ΓΙΑΤΙ ΕΠΙΜΕΝΕΙΣ ΝΑ ΣΚΡΟΛΑΡΕΙΣ ΕΝΩ ΣΕ ΚΟΥΡΑΖΕΙ; ΔΕΣ ΕΝΑ ΚΟΛΠΟ ΝΑ ΤΟ ΣΤΑΜΑΤΗΣΕΙΣ

Μπαίνεις για να δεις ένα μήνυμα και, χωρίς να το καταλάβεις, έχεις φάει μια ώρα στο σκρολάρισμα. Έρευνες αποκαλύπτουν τρεις ψυχολογικούς μηχανισμούς που κρατούν τον εγκέφαλο κολλημένο στο scrolling και πώς μπορούμε να ξεφύγουμε.

«Αν το παιδί σας χασμουριέται συνεχώς, εμφανίζει έντονες μεταπτώσεις στη διάθεση και δείχνει ασυνήθιστο στρες –ή ακόμη και πλήρη απάθεια– απέναντι στις σχολικές του υποχρεώσεις, είναι πιθανό να παρουσιάζει το λεγόμενο Σύνδρομο Zombie Scrolling». Μην το αναζητήσετε σε ψυχιατρικά εγχειρίδια και βιβλία. Το σύνδρομο και τα διαγνωστικά κριτήρια ήταν μια ιδέα της εταιρείας λογισμικών κυβερνοασφάλειας McAfee για να περιγράψει τα παιδιά που ξενυχτούν σκρολάροντας στο κινητό και να βοηθήσει τους γονείς να διαχειριστούν το πρόβλημα.

Παρ’ όλα αυτά, αν πιάνετε τον (ενήλικο) εαυτό σας να έχει λιώσει δάχτυλα από το σύρσιμο στην οθόνη, με το στόμα ξεχειλωμένο απ’ το χασμουρητό, με νεύρα, ένταση, στρες και δυσκολία να διαχειριστεί σχέσεις και υποχρεώσεις από την κούραση, μπορεί κάλλιστα να είστε Zombie Scrollers, έστω και χωρίς τη βούλα. Αν πάλι αγριεύεστε με τους νεκροζώντανους, ας πούμε ότι υποφέρετε απλώς από σύνδρομο σκρολαρίσματος (scrolling syndrome), και πάλι ανεπίσημη ορολογία, η οποία ωστόσο εμφανίζεται σε επιστημονικό paper για να περιγράψει την ψυχαναγκαστική, άσκοπη περιήγηση στα social media.

Οι συντάκτες του εξηγούν πως πρόκειται για κατάσταση που συνδέεται με τον μηχανισμό ανταμοιβής του εγκεφάλου, λειτουργώντας όπως ο τζόγος: το άπειρο σκρολάρισμα και το σκρολ για ανανέωση της οθόνης απελευθερώνουν μικρές δόσεις ντοπαμίνης, μέχρι που φτάνουν να προκαλέσουν ανοχή στον οργανισμό. Σύμφωνα με τους ίδιους, πιο επιρρεπείς στο ατέρμονο scrolling είναι:

• άνθρωποι από οικογένειες με χαμηλή συνοχή,
• που βιώνουν συγκρούσεις στο σπίτι,
• χαρακτηρίζονται από μεγάλη παρορμητικότητα και μικρό αυτοέλεγχο και
• έχουν έντονο το στοιχείο του νευρωτισμού.

Ωστόσο, η έρευνα δεν έδειξε τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο και μας κρατά κολλημένους στην οθόνη παρά τη δυσφορία και την εξάντληση. Περισσότερα για το ερώτημα αποκαλύπτει νέα μελέτη από ομάδα του University of Duisburg-Essen, στη Γερμανία, που δεν έμεινε στο σκρολάρισμα αλλά εξέτασε και διάφορες μορφές προβληματικής χρήσης του ίντερνετ, όπως η ατελείωτη χρήση social media, οι καταναγκαστικές online αγορές, το υπερβολικό gaming ή η συνεχής κατανάλωση πορνογραφικού περιεχομένου.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

3 πράγματα που συμβαίνουν στον εγκέφαλό μας

Η μελέτη, με επικεφαλής τον καθηγητή Matthias Brand, επικεφαλής του τμήματος Γενικής και Γνωστικής Ψυχολογίας του πανεπιστημίου, βασίστηκε στο I-PACE, ένα θεωρητικό μοντέλο που χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια στην έρευνα γύρω από τον εθισμό. Οι ερευνητές εξέτασαν 819 άτομα σε εργαστηριακές συνθήκες, με συνεντεύξεις, ψυχολογικά τεστ και δοκιμασίες αυτοελέγχου που κράτησαν περίπου πέντε ώρες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν πως, πίσω από την προβληματική χρήση του ίντερνετ, λειτουργούν ταυτόχρονα τρεις διαφορετικοί και αλληλένδετοι μηχανισμοί:

Η ανάγκη να νιώσουμε καλύτερα ή να ξεφύγουμε από ένα δυσάρεστο συναίσθημα

Το scrolling, τα βίντεο ή το gaming λειτουργούν σαν μικρές δόσεις ανταμοιβής ή απόσπασης από το άγχος, τη μοναξιά ή την πίεση της καθημερινότητας. Ο εγκέφαλος αρχίζει έτσι να συνδέει την online δραστηριότητα με μια γρήγορη συναισθηματική ανακούφιση.

Μια εσωτερική παρόρμηση που, σταδιακά, γίνεται σχεδόν αυτόματη

Ο μηχανισμός περιγράφει το σημείο που σταματάμε να πιάνουμε το κινητό συνειδητά και η κίνηση γίνεται μηχανικά. Η ανάγκη να τσεκάρουμε ειδοποιήσεις, feeds ή apps μετατρέπεται σε συνήθεια που ενεργοποιείται χωρίς ιδιαίτερη σκέψη.

Η δυσκολία διακοπής της συμπεριφοράς.

Οι συμμετέχοντες πέρασαν τεστ όπου έπρεπε να αγνοούν συγκεκριμένα online ερεθίσματα ή να αναστέλλουν παρορμήσεις. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι σε ορισμένους ανθρώπους τα ψηφιακά ερεθίσματα τραβούν τόσο έντονα την προσοχή, ώστε ο αυτοέλεγχος αποδυναμώνεται αισθητά.

Παρότι η έρευνα έδειξε ότι συναισθηματική ανάγκη, συνήθεια και μειωμένη ικανότητα αυτοελέγχου είναι αλληλοεξαρτώμενοι μηχανισμοί που προβλέπουν μαζί πώς θα εξελιχθούν τα συμπτώματα σε βάθος χρόνο, κάποιος συνήθως υπερισχύει. Ο εντοπισμός του κυρίαρχου σε κάθε περιστατικό προβληματικής χρήσης θα μπορούσε να διευκολύνει την πρόληψη και να επιτρέψει πιο στοχευμένη και αποτελεσματική αντιμετώπιση.

Η πιο επικίνδυνη εφαρμογή για σκολάρισμα

Από το μικροσκόπιο των ερευνητών περνούν κάθε είδους πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης για να δουν τι επίδραση έχει καθεμία στους χρήστες της. Σε πολλές μελέτες, το Instagram έρχεται πρώτο σε αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, κυρίως λόγω των αισθημάτων ζήλιας και κατωτερότητας που πυροδοτούν οι προσεκτικά επιλεγμένες, «τέλειες» εικόνες.

Μια μεγάλη έρευνα από την Τουρκία ανέλυσε στοιχεία από 28.434 χρήστες του Instagram και κατέληξε ότι ο τρόπος που έχει σχεδιαστεί η πλατφόρμα, κυρίως το feed που δεν τελειώνει, εκμεταλλεύεται ευαίσθητα σημεία όπως η κοινωνική σύγκριση και το FoMO (Fear of Missing Out, o φόβος ότι χάνεις μια ενδιαφέρουσα εμπειρία) και σε κάνει να χάνεις την αίσθηση του χρόνου, να ελέγχεις εμμονικά τι νέο ανέβηκε και να αναζητάς επιβεβαίωση, με οδηγό στον εθισμό το ασταμάτητο σκρολάρισμα.

ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΟ INSTAGRAM, ΠΟΥ ΕΠΙΒΑΡΥΝΕΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΑ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΗ ΜΕ ΤΙΣ «ΤΕΛΕΙΕΣ» ΕΙΚΟΝΕΣ, ΤΟ TIKTOK ΤΟΥΣ ΑΦΗΝΕΙ ΜΕ ΘΕΤΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ, ΧΑΡΗ ΣΤΟΝ ΨΥΧΑΓΩΓΙΚΟ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ.

Το Instagram απασχόλησε και μια μικρή, επιτόπια έρευνα μίας εβδομάδας με 46 συμμετέχοντες, που παρακολούθησε τη χρήση εφαρμογών όπως το Facebook, το Instagram, το TikTok, το Reddit και το Twitter (νυν Χ). Όπως και προηγουμένως, διαπιστώθηκε ότι επιβαρύνει χειρότερα τους χρήστες με τα στοιχεία κοινωνικής σύγκρισης που ενέχει, ακόμα και αν του αφιέρωναν λιγότερο χρόνο από άλλες πλατφόρμες.

Στον αντίποδα, το TikTok αναδείχθηκε μια ευχάριστη εμπειρία, με τους συμμετέχοντες να εκφράζουν θετικά συναισθήματα ακόμη κι αν το σκρολάρισμα στην εφαρμογή διαρκούσε σημαντικά περισσότερο. Ο λόγος, σύμφωνα με τους συγγραφείς, είναι πιθανώς πως έχει φτιαχτεί κυρίως για ψυχαγωγικούς σκοπούς.

Πώς μπορεί να ξεφύγεις από την παγίδα του scrolling

Οι επιστήμονες που ασχολούνται με το ασταμάτητο scrolling το προσεγγίζουν ως μια ακόμα μορφή εθισμού που απαιτεί κλινική αντιμετώπιση, όπως ψυχοθεραπεία και παρεμβάσεις «διαλειμμάτων» για να μπορεί ο χρήστης να πάρει απόσταση, να ανακτήσει τον έλεγχο και να ξεφύγει από το λεγόμενο «παράδοξο του σκρολαρίσματος» (scrolling paradox), την επιμονή να σκρολάρει παρότι του προκαλεί δυσφορία. Σίγουρα, δεν αρκεί η αλλαγή στον τρόπο που σχεδιάζονται τα social media.

ΕΝΑΣ ΤΡΟΠΟΣ ΝΑ ΞΕΦΕΥΓΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΥΠΑ ΤΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΕΠΑΝΑΦΕΡΕΙΣ ΣΥΝΕΙΔΗΤΑ ΤΟΝ ΑΡΧΙΚΟ ΣΟΥ ΣΚΟΠΟ.

Η μικρή έρευνα που προαναφέραμε έδειξε ότι οι βασικοί λόγοι που αφήνει κάποιος το σκρολάρισμα είναι:

• Ο πραγματικός κόσμος (δουλειά, κάποια υποχρέωση, ένας φίλος, το παιδί, ο σκύλος, ο ύπνος, το φαγητό).
• Το ίδιο το app, που παύει να είναι ενδιαφέρον (βαρετό ή επαναλαμβανόμενο περιεχόμενο).
• Ο αυτοέλεγχος (συνειδητοποιείς πόση ώρα πέρασε και λες «ως εδώ»).
• Η εναλλαγή μεταξύ εφαρμογών.

Οι ερευνητές κατέληξαν πως ένας τρόπος να ξεφεύγεις από τη λούπα των εφαρμογών είναι να επαναφέρεις συνειδητά τον αρχικό σου σκοπό, π.χ. να θυμίζεις στον εαυτό σου ότι μπήκες να τσεκάρεις ένα μήνυμα και όχι για να χαθείς στην αρχική σου.