EΙΝΑΙ ΟΙ ΗΘΙΚΑ ΚΑΛΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΙΟ ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΙ;

Τελικά, η ηθική μάς κάνει πιο ευτυχισμένους ή μήπως μας οδηγεί σε παρατεταμένη θλίψη; Νέες στοχευμένες μελέτες έχουν την απάντηση. Και όταν τη μάθεις, θα εκπλαγείς.

Ίσως σου έχει τύχει να νιώθεις αδικημένος από το γεγονός ότι ορισμένοι ανήθικοι άνθρωποι καταφέρνουν να εξελιχθούν και να αποκτήσουν όσα επιθυμούν στην κοινωνία μας. Ίσως απλώς να νιώθεις ότι εκείνοι που δεν έχουν βαθιά συναισθήματα, είναι πιο ευτυχισμένοι στη ζωή τους και δεν υποφέρουν όσο εσύ, που νοιάζεσαι για το γενικό καλό και προστρέχεις για βοήθεια με κάθε αίτημα.

Στην καθημερινότητα, συχνά γινόμαστε μάρτυρες μιας αντίφασης: άνθρωποι που φαίνονται αδίστακτοι ή εγωιστές μοιάζει να απολαμβάνουν τα υλικά αγαθά και την επιτυχία, ενώ άτομα με βαθιές ηθικές αξίες επωμίζονται το βάρος της ενσυναίσθησης, της ενοχής και της απογοήτευσης για τις αδικίες του κόσμου. Τελικά, η ηθική μάς κάνει πιο ευτυχισμένους ή μήπως μας οδηγεί σε παρατεταμένη θλίψη;

Οι φιλοσοφικές απόψεις διίστανται και υπάρχουν σίγουρα αρκετοί υποστηρικτές της ιδέας ότι «οι καλοί άνθρωποι βγαίνουν πάντα χαμένοι». Η φιλόσοφος Susan Wolf το 1982 σκιαγράφησε το πορτρέτο ενός στερημένου από χαρά «ηθικού αγίου», ο οποίος είναι «υπερβολικά καλός για τη δική του ευημερία» και ζει μια «παράξενα άγονη» ζωή, επειδή αφιερώνει όλο του τον χρόνο στο να βοηθά τους άλλους.

Ο Friedrich Nietzsche ομοίως υποστήριξε ότι τα ηθικά ιδεώδη που ριζώνουν στην ανιδιοτελή αφοσίωση προς τους άλλους, μπορούν να πνίξουν την ατομική ανάπτυξη και τη ζωτικότητα.

Η σχέση ανάμεσα στην ηθική και την προσωπική ευτυχία αποτελεί ένα από τα παλιότερα και πιο βασανιστικά ερωτήματα της ανθρώπινης σκέψης. Από την εποχή του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα μέχρι τη σύγχρονη θετική ψυχολογία, οι στοχαστές προσπαθούν να καταλάβουν αν το να ζει κανείς μια «καλή» ζωή (με την έννοια της προσφοράς, της τιμιότητας και του αλτρουισμού) εξασφαλίζει και μια «ευτυχισμένη» ζωή.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Υπάρχουν 2 είδη ευτυχίας

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα, πρέπει πρώτα να διαχωρίσουμε την ευτυχία σε 2 βασικές κατηγορίες, σύμφωνα με τον ορισμό των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.

• Η ηδονική ευτυχία συνδέεται με την αναζήτηση της ευχαρίστησης, της άνεσης και της αποφυγής του πόνου. Είναι η στιγμιαία χαρά που νιώθουμε όταν τρώμε ένα νόστιμο φαγητό ή αποκτάμε κάτι που θέλουμε.
• Η ευδαιμονική ευτυχία σχετίζεται με την αυτοπραγμάτωση, το νόημα της ζωής, την καλοσύνη και την αίσθηση ότι συνεισφέρουμε σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας.

Οι σύγχρονες ψυχολογικές έρευνες δείχνουν ότι οι ηθικά καλοί άνθρωποι μπορεί να υστερούν μερικές φορές στην ηδονική πλευρά της ευτυχίας, αλλά υπερέχουν σημαντικά στην ευδαιμονική. Το να είσαι ηθικός απαιτεί συχνά θυσίες, γεγονός που σημαίνει ότι βραχυπρόθεσμα μπορεί να βιώσεις άγχος ή στερήσεις. Μακροπρόθεσμα, όμως, αυτή η στάση ζωής χτίζει ένα βαθύτερο ψυχολογικό θεμέλιο.

ΑΛΤΡΟΥΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΙΜΙΟΤΗΤΑ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΘΕΜΕΛΙΟΙ ΛΙΘΟΙ ΤΗΣ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ. ΟΙ ΗΘΙΚΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΧΟΥΝ ΛΙΓΟΤΕΡΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ, ΑΛΛΑ ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΤΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΒΑΘΙΕΣ, ΣΤΑΘΕΡΕΣ ΚΑΙ ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΕΣ.

Τι δείχνουν τα δεδομένα της σύγχρονης Ψυχολογίας;

Μέχρι πρόσφατα, τα εμπειρικά δεδομένα περιορίζονταν σε μεγάλο βαθμό σε μία μόνο πτυχή της ηθικής: την καλοσύνη. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι νιώθουν καλά όταν βοηθούν ή κάνουν πράξεις καλοσύνης για τους άλλους. Φαίνεται επίσης ότι οι άνθρωποι που ενεργούν ηθικά, νιώθουν ότι οι εμπειρίες τους έχουν μεγαλύτερο νόημα.

Ωστόσο, οι ερευνητές δεν είχαν εξετάσει αν ο ηθικός χαρακτήρας συνδέεται με την ευημερία, γεγονός που ίσως οφείλεται εν μέρει στις δυσκολίες ορισμού και μέτρησης της ηθικής. Η Jessie Sun, επίκουρη καθηγήτρια Νευροψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Ουάσινγκτον στο Saint Louis των ΗΠΑ, ερευνά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις σε σχέση με την ατομική ευημερία, αλλά και την ηθική σε σχέση με την προσωπική ανάπτυξη.

Μαζί με μερικούς συναδέλφους της, μια ομάδα κοινωνικών και οργανωσιακών ψυχολόγων, πραγματοποίησαν μια σειρά μελετών για να αντιμετωπίσουν αυτές τις προκλήσεις.

Ηθική και ευτυχία: Τι δείχνουν νέες στοχευμένες μελέτες;

Για να μετρήσουν πόσο ηθικά καλός είναι ένας άνθρωπος, έπρεπε πρώτα να αποφασίσουν ποια χαρακτηριστικά είναι σχετικά. Ζήτησαν λοιπόν από συμπολίτες τους να αξιολογήσουν την ηθική συνάφεια χαρακτηριστικών που λαμβάνονται από διάφορα ερωτηματολόγια προσωπικότητας. Οι άνθρωποι είπαν ότι η συμπόνια, ο σεβασμός, η ειλικρίνεια, η δικαιοσύνη, η πίστη και η αξιοπιστία ήταν τα πιο ηθικά χαρακτηριστικά. Πώς όμως θα τα μετρούσαν με αξιοπιστία; Πώς θα ήταν σίγουροι ότι ένας άνθρωπος θα ήταν αμερόληπτος αξιολογώντας τη δική του ηθική;

Για να ξεπεράσουν αυτό το εμπόδιο, αντί να ζητήσουν από τα ίδια τα υποκείμενα να αξιολογήσουν την ηθική τους, ζήτησαν από ανθρώπους που τους γνωρίζουν καλά να το κάνουν. Για να διασφαλίσουν ότι τα αποτελέσματά τους θα ήταν γενικεύσιμα και ισχυρά, εξέτασαν τη σχέση μεταξύ του ηθικού χαρακτήρα και της ευημερίας σε 3 διαφορετικούς πληθυσμούς και σε 2 διαφορετικές κουλτούρες.

Στην πρώτη μελέτη, κοντινά πρόσωπα (όπως φίλοι, συγγενείς ή σύντροφοι) αξιολόγησαν τον ηθικό χαρακτήρα προπτυχιακών φοιτητών στις ΗΠΑ. Στη δεύτερη μελέτη, εργαζόμενοι σε εταιρείες στην Κίνα αξιολόγησαν τον ηθικό χαρακτήρα των συναδέλφων τους. Στην τρίτη μελέτη, με σκοπό να εξετάσουν τα ηθικά άκρα και να δουν αν οι «ηθικοί άγιοι» της Susan Wolf είναι όντως δυστυχισμένοι, ζήτησαν από συμμετέχοντες στις ΗΠΑ να υποδείξουν ακραία ηθικά και ανήθικα άτομα που γνώριζαν προσωπικά. Σε όλες αυτές τις μελέτες, οι ίδιοι οι συμμετέχοντες-στόχοι συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια για τη δική τους ευημερία.

Η ΘΛΙΨΗ ΠΟΥ ΝΙΩΘΕΙ ΕΝΑΣ ΗΘΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΤΕΙΡΑ. ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ «ΖΩΝΤΑΝΗ» ΘΛΙΨΗ ΠΟΥ ΣΥΧΝΑ ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΤΑΙ ΣΕ ΚΙΝΗΤΗΡΙΟ ΔΥΝΑΜΗ ΓΙΑ ΔΡΑΣΗ, ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ.

Είναι οι ηθικοί πιο ευτυχισμένοι; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη

Σε κάθε μελέτη, μετρήθηκαν δύο βασικές διαστάσεις της ευημερίας: η υποκειμενική ευημερία, η οποία περιλαμβάνει υψηλά επίπεδα θετικών συναισθημάτων, χαμηλά επίπεδα αρνητικών συναισθημάτων και συνολική ικανοποίηση από τη ζωή και η ευδαιμονική ευημερία, δηλαδή το νόημα στη ζωή.

Τι αποδείχτηκε; Ότι οι άνθρωποι που ήταν πιο ηθικοί στα μάτια των άλλων, έτειναν να βιώνουν μεγαλύτερη αίσθηση νοήματος στη ζωή. Επιπλέον, εκείνοι που αξιολογήθηκαν ως πιο ηθικοί ανέφεραν επίσης υψηλότερα επίπεδα ευτυχίας. Αυτές οι συσχετίσεις παρέμειναν σταθερές ακόμη και όταν ελέγχθηκαν σημαντικές μεταβλητές, όπως η θρησκευτική πίστη, η ηλικία και το φύλο. Το αποτέλεσμα παρέμεινε ισχυρό ακόμη και όταν λήφθηκε υπόψη το πόσο συμπαθές ήταν το άτομο στους παρατηρητές του.

Τα ευρήματα ήταν αξιοσημείωτα σταθερά σε όλες τις ομάδες και τις κουλτούρες. Τα άτομα που θεωρούνταν πιο ηθικά στα μάτια των άλλων ανέφεραν γενικά μεγαλύτερη υποκειμενική ευημερία και ισχυρότερη αίσθηση νοήματος στη ζωή.

ΤΟ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΗΘΙΚΟΣ ΑΠΑΙΤΕΙ ΣΥΧΝΑ ΘΥΣΙΕΣ, ΓΕΓΟΝΟΣ ΠΟΥ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΤΙ ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΙΩΣΕΙΣ ΑΓΧΟΣ Ή ΣΤΕΡΗΣΕΙΣ.

Πώς ερμηνεύονται τα αποτελέσματα;

Γιατί άραγε συμβαίνει αυτό; Η απάντηση κρύβεται στην έννοια της αυθεντικότητας και των κοινωνικών δεσμών.

• Ποιοτικές σχέσεις: Ο αλτρουισμός και η τιμιότητα είναι οι θεμέλιοι λίθοι της εμπιστοσύνης. Οι ηθικοί άνθρωποι μπορεί να έχουν λιγότερους φίλους, αλλά οι σχέσεις τους είναι πιο βαθιές, σταθερές και υποστηρικτικές. Αυτό το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας είναι ο σημαντικότερος παράγοντας προστασίας της ψυχικής υγείας μακροπρόθεσμα.

• Απουσία εσωτερικών συγκρούσεων: Οι άνθρωποι που ενεργούν ανήθικα συχνά ζουν με τον φόβο της αποκάλυψης ή με μια υποσυνείδητη ντροπή. Αντίθετα, η ηθική συμπεριφορά προσφέρει μια «καθαρή συνείδηση», η οποία μειώνει το χρόνιο στρες και επιτρέπει έναν πιο ήρεμο εσωτερικό κόσμο.

• Νόημα και σκοπός: Η θλίψη που νιώθει ένας ηθικός άνθρωπος για τον κόσμο δεν είναι στείρα. Είναι μια «ζωντανή» θλίψη που συχνά μετατρέπεται σε κινητήριο δύναμη για δράση, εθελοντισμό και δημιουργία. Η αίσθηση ότι η ύπαρξή σου έχει θετικό αντίκτυπο στον κόσμο αποτελεί το ισχυρότερο αντίδοτο στην υπαρξιακή απελπισία.

Το να κάνεις το σωστό δεν είναι πάντα εύκολο. Το να λες την αλήθεια, να υπερασπίζεσαι κάποιον που του φέρονται άδικα ή να τηρείς τις δεσμεύσεις σου μπορεί να θέλει τόλμη και προσπάθεια. Αλλά τα ευρήματα των επιστημόνων είναι ξεκάθαρα: οι άνθρωποι με ισχυρότερο ηθικό χαρακτήρα τείνουν να βιώνουν μεγαλύτερο νόημα στη ζωή και περισσότερη ευτυχία. Για όσους προσπαθούν να ζήσουν ηθικά, είναι μια διαβεβαίωση ότι το να είσαι καλός και να νιώθεις καλά δεν αλληλοαποκλείονται. Αντίθετα, πάνε χέρι-χέρι.

Βρείτε εδώ τα audio articles που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή.

Για να ακούτε τα άρθρα του OW που είναι διαθέσιμα σε ηχητική μορφή, μπορείτε να μας ακολουθήσετε σε Spotify και σε Apple Podcasts.