ΕΧΕΙ ΝΟΗΜΑ ΝΑ ΕΚΦΡΑΖΕΙΣ ΤΟ ΠΕΝΘΟΣ ΣΟΥ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ;

Έχει το πένθος για αγαπημένα πρόσωπα θέση στην online ζωής μας; Κι αν ναι, υπάρχει σωστός και λάθος τρόπος να το εκφράζουμε δημόσια;

Το πένθος είναι ένα σχετικά αναπόφευκτο κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Αυτό σημαίνει πως, αν είσαι αρκετά τυχερός/ή ώστε να φτάσεις μέχρι τα βαθιά γεράματα, κάποια στιγμή στη διαδρομή θα χρειαστεί να αποχαιρετήσεις ανθρώπους που αγαπάς.

Αν και τα πρώτα στοιχεία για διαδικασίες πένθους (όπως οι ταφικές πρακτικές) πάνε χιλιάδες χρόνια πίσω, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας μόλις την τελευταία δεκαετία. Για πολλούς, αυτή η μορφή επικοινωνίας έχει αποκτήσει κεντρικό ρόλο και στη διαχείριση της απώλειας, λειτουργώντας σε έναν βαθμό σαν ένα δημόσιο ημερολόγιο.

Όταν το online πένθος γίνεται viral

«Οι Millennials και η Gen Z δημοσιεύουν το πρωινό τους. Δημοσιεύουν τον εαυτό τους στην τουαλέτα. Τα έχουν κάνει όλα», λέει η Jensen Moore, καθηγήτρια δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα. Για εκείνη, το online πένθος είναι απλώς μια προέκταση της διαδικτυακής ζωής τους.

Καθώς τα social media αναδιαμορφώνουν τον τρόπο που μοιραζόμαστε, για πολλούς το δημόσιο πένθος εξακολουθεί να μοιάζει άκομψο, ακόμη και προσβλητικό. Την ίδια στιγμή, υπάρχει και το αντίστροφο: αν δεν δηλώσεις δημόσια τη θλίψη σου, κινδυνεύεις να παρεξηγηθείς. Τι εννοούμε με αυτό; Δες απλώς την αντίδραση των θαυμαστών της σειράς Beverly Hills, 90210 απέναντι στη Jenny Garth, όταν εκείνη δεν τοποθετήθηκε άμεσα μετά τον θάνατο του φίλου και συναδέλφου της Luke Perry.

«Παλαιότερα, δεν θα δημοσίευες ποτέ μια φωτογραφία κάποιου που πενθεί ή μια εικόνα του νεκρού. Σήμερα, αυτή η γενιά ανεβάζει βίντεο στο TikTok με τον εαυτό της να κλαίει», συμπληρώνει η Moore, που μελετά το πώς οι άνθρωποι εκφράζουν το πένθος τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

ΓΙΑ ΕΚΕΙΝΟΥΣ ΠΟΥ ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΝ ΕΙΛΙΚΡΙΝΑ ΝΑ ΕΚΦΡΑΣΟΥΝ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥΣ, ΤΟ ΨΗΦΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΥΧΝΑ ΜΟΙΑΖΕΙ ΜΕ ΝΑΡΚΟΠΕΔΙΟ ΚΑΙ Η ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ ΘΛΙΨΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΥΤΕΙ ΩΣ ΕΠΙΔΕΙΞΗ.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η διαδικτυακή έκφραση του πένθους προκαλεί αντιδράσεις. Το 2013, η τάση των «funeral selfies» (ναι, είναι αυτό που φαντάζεσαι) προκάλεσε έντονη συζήτηση. Πάνω από δέκα χρόνια μετά, η κουβέντα συνεχίζει να περιστρέφεται γύρω από την ηθική διάσταση της συγκεκριμένης συμπεριφοράς και κάποιοι μιλούν για «performative grief».

«Τα likes μπορούν να σου αποφέρουν περισσότερους ακολούθους ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και χρήματα», εξηγεί η Moore. Όμως, για εκείνους που προσπαθούν ειλικρινά να εκφράσουν την απώλειά τους, το ψηφιακό περιβάλλον συχνά μοιάζει με ναρκοπέδιο και η αυθεντική θλίψη μπορεί εύκολα να παρερμηνευτεί ως επίδειξη.

Ποιος έχει «δικαίωμα» να πενθεί δημόσια;

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν δημιουργούν μόνο κοινότητες, καλλιεργούν και συγκρίσεις κι αυτή η λογική δεν θα μπορούσε να μην επεκταθεί στο πένθος. «Ποιος πενθεί καλύτερα; Ποιος έγραψε τον πιο συγκινητικό επικήδειο; Ποιος ανέβασε την πιο δυνατή φωτογραφία;», αναρωτιέται η Moore.

Η πλοήγηση σε αυτή την άτυπη ιεραρχία είναι συχνά δύσκολη. Σύμφωνα με τον Pelham Carter, καθηγητή ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Birmingham City, το να δημοσιεύσεις κάτι πολύ γρήγορα ή να κάνεις αναρτήσεις πολύ συχνά μπορεί να εκληφθεί ως μια προσπάθεια να τοποθετήσεις τον εαυτό σου πιο «ψηλά» στη λίστα των ανθρώπων που ήταν σημαντικοί για τον θανόντα. Μοιάζει να διεκδικείς μια οικειότητα που οι άλλοι δεν αναγνωρίζουν.

Μάλιστα, μελέτη διαπίστωσε κάτι αντιφατικό και κάπως υποκριτικό: Οι περισσότεροι συμμετέχοντες θεωρούσαν ότι οι δικές τους αναρτήσεις πένθους ήταν ειλικρινείς, ενώ ταυτόχρονα πίστευαν ότι οι άλλοι απλώς επιζητούσαν προσοχή.

Η ψηφιακή ανθρωπολόγος Crystal Abidin προσέγγισε το ζήτημα από διαφορετική σκοπιά. Μελετώντας νέους ανθρώπους που βίωναν την πρώτη απώλεια φίλου, διαπίστωσε ότι η ένταση δεν σχετιζόταν τόσο με τον ανταγωνισμό, όσο με το πώς το πένθος γινόταν αποδεκτό από τον στενό κύκλο. Ακόμη και ο χρόνος της ανάρτησης φάνηκε να αποκτά σημασία, καθώς η πρώτη ανάρτηση δεν μπορεί να προέρχεται από έναν απλό φίλο, αλλά πρέπει να είναι από ένα μέλος της οικογένειας ή έναν σύντροφο.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Η κοινωνική διάσταση του πένθους

Η γλωσσολόγος Κορίνα Γιαξόγλου επισημαίνει ότι ακόμη και στις πιο ειλικρινείς στιγμές μας θέλουμε οι αναρτήσεις μας να έχουν απήχηση. Άλλωστε, αυτός είναι ο σκοπός μιας δημοσίευσης. Ωστόσο, η πράξη δεν αναιρεί την αυθεντικότητα του συναισθήματος. Μπορείς να επιζητάς προσοχή και ταυτόχρονα να βιώνεις πραγματικό πένθος. Η ειδικός συμπληρώνει ότι στη δυτική κουλτούρα, η δημόσια έκφραση της θλίψης συχνά αντιμετωπίζεται με δυσπιστία. «Κατά την περίοδο του πένθους δεν πρέπει να αναζητάς προσοχή».

Σε άλλες κοινωνίες, όμως, ισχύει το αντίθετο. Στην περιοχή της Ασίας-Ειρηνικού, όπου η Abidin διεξάγει μεγάλο μέρος της έρευνάς της, το πένθος είναι μια συλλογική εμπειρία. Το πόσο δυνατά θα κλάψεις, το πόσο εμφανώς θα θρηνήσεις λειτουργεί ως ένδειξη αγάπης και συμμετοχής. «Ως κοινότητα, έχουμε ανάγκη να βλέπουμε αυτές τις εκφράσεις», λέει η Γιαξόγλου. «Διαφορετικά, είναι σαν να μαθαίνουμε να κρύβουμε τα συναισθήματά μας».

Η αρνητική πλευρά της δημοσιοποίησης

Στην περίπτωσή μας, το πρόβλημα δεν αφορά την ίδια την τεχνολογία, αλλά τον τρόπο που τη χρησιμοποιούμε. Η αναζήτηση προσοχής είναι ένα από τα πιο συχνά σημεία κριτικής. Όταν το πένθος γίνεται περιεχόμενο, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να εκληφθεί ως επίδειξη με σκοπό τη συγκέντρωση likes, κάτι ιδιαίτερα επώδυνο για όσους βιώνουν πραγματική απώλεια.

Επίσης, ένας άνθρωπος δεν είναι ποτέ μόνο ένα πράγμα. Στη ζωή μας έχουμε πολλούς ρόλους με βάση τις διαφορετικές μας σχέσεις. Αυτό που βλέπει ένα παιδί δεν είναι το ίδιο με αυτό που βλέπει ένας φίλος, ένας σύντροφος, ένας συνάδελφος. Όταν οι διαφορετικές αυτές αφηγήσεις συναντιούνται δημόσια, δεν είναι πάντα εύκολο να συνυπάρξουν.

Τέλος, υπάρχει και το βάρος της συνεχούς υπενθύμισης. Για κάποιους, η διαρκής έκθεση σε αναρτήσεις, φωτογραφίες ή παλιά μηνύματα μπορεί να δυσκολεύει τη διαδικασία της αποδοχής. Το ψηφιακό αποτύπωμα ενός ανθρώπου δεν σβήνει και αυτό, όσο παρηγορητικό κι αν είναι με τον καιρό, μπορεί αρχικά να πληγώνει.

«ΩΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, ΕΧΟΥΜΕ ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΤΙΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΝΘΟΥΣ. ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ, ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΝΑ ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ΝΑ ΚΡΥΒΟΥΜΕ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΜΑΣ».

Το online πένθος έχει τα θετικά του

Ο Pelham Carter εξηγεί ότι υπάρχουν και πρακτικοί λόγοι για τους οποίους κάποιος επιλέγει να πενθήσει online. Τα social media βοηθούν στη διάδοση της είδησης, προσφέρουν μια αίσθηση κάθαρσης και ενισχύουν τη σύνδεση με άλλους. Η αλληλεπίδραση με το προφίλ ενός ανθρώπου που έχει πεθάνει μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος να διατηρείται ζωντανή η μνήμη του ανθρώπου που αποχαιρέτησες.

Προσφέρουν, με άλλα λόγια, χώρο για έκφραση, επιτρέποντάς σου να συνδεθείς με ανθρώπους και να δημιουργήσεις σχέσεις που, ακόμη κι αν δεν βασίζονται στη φυσική παρουσία, μπορεί να είναι βαθιές. Αποτελούν ένα άτυπο δίκτυο υποστήριξης, ένα μέρος όπου μπορείς να μοιραστείς σκέψεις, να εκφράσεις τη θλίψη σου, να λάβεις παρηγοριά και να επεξεργαστείς έτσι με ασφάλεια το πένθος σου.

Ίσως τελικά δεν χρειάζεται να επιλέξεις ανάμεσα στη διαδικτυακή ζωή και στη φυσική παρουσία. Οι ψηφιακές πρακτικές δεν φαίνεται να μπορούν να αντικαταστήσουν τις παραδοσιακές μορφές πένθους, μπορούν ωστόσο να τις συμπληρώσουν.