«ΠΑΡ’ ΤΟ ΑΠΟΦΑΣΗ, ΔΕΝ ΣΕ ΘΕΛΕΙ»: Ο ΛΟΓΟΣ ΠΟΥ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ

Η ερωτική επιθυμία δεν επηρεάζει μόνο το πόσο έντονα μας ελκύει κάποιος, αλλά και τον τρόπο που ερμηνεύουμε τα σήματα που μας δίνει. Σύμφωνα με νέα έρευνα, η ερωτική επιθυμία μπερδεύει τον εγκέφαλο και βλέπει ενδιαφέρον εκεί που δεν υπάρχει.

Είναι ξεροκέφαλοι, περιορισμένης νοημοσύνης ή εγκεφαλικά βλαμμένοι οι άνθρωποι που αρνούνται να πάρουν απόφαση ότι κάποιος δεν τους θέλει; Είναι κατασκευαστικό λάθος ή κάποιο επίκτητο κουσούρι που δεν τους επιτρέπει να δουν την απόρριψη;

Δεν μιλάμε για το πιο καυτό ερώτημα της ανθρωπότητας. Λίγο-πολύ, μια απάντηση την έχουμε όλοι και όλες στο τσεπάκι. («Είναι ο ναρκισσισμός τους», θα μπορούσε να ακουστεί μια φωνή σήμερα, για να ξεχειλώσει λιγάκι παραπάνω τον ψυχολογικό όρο). Αλλά, δεν θα ήταν ενδιαφέρον να γνωρίζαμε, πέρα από τις δικές μας ερμηνείες, τι πραγματικά συμβαίνει στο κεφάλι των ανθρώπων που το παθαίνουν –το παθαίνουμε– και, σαν άλλοι Pepe Le Pew (ο ερωτύλος ασβός των Looney Tunes που έφαγε αιώνιο cancel για την παραβιαστική συμπεριφορά του) αγνοούν τα μηνύματα που λένε «όχι»;

Η ερωτική διέγερση «τυφλώνει»

Το ως άνω ερώτημα απασχόλησε και τη Δρ. Gurit E. Birnbaum, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Reichman University, που επιχείρησε να βρει τη λύση του μυστηρίου. Μαζί με συνεργάτες της, πραγματοποίησε τέσσερις μελέτες με κοινή βάση: άτομα χωρίς σχέση παρακολουθούσαν πρώτα είτε ένα ερωτικό βίντεο είτε ένα βίντεο γενικού περιεχομένου και στη συνέχεια συνομιλούσαν online με εμφανίσιμους ανθρώπους που παρουσιάζονταν ως υποψήφιοι ερωτικοί σύντροφοι, αν και επρόκειτο για συνεργάτες της έρευνας. Στο τέλος, οι συμμετέχοντες έπρεπε να αξιολογήσουν πόσο επιθυμητοί τους φάνηκαν οι συνομιλητές και κατά πόσο πίστευαν ότι και εκείνοι είχαν δείξει αντίστοιχο ενδιαφέρον.

Αυτό που άλλαζε σε κάθε μελέτη ήταν τα μηνύματα των συνεργατών και, συγκεκριμένα, πόσο καθαρά έδειχναν στον συνομιλητή τους αν ενδιαφέρονταν:

• Στη μελέτη 1, η αλληλεπίδραση ξεκινούσε θετικά και η αμφισημία εμφανιζόταν αργότερα. Μετά από μια πολύ ζεστή και οικεία online συζήτηση, διάβαζαν ένα υποθετικό σενάριο ραντεβού που άφηνε υπαινιγμούς ενδιαφέροντος αλλά και αβεβαιότητας.
• Στη μελέτη 2, τα θολά μηνύματα εμφανίζονταν στο τέλος της συνομιλίας. Ο συνομιλητής έδειχνε ενδιαφέρον αλλά, κλείνοντας τη συζήτηση, άφηνε να αιωρείται και ενδιαφέρον και δισταγμός, λέγοντας ουσιαστικά ότι χάρηκε τη γνωριμία αλλά ίσως δεν έχει χρόνο ή διαθεσιμότητα.
• Στη μελέτη 3, η αμφισημία ήταν παρούσα καθ’ όλη την αλληλεπίδραση, με εναλλαγές ανάμεσα σε κομπλιμέντα, ζεστασιά και λεπτές ενδείξεις επιφυλακτικότητας ή ασυμβατότητας.
• Στη μελέτη 4, οι συνεργάτες της έρευνας κατέστησαν σαφές ότι δεν ενδιαφέρονται.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ερωτική διέγερση δεν επηρεάζει απλώς τη διάθεση ή την επιθυμία μας, αλλά και το πώς «διαβάζουμε» τους άλλους. Οι συμμετέχοντες που είχαν παρακολουθήσει το ερωτικό βίντεο ήταν πιθανότερο να αξιολογήσουν ως ελκυστικό τον συνομιλητή και να εκλάβουν τα αμφίσημα ή ασαφή κοινωνικά σήματα ως ένδειξη ενδιαφέροντος, ακόμη και χωρίς ξεκάθαρη ανταπόκριση από την άλλη μεριά.

Οι ερευνητές το παρομοίωσαν με σωληνοειδή όραση (όραση σήραγγας, tunnel vision), όπου η επιθυμία αρχίζει και στενεύει το αντιληπτικό πεδίο και κάνει τον εγκέφαλο να βλέπει περισσότερο αυτό που ελπίζει παρά ό,τι πραγματικά συμβαίνει. Ωστόσο, τα ξεκάθαρα «όχι» δεν άφησαν χώρο για παρερμηνείες. Όπως είπε η Δρ Birnbaum, «η σεξουαλική διέγερση παραμορφώνει την αντίληψη μόνο όταν η κατάσταση αφήνει περιθώριο για ελπίδα».

Χάνεται και η αίσθηση ελέγχου

Τα ευρήματα ευθυγραμμίζονται με παλαιότερες μελέτες που δείχνουν ότι η ερωτική διέγερση μπορεί να επηρεάσει προσωρινά την προσοχή, τις αναστολές και την ικανότητα ψύχραιμης αξιολόγησης κοινωνικών σημάτων. Σε έρευνα για τη «σύνδεση πρόθεσης-αποτελέσματος» (intentional binding), ούτως ειπείν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος συνδέει χρονικά τις πράξεις με τα αποτελέσματά τους, διαπιστώθηκε ότι όσο αυξανόταν η υποκειμενική διέγερση, τόσο μειωνόταν η αίσθηση ελέγχου των πράξεων (sense of agency).

Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι συμμετέχοντες δεν έχαναν κυριολεκτικά τον έλεγχο, όμως ο εγκέφαλος φαινόταν να επεξεργάζεται λιγότερο καθαρά τη σχέση ανάμεσα στην πρόθεση, την πράξη και το αποτέλεσμα. Όπως εκτιμούν, οι έντονες θετικές ή αρνητικές καταστάσεις διέγερσης εξαντλούν γνωστικούς πόρους, επηρεάζοντας προσοχή, κρίση, αυτοέλεγχο και αντίληψη.

Πολύ πιθανώς, πρόκειται για εξελικτικό μηχανισμό που βοηθά τους ανθρώπους να ξεπερνούν τον φόβο της απόρριψης και να παίρνουν κοινωνικά ή ερωτικά ρίσκα. Ταυτόχρονα, ωστόσο, είναι πολύ πιθανό να μειώσει την ευαισθησία απέναντι στις προθέσεις ή τα όρια του άλλου ανθρώπου, λειτουργώντας σαν φίλτρο που αλλοιώνει την αντίληψη της πραγματικότητας.