ΤΙ ΔΡΟΜΟ ΘΑ ΠΑΡΟΥΝ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΠΟΞΕΝΩΜΕΝΩΝ ΓΟΝΙΩΝ; ΕΡΕΥΝΑ ΔΕΙΧΝΕΙ 4 ΜΟΤΙΒΑ

Η γονική αποξένωση παραμένει έννοια αμφιλεγόμενη. Για κάποιους αποτελεί μορφή ψυχολογικής βίας, για άλλους εργαλείο που μπορεί να διαστρεβλώσει σοβαρές καταγγελίες κακοποίησης. Το βέβαιο είναι ότι το παιδί δεν μένει ανεπηρέαστο. Μια έρευνα σκιαγραφεί τέσσερις διαδρομές που ίσως ακολουθήσει στην ενήλικη ζωή.

Κακός πατέρας, κακή μητέρα, ενδοοικογενειακή βία, εγκατάλειψη, προβλήματα ενηλίκων που περνούν στο παιδί, τραυματισμένα παιδιά που γίνονται ενήλικες καταδικασμένοι (;) να περάσουν το τραύμα στους δικούς τους απογόνους. Τα παιδιά των αποξενωμένων γονιών είναι δέντρα που μεγαλώνουν στη σκιά των ριζών τους.

Αυτή την αλληγορική εικόνα επιλέγουν οι Νορβηγές ερευνήτριες Ingrid Røysland και Camilla Koskinen για να περιγράψουν τι συμβαίνει μακροπρόθεσμα στους ενήλικες που βίωσαν γονική αποξένωση ως παιδιά, στην ανασκόπησή τους που δημοσιεύτηκε αρχές του 2026 στο International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-being. Στην ανάλυση συμπεριλήφθηκαν 10 μελέτες σε ενήλικες 18 έως 67 ετών, που δημοσιεύτηκαν μεταξύ 2005 και 2022.

Τα αποτελέσματα φώτισαν τέσσερα επαναλαμβανόμενα μοτίβα που σκιαγραφούν μια σύνθετη και συχνά επώδυνη εικόνα για το πώς οι οικογενειακές ρήξεις επηρεάζουν την πρώιμη προσκόλληση, την ποιότητα της φροντίδας και την παρουσία ή απουσία συναισθηματικής ασφάλειας, διαμορφώνοντας εν τέλει μια ολόκληρη ζωή. Πριν από αυτά, δυο λόγια για τη γονική αποξένωση, τη θέση της επιστημονικής κοινότητας απέναντι στο ζήτημα και τις επιφυλάξεις για την επίκλησή της στις δικαστικές αίθουσες.

Το ανύπαρκτο σύνδρομο γονικής αποξένωσης

Τη δεκαετία του 1980, ο Αμερικανός παιδοψυχίατρος Richard Gardner περιέγραψε για πρώτη φορά ένα σταθερό πρότυπο συμπεριφοράς, όπου το παιδί απορρίπτει αδικαιολόγητα τον έναν γονέα μετά από διαζύγιο με υψηλή γονεϊκή σύγκρουση. Το ονόμασε Σύνδρομο Γονικής Αποξένωσης (Parental Alienation Syndrome/PAS) και του απέδωσε 8 βασικά χαρακτηριστικά:

1. Το παιδί ξεκινά μια σταθερή εκστρατεία απαξίωσης του «στοχοποιημένου» γονέα.
2. Οι αιτιάσεις της απόρριψης είναι αδύναμες, υπερβολικές ή παράλογες.
3. Ο ένας γονέας παρουσιάζεται ως μόνο καλός και ο άλλος ως μόνο κακός.
4. Το παιδί τονίζει πως είναι δικές του απόψεις (ενώ στην πραγματικότητα αναπαράγει τις θέσεις του ευνοούμενου γονέα).
5. Το παιδί υπερασπίζεται αυτομάτως και άκριτα τον ευνοούμενο γονέα σε κάθε σύγκρουση.
6. Το παιδί δεν νιώθει ενοχές για την αγένεια ή τη σκληρότητα προς τον γονέα που απορρίπτει.
7. Το παιδί παναλαμβάνει ιστορίες ή κατηγορίες έναντι του γονέα που απορρίπτει σαν να είναι δικές του εμπειρίες.
8. Το παιδί απομακρύνεται σταδιακά και από την οικογένεια του γονέα που έχει απορρίψει.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία δεν έχει αναγνωρίσει τη γονική αποξένωση ως διαταραχή, χαρακτηρίζοντάς την περιγραφικό όρο για ένα συμπεριφορικό πρότυπο και όχι ψυχιατρική οντότητα με σαφή, ερευνητικά τεκμηριωμένα κριτήρια. Γι’ αυτό, προτείνει να προσεγγίζεται μέσα από ήδη αναγνωρισμένες κατηγορίες, όπως προβλήματα στη σχέση γονέα‑παιδιού, ψυχολογική κακοποίηση παιδιού ή άλλες μορφές δυσλειτουργικών οικογενειακών δυναμικών.

Αντίστοιχα, το σύνδρομο δεν αναγνωρίστηκε ούτε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ο οποίος αφαίρεσε τον όρο από το ευρετήριο στην τελευταία Διεθνή Στατιστική Ταξινόμηση Νόσων (ICD‑11), επισημαίνοντας πως δεν υπάρχουν τεκμηριωμένες, ειδικές παρεμβάσεις υγείας για την αντιμετώπισή του και ότι ενέχει πάντα ο κίνδυνος κατάχρησής του ως διάγνωσης, ειδικά σε περιπτώσεις που ένας γονέας καταγγέλλει κακοποίηση.

Η επίκληση της γονικής αποξένωσης στα δικαστήρια

Η γονική αποξένωση ακούγεται συχνά στις δικαστικές αίθουσες, σε υποθέσεις γονικής μέριμνας και επιμέλειας ανήλικων παιδιών. Αναγνωρίζεται ως μορφή ενδοοικογενειακής βίας που απαιτεί έγκαιρη ανίχνευση και παρέμβαση μέσω ψυχολογικής υποστήριξης και νομικών μέτρων, με στόχο την προστασία του παιδιού και την αποκατάσταση υγιών σχέσεων γονέα-παιδιού. Το αν οι καταγγελίες ανταποκρίνονται σε πραγματικά γεγονότα ή εργαλειοποιούνται, είναι ένα διαφορετικό, σύνθετο ζήτημα.

Η ΓΟΝΙΚΗ ΑΠΟΞΕΝΩΣΗ, ΙΔΙΩΣ ΩΣ ΨΕΥΔΟΪΑΤΡΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ, ΕΧΕΙ ΕΡΓΑΛΕΙΟΠΟΙΗΘΕΙ ΕΙΣ ΒΑΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΚΑΤΗΓΓΕΙΛΑΝ ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ Ή ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΒΙΑ ΚΑΙ ΜΑΝΑΔΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΝ ΝΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΨΟΥΝ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΚΑΚΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥΣ ΠΑΤΕΡΑΔΕΣ.

Ο καθηγητής ψυχιατρικής William Bernet και η παιδοψυχολόγος και ερευνήτρια Amy J. L. Baker είναι από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της θεωρίας της γονικής αποξένωσης. Σε επιστημονική τους δημοσίευση το 2013, σημειώνουν ότι πάνω από 500 διεθνείς αναφορές και πολλές ποιοτικές και ποσοτικές μελέτες τεκμηριώνουν το σύνδρομο, το οποίο συνοδεύει έντονη παρανόηση και παραπληροφόρηση. Ενδεικτικά, αμφισβητούν ότι έχει χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά από κακοποιητικούς γονείς, τονίζοντας πως τα αποδεδειγμένα περιστατικά παραπλάνησης των δικαστών είναι ελάχιστα.

Από την άλλη, φωνές απ' όλο τον κόσμο τονίζουν πως η γονική αποξένωση, «ιδίως η ψευδοϊατρική παρουσίασή της ως "σύνδρομο"», έχει εργαλειοποιηθεί εις βάρος γυναικών που κατήγγειλαν ενδοοικογενειακή ή σεξουαλική βία και μανάδων που προσπαθούν να προστατεύσουν τα παιδιά τους από κακοποιητικούς πατεράδες. Έρευνες που επικαλείται σε άρθρο της η Zoe Rathus, Senior Lecturer Νομικής στο Griffith University, δείχνουν ότι:

• Η γονική αποξένωση εξακολουθεί να πρωταγωνιστεί στην υπερασπιστική γραμμή πατεράδων που κατηγορούνται για σεξουαλική κακοποίηση.
• Όταν προβάλλεται η γονική αποξένωση, οι μητέρες μπορεί να υποστούν εκφοβισμό από διάφορες πλευρές (πατέρας, δικαστές, δικηγόροι) και να χαρακτηριστούν «υστερικές, εκδικητικές και χειριστικές γυναίκες».
• Όταν ο πατέρας επικαλείται γονική αποξένωση, υπερδιπλασιάζονται οι πιθανότητες η έδρα να μην πιστέψει τις καταγγελίες κακοποίησης από τις μητέρες και τετραπλασιάζονται οι πιθανότητες απόρριψης καταγγελιών για σεξουαλική κακοποίηση του παιδιού.

Οι επιπτώσεις στο παιδί και μετέπειτα ενήλικα

Η γονική αποξένωση ως έννοια δεν μένει στα δικαστήρια και στις μελέτες. Εμφανίζεται και στον δημόσιο λόγο, σε tabloids (βλ. Anjelina Jolie και Brad Pitt), στο διαδίκτυο και στα social media. Μια έρευνα από το Πάντειο Πανεπιστήμιο για την ελληνική ανδρόσφαιρα, που πήρε ως case study τη σελίδα του Facebook «Όχι, δεν είσαι μισογύνης», διαπίστωσε ότι η γονική αποξένωση αποτελεί πυλώνα της αντιφεμινιστικής ρητορικής της, παρουσιάζοντας τους άνtρες ως τα πραγματικά θύματα ενός συστήματος όπου οι γυναίκες είναι προνομιούχες, βίαιες ή ψεύτρες.

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΟΥ ΕΖΗΣΑΝ ΓΟΝΙΚΗ ΑΠΞΕΝΩΣΗ ΒΙΩΝΟΥΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΔΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΦΛΕΡΤΑΡΟΥΝ, ΩΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ, ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ, ΤΟ ΑΓΧΟΣ, ΤΗ ΧΑΜΗΛΗ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΑΣΦΑΛΩΝ ΔΕΣΜΩΝ.

Φταίει η μάνα, ο πατέρας ή και οι δύο; Δε θα μάθουμε ποτέ τι συμβαίνει σε κάθε σπίτι με κάθε λεπτομέρεια. Σίγουρα, αν προσπαθήσουμε, όλο και κάποιο άβολο σκηνικό θα θυμηθούμε με κάποια γιαγιά να πιπιλίζει ένα παιδικό μυαλό για το πόσο ακατάλληλη μάνα ήταν η νύφη της ή πόσο ανεπαρκής για οικογενειάρχης ο γαμπρός της. Κι αν βάλεις τις μηνιαίες καταθέσεις στους ψυχολόγους και ψυχιάτρους για γονείς που απουσίαζαν διά της παρουσίας τους, βγάζουν νόημα οι επιπτώσεις που αποδίδουν στη γονική αποξένωση –ως κατάσταση, όχι ως διάγνωση–, από την απώλεια ταυτότητας και οικογενειακών δεσμών ως τα μετέπειτα προβλήματα ψυχικής υγείας (κατάθλιψη, άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολία στη δημιουργία ασφαλών δεσμών).

Ακολουθεί μικρό spoiler: στο νορβηγικό φιλμ «Συναισθηματική αξία» του Joachim Trier, που κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας για το 2026, η Nora ζει ως παιδί τις εντάσεις και τους καυγάδες των γονιών της και μεγαλώνει εν τέλει χωρίς τον πατέρα της, Gustav, ο οποίος απομακρύνεται –εγκαταλείπει την οικογένεια– επιλέγοντας να δώσει προτεραιότητα στην καριέρα του. Αν και δεν πρόκειται για γονική αποξένωση με τα κριτήρια που προαναφέραμε, βλέπουμε ότι η εμπειρία τη σημαδεύει βαθιά, με το τραύμα να την ακολουθεί και στην ενήλικη ζωή, όπου αποκαλύπτεται, εμμέσως, ότι έχει προβεί μέχρι και σε απόπειρα αυτοκτονίας.

Αν έπρεπε να τοποθετήσουμε τη Nora σε κάποιο από τα τέσσερα μοτίβα που εντόπισαν οι Røysland και Koskinen στους ενήλικες που μεγάλωσαν με αποξενωμένους γονείς, θα επιλέγαμε εκείνο που χαρακτήριζαν:

Έντονος συναισθηματικός πόνος, απώλεια και ενοχή

Οι ενήλικες περιέγραψαν την αποξένωση ως μια ανοιχτή πληγή με βαθιά απώλεια, εμμονικό αναστοχασμό και αίσθημα προδοσίας, ανεξάρτητα από το ποιος γονιός είχε προκαλέσει τη ρήξη ή αν οι ίδιοι είχαν επιλέξει να απομακρυνθούν από έναν γονέα. Πολλοί ανέφεραν μεγάλο φάσμα ψυχικών προκλήσεων (θυμό, κατάθλιψη, άγχος, εξαρτήσεις ή αυτοκτονικό ιδεασμό) ενώ κάποιοι πενθούσαν την οικογένεια που δεν είχαν ποτέ· τη συναισθηματική στήριξη, το αίσθημα του ανήκειν, τις απλές καθημερινές τελετουργίες που για άλλους είναι δεδομένες.

Οι άλλες τρεις διαδρομές χαρακτηρίζονται από:

Έλλειψη εμπιστοσύνης και ανασφαλείς σχέσεις

Το πιο σταθερό εύρημα ήταν μια βαθιά και διαρκής δυσκολία στην εμπιστοσύνη. Οι ενήλικες που είχαν βιώσει γονική αποξένωση στην παιδική ηλικία περιέγραφαν επίμονα συναισθήματα απομόνωσης, άγχους και ανασφάλειας στις σχέσεις. Η απόρριψη που εσωτερικεύτηκε στην παιδική ηλικία μεταφραζόταν σε καχυποψία απέναντι στις σχέσεις ή και τις επαγγελματικές συνεργασίες.

Χαμηλή αυτοεκτίμηση και ευρύτερες συνέπειες στη ζωή

Η βαθύτερη συνέπεια αφορά το πλήγμα στην αυτοεκτίμηση, που επηρέασε συνολικά την τροχιά της ζωής. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν σταθερά χαμηλή αυτοαξία, δυσκολία να πιστέψουν στις ικανότητές τους και μια διάχυτη αίσθηση ανεπάρκειας. Η έρευνα έδειξε πως όταν ένας γονιός υποτιμά συστηματικά τον άλλον, το παιδί μπορεί να εσωτερικεύσει τα αρνητικά μηνύματα ως κάτι που αφορά το ίδιο. Πολλοί μίλησαν για χρόνια που σπατάλησαν προσπαθώντας να «ξαναχτίσουν» την εικόνα για τον εαυτό τους αντί να χτίσουν το μέλλον τους.

Στρατηγικές προσαρμογής και αλλαγής

Η ανασκόπηση ανέδειξε ένα τέταρτο μοτίβο που χαρακτηριζόταν από ανθεκτικότητα, συνειδητές επιλογές και πρόθεση να σπάσει ο κύκλος του τραύματος. Οι συμμετέχοντες αναφέρθηκαν σε ιδιαίτερα προσεκτικές επιλογές στις σχέσεις και καλλιέργεια ισχυρής αίσθησης ταυτότητας, ενώ κάποιοι ανέπτυξαν, από ανάγκη, πιο ώριμες επικοινωνιακές και συναισθηματικές δεξιότητες.