτογραφείται ήδη από την αρχαιότητα, απ' όπου μας έφτασαν φράσεις και παραφράσεις όπως τα «μηδέν ἄγαν», «οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ, ἀλλ᾿ ἐν τῷ εὖ τὸ πολύ» και «μέτρον ἄριστον».

Ο Petros Tourikis, ιστορικός με αντικείμενο τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό της Αρχαίας Ελλάδας, έγραψε ένα ενδιαφέρον άρθρο για το πώς η σκέψη των αρχαίων ημών προγόνων μπορεί να μας βοηθήσει να ζήσουμε καλύτερα, επιθυμώντας λιγότερα.

Το πρόβλημα του να θες συνέχεια περισσότερα

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν παρατηρήσει την τάση του ανθρώπου να προσπαθεί να υπερβεί το μέτρο, να αναζητά διαρκώς το κάτι παραπάνω και να μη νιώθει ποτέ πλήρης. Για τον λόγο αυτό, λέει ο Tourikis, η ελληνική φιλοσοφία ασχολήθηκε συστηματικά με το τι χρειάζεται για μια καλή ζωή και πώς η επιθυμία μπορεί να παραμένει συμβατή με την εσωτερική ισορροπία.

Κεντρική θέση στην αρχαία ελληνική γραμματεία κατείχε η έννοια της πλεονεξίας, που συνδύαζε την απληστία με τη διεκδίκηση περισσότερων απ' όσα αναλογούσαν σε κάποιον, ακόμα και με υφαρπαγή ξένων αγαθών. Για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, η πλεονεξία μπορούσε να διαταράξει σχέσεις, πολιτικές κοινότητες και τελικά να αλλοιώσει τον ίδιο τον χαρακτήρα του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης τη συνέδεε άμεσα με την αδικία, ακριβώς επειδή στηριζόταν στην επιθυμία απόκτησης εκείνου που ανήκει σε άλλον.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Απέναντι σε αυτή την τάση, οι Έλληνες πρόβαλλαν τη σωφροσύνη, την ικανότητα αυτοκυριαρχίας και μέτρου. Η σωφροσύνη δεν απαιτούσε άρνηση των απολαύσεων ούτε ασκητισμό, μα περισσότερο την ικανότητα του ανθρώπου να ρυθμίζει τις επιθυμίες του σύμφωνα με τις πραγματικές του ανάγκες και τις περιστάσεις της ζωής του. Έτσι, ένας εύπορος μπορούσε να θεωρείται σώφρων εφόσον δεν εξαρτούσε την αξία του από τα υπάρχοντά του, ενώ κάποιος με ελάχιστα αγαθά μπορούσε να παραμένει δέσμιος της επιθυμίας για περισσότερα.

Μη συνδέεις την ευτυχία με τα υλικά αγαθά

Οι Στωικοί δεν θεωρούσαν τον πλούτο ή την άνεση εγγενώς κακά, πίστευαν, ωστόσο, ότι γίνονται επικίνδυνα όταν ο άνθρωπος βασίζει εκεί την ψυχική του ισορροπία. Ο Ζήνων ο Κιτιεύς και οι μεταγενέστεροι Στωικοί υποστήριζαν ότι τα εξωτερικά αγαθά είναι «αδιάφορα», επειδή δεν καθορίζουν την ηθική ποιότητα της ζωής. Η αρετή και όχι η ιδιοκτησία είναι που εξασφαλίζει την ελευθερία του ανθρώπου.

Ο ΣΤΩΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ ΣΗΜΑΙΝΕ ΝΑ ΠΟΡΕΥΕΣΑΙ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΣΚΛΑΒΟΣ ΤΗΣ ΤΥΧΗΣ, ΑΤΑΡΑΧΟΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΚΕΡΔΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ.

Γι’ αυτό οι Στωικοί καλλιεργούσαν μια μορφή εσωτερικής απόστασης από τα υλικά αγαθά. Ο άνθρωπος όφειλε να χρησιμοποιεί όσα διαθέτει χωρίς να εξαρτάται από αυτά. Ο Σενέκας, για παράδειγμα, υποστήριζε ότι έπρεπε κανείς να είναι πνευματικά προετοιμασμένος για μια απώλεια, ώστε να μη συνδέει την ευτυχία του με πράγματα που μπορούν να χαθούν εύκολα.

«Ο στωικός τρόπος ζωής σήμαινε να πορεύεσαι στον κόσμο χωρίς να είσαι σκλάβος της τύχης, ατάραχος απέναντι στο κέρδος και την απώλεια, και να καθοδηγείσαι από τη λογική και την αρετή αντί για την ευτυχία που υπόσχονται ο πλούτος και τα υλικά αγαθά», γράφει ο Tourikis.

Μην αναλώνεσαι σε μάταιες επιθυμίες

Ενώ οι Στωικοί επιδίωκαν την αποδέσμευση από τα εξωτερικά αγαθά, ο Επίκουρος επιχείρησε να περιορίσει τις ίδιες τις επιθυμίες. Δεν απέρριπτε την ηδονή, ούτε υποστήριζε έναν αυστηρά λιτό βίο με τη σημερινή έννοια, αλλά υποστήριζε πως ο άνθρωπος πρέπει να επιδιώκει την ευδαιμονία, το ύψιστο αγαθό που προκύπτει από την απονία του σώματος και την αταραξία της ψυχής.

Ο Επίκουρος διέκρινε τις επιθυμίες σε:

• φυσικές και αναγκαίες, όπως η τροφή, η στέγη και η φιλία,
• φυσικές αλλά μη αναγκαίες, όπως οι πολυτελείς απολαύσεις,
• μάταιες (επιθυμίες που γεννιούνται από τη ματαιοδοξία και τη σύγκριση με τους άλλους).

Οι τελευταίες ήταν και οι πιο επικίνδυνες, επειδή δεν έχουν τέλος και εξαρτώνται από παράγοντες που ο άνθρωπος δεν μπορεί να ελέγξει.

Όπως λέει ο Tourikis, «αντί να προσπαθεί αδιάκοπα να προσθέσει περισσότερα στη ζωή, η επικούρεια φιλοσοφία επιδιώκει να απομακρύνει την πίεση που ασκεί πάνω της η ατέρμονη επιθυμία».

Να επιλέγεις την απλότητα

Οι Κυνικοί αμφισβήτησαν ανοιχτά τις κοινωνικές συμβάσεις γύρω από τον πλούτο, το κύρος και την ιδιοκτησία. Ο θεμελιωτής του κυνισμού, ο Διογένης, έζησε στην αστεγία και περιφρόνησε τους νόμους, επιχειρώντας να δείξει πόσα από αυτά που θεωρούνται αναγκαία είναι στην πραγματικότητα προϊόν συνήθειας και κοινωνικής πίεσης.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΥΝΙΚΟΥΣ, ΟΣΟ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΚΑΝΕΙΣ ΓΙΑ ΝΑ ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟΣ, ΤΟΣΟ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΕΚΤΙΘΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΦΟΒΟ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ.

Για τους Κυνικούς, η υπερβολική εξάρτηση από υλικά αγαθά και κοινωνική αναγνώριση καθιστούσε τον άνθρωπο περισσότερο ευάλωτο. Όσο περισσότερα χρειάζεται κανείς για να αισθάνεται ολοκληρωμένος, τόσο περισσότερο εκτίθεται στον φόβο της απώλειας. Η απλότητα των Κυνικών, σχολιάζει ο ιστορικός, ήταν τρόπος απελευθέρωσης από περιττές εξαρτήσεις.

Δεν είναι ανάγκη να γνωρίζεις τα πάντα

Η φράση «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» (ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα), που αποδόθηκε στον Σωκράτη ή συνδέθηκε με το όνομά του, συμπυκνώνει τη σκέψη του Αθηναίου φιλοσόφου για τη σοφία, την οποία όριζε ως επίγνωση των ορίων της ανθρώπινης γνώσης, κάτι σαν πνευματική ταπεινότητα.

Σε αντίθεση με τους σοφιστές, λέει ο Tourikis, που παρουσίαζαν τη γνώση ως μέσο κύρους και κοινωνικής επιτυχίας, «η σωκρατική εγκράτεια βασιζόταν στον περιορισμό όσων ισχυριζόταν κανείς ότι γνωρίζει. Η σοφία δεν συνίστατο στη συσσώρευση απαντήσεων, αλλά στη διατήρηση μιας προσεκτικής σχέσης με την αβεβαιότητα. Αυτή η στάση άφηνε χώρο για στοχασμό και ηθική επίγνωση, υποδηλώνοντας ότι η πνευματική υπερβολή, όπως και η υλική, μπορεί να επιβαρύνει τη ζωή αντί να τη βελτιώνει».

ΤΟ ΝΑ ΕΠΙΘΥΜΕΙΣ ΛΙΓΟΤΕΡΑ, ΟΠΩΣ ΜΑΣ ΘΥΜΙΖΟΥΝ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΜΠΟΔΙΟ ΑΛΛΑ ΔΡΟΜΟΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΟ ΕΥ ΖΗΝ.

Πώς να ζήσεις καλά, σύμφωνα με τους αρχαίους

Παρά τις διαφορές τους, οι περισσότερες σχολές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας συγκλίνουν στο ότι η καλύτερη ποιότητα ζωής εξασφαλίζεται με το να εκτιμάς ό,τι έχει πραγματική αξία, «από την πνευματική διαύγεια και όχι από τον υλικό πλούτο», που λέει ο ιστορικός, καταλήγοντας ότι «το να επιθυμείς λιγότερα, όπως μας θυμίζουν οι αρχαίοι Έλληνες, δεν είναι εμπόδιο αλλά δρόμος που οδηγεί στο ευ ζην».