Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ «ΞΕΓΕΛΑΣΕ» ΤΗ ΝΟΣΟ ΑΛΤΣΧΑΪΜΕΡ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΖΕΣΤΗΣ

Στα 75 του, ο Doug Whitney διαβάζει, φτιάχνει παζλ και λύνει σταυρόλεξα, παρότι θα έπρεπε να νοσεί από Αλτσχάιμερ λόγω γενετικής προδιάθεσης. Η μητέρα του, όπως και 10 από τα 13 αδέλφια της, εμφάνισαν τη νόσο γύρω στην ηλικία των 50 ετών, όμως ο ίδιος φαίνεται να αντιστέκεται στη γονιδιακή του μοίρα. Εδώ και χρόνια, οι επιστήμονες αναζητούν τους προστατευτικούς μηχανισμούς.

Ο Doug Whitney διαβάζει, φροντίζει τον κήπο του, φτιάχνει παζλ και λύνει σταυρόλεξα με τη σύζυγό του. Θα τις έλεγες καθ' όλα συνηθισμένες δραστηριότητες για έναν άνθρωπο στα 75 του, αν δεν γνώριζες ότι φέρει μια γενετική μετάλλαξη που, βάσει πιθανοτήτων, θα έπρεπε να του έχει στερήσει το μυαλό εδώ και δύο δεκαετίες.

Ο Whitney είναι φορέας μετάλλαξης στο γονίδιο PSEN2 (προσενιλίνη 2), μία από τις σπάνιες γενετικές παραλλαγές που συνδέονται με την οικογενή νόσο Αλτσχάιμερ, την κληρονομική μορφή της νόσου που αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 1% των συνολικών περιστατικών παγκοσμίως. Μαζί με τα APP και PSEN1, το PSEN2 ανήκει στα τρία βασικά γονίδια που σχετίζονται με τη νόσο, κυρίως μέσω της αυξημένης παραγωγής β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο, της τοξικής πρωτεΐνης που χαρακτηρίζει την ασθένεια.

Σε αντίθεση με το PSEN1, το οποίο οδηγεί σχεδόν με βεβαιότητα σε εκδήλωση νόσου Αλτσχάιμερ πριν από τα 65, το PSEN2 χαρακτηρίζεται από ατελή διεισδυτικότητα. Δεν θα νοσήσουν όλοι φορείς απαραιτήτως και, σε περίπτωση εκδήλωσης, η ηλικία έναρξης μπορεί να διαφέρει σημαντικά, από τα τέλη των 30 έως και μετά τα 80.

Η παραλλαγή στην οικογένεια του Whitney φαινόταν ιδιαίτερα επιθετική. Η μητέρα του, όπως και 10 από τα 13 αδέλφια της, εμφάνισαν Αλτσχάιμερ γύρω στην ηλικία των 50 ετών. Με βάση το οικογενειακό ιστορικό, έμοιαζε οριακά αναπόφευκτο να μην ακολουθήσει παρόμοια πορεία. Παρ' όλα αυτά, δείχνει να έχει ξεφύγει από την μοίρα των συγγενών του.

Ο Doug Whitney με την οικογένειά του, τον Νοέμβριο του 2022. AP Photo/Shelby Lum

Δραπέτης της γενετικής του μοίρας

Όταν μπήκε για πρώτη φορά στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον (WashU Medicine) στο Σεντ Λούις το 2011, συμμετέχοντας μαζί με έναν ξαδελφό του σε μια εμβληματική μελέτη για την οικογενή νόσο Αλτσχάιμερ, οι γιατροί υπέθεσαν ότι απλώς δεν είχε κληρονομήσει τη μετάλλαξη. Τα γενετικά τεστ θα τους διέψευδαν σύντομα και οι γνωστικές δοκιμασίες θα τους άφηναν έκπληκτους: οι επιδόσεις του Whitney ήταν φυσιολογικές ή και ανώτερες από τις αναμενόμενες για την ηλικία του.

«Τότε ήταν που απέκτησε τον τίτλο του “escapee” (δραπέτης), επειδή κατάφερε ουσιαστικά να ξεφύγει από την αναμενόμενη πορεία της νόσου», εξηγεί ο Jorge Llibre-Guerra, επίκουρος καθηγητής Νευρολογίας στο WashU Medicine και εκ των πρώτων συγγραφέων της μελέτης. Ο Whitney είναι ένας από μόλις τρεις γνωστούς escapees παγκοσμίως, όρος που επιστημονικά αποδίδεται ως «φορείς μετάλλαξης με εξαιρετική ανθεκτικότητα».

Από την ημέρα εκείνη, οι επιστήμονες «ξεψαχνίζουν» τη βιολογία του Whitney με εγκεφαλικές απεικονίσεις, οσφυονωτιαίες παρακεντήσεις, γενετική αλληλούχιση, αιματολογικές εξετάσεις, βιοψίες δέρματος, για να βρουν τα μυστικά της αντίστασης στη γενετική του προδιάθεση. Τον Φεβρουάριο του 2025, δημοσιεύτηκαν στο Nature Medicine κάποια ευρήματα, αναμενόμενα και μη.

Ο εγκέφαλος του Whitney ήταν γεμάτος πλάκες β-αμυλοειδούς, τις πρωτεϊνικές εναποθέσεις που συσσωρεύονται στην εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ και τις οποίες ευνοεί η μετάλλαξή του. Η εικόνα δεν διέφερε από εκείνη ενός ανθρώπου στο πέμπτο έτος της νόσου. Δεν ίσχυε το ίδιο για την πρωτεΐνη tau, το δεύτερο βασικό παθολογικό χαρακτηριστικό της νόσου Αλτσχάιμερ, που συνδέεται στενά με τη γνωστική έκπτωση.

Ο Doug Whitney με τον γιο του, Brian, το 2022. AP Photo/Shelby Lum

Στην τυπική πορεία της νόσου, η πρωτεΐνη εξαπλώνεται από τον ιππόκαμπο προς περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού που σχετίζονται με τη σκέψη, τον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων. Στην περίπτωση του Whitney, η tau παρέμενε σε μεγάλο βαθμό περιορισμένη στον ινιακό λοβό, περιοχή που σχετίζεται κυρίως με την οπτική επεξεργασία και σπάνια εμπλέκεται στην τυπική παθολογία του Αλτσχάιμερ. Το υπόλοιπο του εγκεφάλου του εμφάνιζε φυσιολογικό μεταβολισμό για την ηλικία του, ενώ η μνήμη και οι γνωστικές του λειτουργίες παρέμεναν άθικτες.

Το ίδιο μοτίβο έχει παρατηρηθεί και στις άλλες περιπτώσεις escapees. «Αυτές οι εκτεταμένες μελέτες δείχνουν μια αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα απέναντι στην παθολογία της πρωτεΐνης tau και στον νευροεκφυλισμό», εξηγεί ο Randall Bateman, έτερος επικεφαλής συγγραφέας της έρευνας. Το τι εμποδίζει την εξάπλωση στον Whitney παραμένει μυστήριο για τους ερευνητές. Η γενετική αλληλούχιση εντόπισε αρκετές ασυνήθιστες παραλλαγές, ανάμεσά τους και μια ιδιαίτερη εκδοχή του MAPT, του γονιδίου που κωδικοποιεί την ίδια την tau, όμως καμία μεμονωμένα δεν μπορεί να δώσει την εξήγηση.

Πώς τον προφύλαξαν οι σκληρές συνθήκες εργασίας

Οι έλεγχοι σε δείγματα από εγκεφαλονωτιαίο υγρό του Whitney έδειξαν πως περιείχε πρωτεΐνες θερμικού σοκ (Heat Shock Proteins - HSPs) σε επίπεδα περίπου μιάμιση έως δύο φορές υψηλότερα από κάθε συγκρίσιμη ομάδα ελέγχου (υγιείς ηλικιωμένοι, ασθενείς με σποραδική νόσο Αλτσχάιμερ, άλλοι φορείς κληρονομικών μεταλλάξεων). Οι HSPs είναι προστατευτικά μόρια που παράγουν τα κύτταρα σε συνθήκες πίεσης (π.χ. ακραίες θερμοκρασίες, τοξίνες) και λειτουργούν ως μοριακοί συνοδοί που βοηθούν στην αναδίπλωση και επιδιόρθωση κατεστραμμένων πρωτεϊνών.

Στα μηχανοστάσια των πολεμικών πλοίων οι θερμοκρασίες μπορεί να ξεπερνούσαν τους 40-50°C, με έντονη υγρασία και συνεχή θερμική καταπόνηση για το προσωπικό. iStock

Εν προκειμένω, οι ερευνητές εστίασαν στον επαγγελματικό βίο του Whitney, που ήταν μηχανικός σε πολεμικά πλοία, και στις σκληρές συνθήκες εργασίας του. Όπως έχει πει ο ίδιος, οι θερμοκρασίες στα μηχανοστάσια ήταν τόσο υψηλές, που έπρεπε να τον βρέχουν με νερό για να μην πάθει θερμοπληξία. Η επί δεκαετίες έκθεση του Whitney σε τέτοια ακραία περιβάλλοντα είναι πιθανό να ώθησαν τα κύτταρά του στην υπερ-παραγωγή HSPs. «Δεν κατανοούμε ακόμη πώς ή αν οι πρωτεΐνες θερμικού σοκ μεσολαβούν σε αυτή τη διαδικασία», εξήγησε ο Llibre-Guerra. «Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση ενδέχεται να συμβάλλουν στην αποτροπή της συσσωμάτωσης και της λανθασμένης αναδίπλωσης των πρωτεϊνών tau».

Μπορεί η σάουνα να μειώσει τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ;

Παρότι ο Whitney μελετάται για μια μορφή της νόσου Αλτσχάιμερ που αφορά μόλις το 1% των ασθενών, οι ερευνητές εκτιμούν ότι η κατανόηση και η ανάπτυξη θεραπειών για τέτοιες περιπτώσεις θα μπορούσαν να συμβάλουν στην πρόληψη και αντιμετώπιση πιο κοινών μορφών, που εμφανίζονται αργότερα στη ζωή και επηρεάζουν δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους.

Mεγάλες πληθυσμιακές μελέτες από τη Φινλανδία έχουν συσχετίσει τη συχνή χρήση σάουνας με σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά άνοιας. iStock

Η υπόθεση περί προφύλαξής του από τη μακρά έκθεσή του σε ακραίο θερμικό σοκ έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον γιατρών, επιστημόνων αλλά και των media, που αναρωτήθηκαν αν η σάουνα θα μπορούσε να έχει παρόμοια προστατευτική επίδραση. Το σκεπτικό πατά εν μέρει σε ευρήματα από μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες από τη Φινανδία, που έχουν συσχετίσει τη συχνή χρήση σάουνας με σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά άνοιας. Αν και φαίνεται ελπιδοφόρο, η πλειονότητα των ερευνητών παραμένουν επιφυλακτικοί.

Αρχικά, οι θερμοκρασίες της σάουνας επ' ουδενί αγγίζουν εκείνες ενός μηχανοστασίου. Έπειτα, δεν είναι ξεκάθαρο αν τα προστατευτικά οφέλη από τη συνήθεια των Φινλανδών σχετίζονται περισσότερο με το καλύτερο κοινωνικο-οικονομικό στάτους. Τέλος, τα δεδομένα δείχνουν ότι η άσκηση είναι πολύ πιο ισχυρός προστατευτικός παράγοντας απέναντι στον κίνδυνο θανάτου και άνοιας και η σάουνα θα μπορούσε απλώς να τον ενισχύει, ωστόσο ελάχιστα.