ΤΙ ΝΑ ΠΕΙΣ ΚΑΙ ΤΙ ΟΧΙ ΣΕ ΕΝΑ ΑΓΧΩΜΕΝΟ ΠΑΙΔΙ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Το άγχος των παιδιών λίγο πριν από τις εξετάσεις μπορεί να κορυφωθεί και να τρομάξει ακόμη και τους γονείς. Αυτή την ώρα, μερικές απλές κουβέντες μπορούν να λειτουργήσουν... πυροσβεστικά, σβήνοντας τον πανικό και εμψυχώνοντας τους μαθητές και τις μαθήτριες. Το μόνο που χρειάζεται είναι ψυχραιμία από τη μεριά σου.

Θυμάμαι μια αυστηρή καθηγήτρια στο Γυμνάσιο που έδειχνε να απορεί με το άγχος των μαθητών πριν από τις εξετάσεις. «Τι θα πει έχω άγχος; ρωτούσε. Δεν μπορείς να έχεις άγχος, εφόσον έχεις διαβάσει. Άγχος έχεις μόνο αν είσαι αδιάβαστος. Διαβάστε για να μην έχετε άγχος. Τόσο απλά!». Και τόσο ανεδαφικά, θα συμπλήρωνα εγώ.

Άλλοτε πάλι, το άγχος των εξετάσεων ταυτίζεται εσφαλμένα με το εφηβικό άγχος γενικά. Για παράδειγμα, όταν λέω ότι το παιδί μου έχει άγχος, συνήθως με ρωτάνε: Τι την αγχώνει; Οι εξετάσεις; Απορούν όταν τους λέω όχι. Είναι σα να λένε: Μα με τι άλλο μπορεί να αγχώνεται ένα παιδί; Με τα πάντα, εκτός από τις εξετάσεις, απαντώ όταν χρειάζεται.

Το άγχος των εξετάσεων δεν είναι τόσο μονοσήμαντο όσο μπορεί να ακούγεται. Το άγχος των εξετάσεων είναι σχεδόν πάντα η κορυφή του παγόβουνου, ένας καθρέφτης όλων των κοινωνικών, σχολικών και οικογενειακών προσδοκιών που φορτώνονται στις πλάτες των παιδιών, συχνά χωρίς να το καταλαβαίνουμε.

Το συγκεκριμένο άγχος των παιδιών κουβαλάει μέσα του τον φόβο της αποτυχίας απέναντι σε καθηγητές και φίλους, την ανάγκη για αποδοχή, την ανασφάλεια μπροστά σε ζητούμενα που δεν ξέρουν, την αποδοκιμασία του εαυτού, αλλά κυρίως το άγχος των γονιών τους.

Είναι... παράδοση στις οικογένειες οι γονείς να ανησυχούν για τις επιδόσεις των παιδιών, τους βαθμούς και τις εξετάσεις και προσωπικά δεν γνωρίζω ούτε μία οικογένεια, όσο άνετη κι αν παριστάνει ότι είναι, της οποίας τα μέλη να είναι πραγματικά αδιάφορα και ξέγνοιαστα. Ακόμη και οι οικογένειες που έχουν λύσει τα προς το ζην, που έχουν δεδομένο ότι τα παιδιά τους θα σπουδάσουν και θα αναλάβουν την οικογενειακή επιχείρηση, δεν δέχονται τα παιδιά τους να μην αποδίδουν στις εξετάσεις.

Τι λένε οι ειδικοί για το άγχος των εξετάσεων

Το θέμα μας εδώ δεν είναι το γιατί συμβαίνει και στις καλύτερες οικογένειες. Το θέμα μας είναι πώς, έχοντας επίγνωση της εμπλοκής μας, θα μπορέσουμε να βοηθήσουμε πρακτικά, έστω και τελευταία στιγμή τα παιδιά μας. Τι πρέπει να πούμε και τι όχι για να τα ενδυναμώσουμε σε αυτή την περιπέτεια;

Πολλοί Έλληνες ψυχολόγοι έχουν ασχοληθεί εκτενώς με το άγχος των εξετάσεων στα παιδιά. Η παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου τονίζει πως η οικογένεια πρέπει να λειτουργεί ως «καταφύγιο» και όχι ως άλλος ένας κριτής. Οι γονείς οφείλουν να ακούν τις ανησυχίες του παιδιού χωρίς να τις υποτιμούν και να αναγνωρίζουν την προσπάθεια, ανεξαρτήτως αποτελέσματος.

Ο ψυχοθεραπευτής Γρηγόρης Βασιλειάδης σημειώνει ότι το κλειδί δεν είναι η εξαφάνιση του άγχους, αλλά η διαχείρισή του και προτείνει σωματική αποφόρτιση και φράσεις όπως «Ακόμα κι αν φοβηθώ, θα το αντιμετωπίσω» ή «Θα κάνω ό,τι περνάει από το χέρι μου».

Η ψυχοθεραπεύτρια Φρόσω Φωτεινάκη τονίζει ότι το παιδί χρειάζεται να ακούσει καθαρά τη φράση: «Θα σε αγαπώ και θα είμαι περήφανος/η για σένα, ό,τι κι αν γράψεις», ώστε να αποσυνδέσει μέσα του την ακαδημαϊκή επιτυχία με την αξία του ως ανθρώπου ή με την αγάπη που εισπράττει στο σπίτι.

ΑΝ ΗΤΑΝ ΤΟΣΟ ΑΠΛΟ ΝΑ ΠΑΤΟΥΣΑΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΜΠΙ ΚΑΙ ΝΑ ΣΤΑΜΑΤΟΥΣΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΤΡΟΠΗΣ, ΘΑ ΤΟ ΚΑΝΑΜΕ ΟΛΟΙ. ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΟΜΩΣ ΣΕ ΑΥΤΗ ΤΗ ΦΑΣΗ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ.

Τι δεν έχει νόημα να πεις την τελευταία στιγμή

Όλα αυτά είναι θεμιτά, όταν όμως πλησιάζουν οι εξετάσεις και τα παιδιά εκφράζουν έντονα το άγχος τους, πώς πρέπει να τα βοηθήσουμε να το διαχειριστούν; Ας ξεκινήσουμε με όσα δεν πρέπει να πούμε. Οι δικοί μας γονείς συνήθιζαν να δίνουν συμβουλές, όπως Μην αγχώνεσαι και Η προσπάθεια μετράει. Γιατί δεν είναι σωστές;

Αν ήταν τόσο απλό να πατούσαμε ένα κουμπί και να σταματούσε το άγχος μόνο στο άκουσμα της προτροπής, θα το κάναμε όλοι. Τα παιδιά όμως σε αυτή τη φάση χρειάζονται κατανόηση. Θέλουν επίσης να πετύχουν, να γράψουν καλά. Επομένως, αν τους πεις ότι μετράει η προσπάθεια, είναι σα να τους λες ότι δεν πειράζει αυτό που τα πειράζει: δηλαδή να μην πετύχουν στις εξετάσεις.

Χρήσιμες συμβουλές για το έντονο άγχος λίγο πριν από τις εξετάσεις

Ο Χρήστος Γιώρης, Life Coach και ειδικός στον Νευρογλωσσικό Προγραμματισμό (NLP), που χρησιμοποιεί πρακτικά εργαλεία συμπεριφοράς, επικοινωνίας και παρακίνησης για να βοηθήσει τους ανθρώπους να διαχειριστούν την καθημερινότητά τους, εστιάζει σε μερικές κουβέντες, χρήσιμες για τις τελευταίες, κρίσιμες ώρες πριν από τις εξετάσεις.

Αν υποθέσουμε ότι το παιδί σου έρχεται και σου λέει ότι δεν θα τα καταφέρει στις εξετάσεις και το βλέπεις πραγματικά τρομαγμένο, δες τι μπορείς να του πεις, ώστε να του δώσεις δύναμη.

«Καταλαβαίνω ότι φοβάσαι. Αυτό όμως δείχνει ότι θέλεις να πετύχεις»

Οι ψυχολόγοι συμφωνούν στο ότι η κατανόηση και η αποδοχή που θα δείξεις σε ένα παιδί το βοηθάει να νιώσει αποδεκτό και ασφαλές. Η αίσθηση ασφάλειας κατευνάζει αμέσως το άγχος και το παιδί μπορεί να ηρεμήσει και να σκεφτεί πιο ψύχραιμα.

Στη συνέχεια, μπορείς να το ρωτήσεις: «Ξέρεις γιατί δίνουμε εξετάσεις;» Όχι για να περάσουμε την τάξη ή για να πετύχουμε στο πανεπιστήμιο. Αυτά είναι μεν σημαντικά, αλλά δεν είναι τα πιο σημαντικά.

Δίνουμε εξετάσεις και για να μάθουμε:

• Πώς να διαχειριζόμαστε το άγχος.
• Πώς να μην τα παρατάμε, ακόμη κι όταν δυσκολευόμαστε.
• Πώς να οργανώνουμε τον χρόνο και το μυαλό μας.

«Κι εσύ, μετά από αυτό, θα ξέρεις πώς να κερδίζεις στα δύσκολα».

Ύστερα μπορείς να μιλήσεις για τη χρησιμότητα των βαθμών.

Μας βάζουν βαθμούς για να διαπιστώσουν τι θυμόμαστε και να το αξιολογήσουν, αλλά...

δεν υπάρχει βαθμός που να μετράει:

• τις ώρες που αφιέρωσες στο διάβασμα
• το πόσες φορές ένιωσες ότι δεν αντέχεις άλλο, αλλά συνέχισες
• το πόσες φορές φοβήθηκες και το πάλεψες
• το πόσο πιο δυνατός/ή έγινες μέσα από αυτή τη διαδικασία

«Οι γονείς σου όμως τα είδαμε όλα αυτά και ξέρουμε πώς ό,τι κι αν γράψεις, έχεις ήδη πάρει Άριστα».

Η αυτοπεποίθηση των παιδιών χτίζεται μέσα στο σπίτι. Δεν έχει κανένα νόημα να πεις στο παιδί να διαβάσει για να γίνει κάτι στη ζωή του. Τα παιδιά είναι πολύτιμα και σημαντικά όπως και να 'χει. Έχει όμως νόημα να τους πεις:

«Διάβασε όσο μπορείς. Όχι για να αποδείξεις κάτι σε μένα. Αλλά για να δεις εσύ πόσα μπορείς να καταφέρεις. Για σένα!»

«Κι εμείς θα είμαστε εδώ να σε στηρίζουμε για όσο χρειαστεί. Μέχρι να τα καταφέρεις. Σε αγαπάμε».

ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΚΟΥΒΑΛΑΕΙ ΜΕΣΑ ΤΟΥ ΤΟΝ ΦΟΒΟ ΤΗΣ ΑΠΟΤΥΧΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΕ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΥΣ, ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΠΟΔΟΧΗ, ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΓΟΝΙΩΝ.

Πότε και πόσο θα βοηθήσουν το παιδί αυτά τα λόγια;

Να ξεκαθαρίσουμε σε αυτό το σημείο ότι όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν μια βαθιά και συστηματική προσέγγιση του άγχους των εξετάσεων, πόσο μάλλον του εφηβικού άγχους. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε δουλειά και από την πλευρά των γονιών και από την πλευρά του παιδιού, με τη βοήθεια ενός πιστοποιημένου ειδικού.

Οι φράσεις αυτές που προτείνονται εδώ αποτελούν περισσότερο λύσεις-εργαλεία της τελευταίας στιγμής που στόχο έχουν να ενδυναμώσουν το παιδί λίγο πριν τις εξετάσεις. Πρόκειται δηλαδή για μια παροδική και όχι εν τω βάθει και μακροπρόθεσμη υποστήριξη, ωστόσο είναι παραπάνω από πιθανό να λειτουργήσει.

Ο Νευρογλωσσικός Προγραμματισμός (NLP - Neuro-Linguistic Programming) πάνω στον οποίο στηρίζονται, είναι ένα «εγχειρίδιο χρήσης» για το ανθρώπινο μυαλό. Πρόκειται για μια προσέγγιση που μελετά πώς σκεφτόμαστε, πώς επικοινωνούμε και πώς μπορούμε να αλλάξουμε τα μοτίβα της συμπεριφοράς μας για να πετύχουμε τους στόχους μας. Παρόλο που είναι εξαιρετικά δημοφιλής και προσφέρει πολύ πρακτικά εργαλεία επικοινωνίας, η επίσημη επιστημονική και ακαδημαϊκή κοινότητα το αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό, καθώς δεν βασίζεται σε τεκμηριωμένες κλινικές μελέτες. Παρόλα αυτά, ως εργαλείο αυτοβελτίωσης, συνεχίζει να βοηθά εκατομμύρια ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους.