ΙΣΧΥΕΙ ΟΤΙ ΚΑΠΟΙΕΣ ΜΗΤΕΡΕΣ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΑΡΚΕΤΟ ΓΑΛΑ;

Νέες έρευνες δείχνουν πως η χαμηλή παραγωγή γάλακτος μιας γυναίκας κατά τον θηλασμό μπορεί να είναι θέμα βιολογίας. Τι σημαίνει, όμως, πραγματικά αυτό; Η Σοφία Δούμα, διεθνώς πιστοποιημένη σύμβουλος θηλασμού, μιλά στο OW.

Θα το πω και πέστε να με φάτε: Από τις πιο τραυματικές εμπειρίες μου ως νέα μαμά υπήρξε και στις δύο μου κόρες ο θηλασμός. Την πρώτη φορά, πριν από 15 περίπου χρόνια, μην έχοντας επαρκή καθοδήγηση από τη μαία μου, κατέληξα με τις θηλές μου καταπληγιασμένες, να κλαίω από τον πόνο κάθε φορά που το μωρό ακουμπούσε τα χείλια του στο στήθος μου. Και παρόλο που την είχα στο στήθος σχεδόν κάθε δύο ώρες, εκείνη δεν έπαιρνε βάρος.

Τη δεύτερη φορά, που αποφάσισα να προσπαθήσω ακόμα περισσότερο, οι θηλές μου διασώθηκαν, φάνηκε να τα πηγαίνω κάπως καλύτερα (αν και πάλι επαρκές βάρος δεν έπαιρνε το μωρό), όμως στις 10 ημέρες βίωσα ένα έντονα στρεσογόνο συμβάν και το γάλα μου απλώς κόπηκε. Όσο κι αν προσπάθησα να το επαναφέρω με θήλαστρο, δεν κατάφερνα παρά να στραγγίζω μόνο μερικές σταγόνες.

Και τις δύο φορές φαινόταν να μην έχω αρκετό γάλα. Κάθε μαία ή σύμβουλος γαλουχίας με την οποία μίλησα εκ των υστέρων προσπάθησε να με πείσει ότι αυτό είναι μάλλον απίθανο και ότι ίσως εγώ δεν είχα κάνει τότε τα σωστά βήματα. Ακόμα αναρωτιέμαι...

Πρόσφατα διάβασα στον Economist ότι «από το 90% περίπου των μητέρων που αρχίζουν να θηλάζουν στις ανεπτυγμένες χώρες, το ένα τέταρτο αυτών σταματά μέσα σε λίγες εβδομάδες, συχνά επειδή φοβάται ότι δεν παράγει αρκετό γάλα για να τραφεί το μωρό. Για πολλά χρόνια, οι γιατροί υπέθεταν ότι οι πραγματικές περιπτώσεις κακής παροχής γάλακτος είναι σπάνιες, καθώς εμφανίζονται σε όχι περισσότερο από το 5% των μητέρων. Η επικρατούσα συμβουλή προς τους ανήσυχους γονείς, λοιπόν, ήταν να διεγείρουν την παραγωγή γάλακτος είτε βάζοντας το μωρό στο στήθος πιο συχνά είτε χρησιμοποιώντας θήλαστρο.

ΑΠΟ ΤΟ 90% ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΩΝ ΜΗΤΕΡΩΝ ΠΟΥ ΑΡΧΙΖΟΥΝ ΝΑ ΘΗΛΑΖΟΥΝ ΣΤΙΣ ΑΝΕΠΤΥΓΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΤΟ 1/4 ΣΤΑΜΑΤΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ, ΣΥΧΝΑ ΕΠΕΙΔΗ ΦΟΒΑΤΑΙ ΟΤΙ ΔΕΝ ΠΑΡΑΓΕΙ ΑΡΚΕΤΟ ΓΑΛΑ ΓΙΑ ΝΑ ΤΡΑΦΕΙ ΤΟ ΜΩΡΟ.

»Αυτή η συμβουλή, αν και καλοπροαίρετη, αποδεικνύεται ανεπαρκής. Πολλές γυναίκες που την ακολουθούν καταλήγουν να έχουν μωρά που δεν παίρνουν αρκετό βάρος – ένα σαφές σημάδι ότι οι μητέρες δεν παράγουν αρκετό γάλα. Μελέτες για την παραγωγή μητρικού γάλακτος που ασχολήθηκαν με εκατοντάδες γυναίκες στην Αμερική και την Αυστραλία τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι το ποσοστό των μητέρων που παράγουν πολύ λίγο γάλα είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι πιστευόταν στο παρελθόν: μεταξύ 10% και 20%.

»Οι ερευνητές αρχίζουν πλέον να κατανοούν γιατί αυτοί οι αριθμοί είναι τόσο υψηλοί. Για πολλές γυναίκες, η εξήγηση δεν έγκειται στον τρόπο που θηλάζουν, αλλά στη σύνθεση και τη λειτουργία συγκεκριμένων κυττάρων στον μαστικό αδένα, μια πτυχή της βιολογίας τους την οποία δεν ελέγχουν. Περαιτέρω έρευνα μπορεί κάποια μέρα να οδηγήσει σε θεραπείες. Αλλά ακόμη και βραχυπρόθεσμα, αυτές οι ανακαλύψεις θα πρέπει να βοηθήσουν στην αποστιγματοποίηση της χαμηλής προσφοράς γάλακτος», λέει το άρθρο.

Την ίδια ώρα, η Yarden Golan Maor, η οποία μελετά την παραγωγή ανθρώπινου γάλακτος στο Πανεπιστήμιο Cornell, σχολιάζει: «Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει γίνει όλο και πιο αποδεκτό το ότι υπάρχει βιολογικός λόγος για αυτές τις περιπτώσεις. Και δεν είναι, ξέρετε, απλώς ότι δεν προσπαθείτε αρκετά σκληρά».

Υπάρχει πράγματι βιολογικός λόγος που κάποιες γυναίκες δεν έχουν αρκετό γάλα;

Ο θηλασμός είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση που θα πρέπει να προωθείται και να υποστηρίζεται με κάθε τρόπο. Διαβάζοντας, λοιπόν, όσα ανέφεραν οι επιστήμονες στο άρθρο μού γεννήθηκαν νέες απορίες: Τι σημαίνει «βιολογικός λόγος»; Και τι μπορεί να κάνει μια νέα μαμά για να τον αντιμετωπίσει;

Απαντήσεις σε αυτά και πολλά ακόμα μου έδωσε η Σοφία Δούμα, Μαία, Εκπαιδευτικός και Διεθνώς Πιστοποιημένη Σύμβουλος Θηλασμού IBCLC, Certified Birthlight™ Yoga for Maternity Instructor, η οποία συμφωνεί μεν με τα συμπεράσματα των μελετών, αλλά θεωρεί ότι παράγοντες όπως η φλεγμονή, η παχυσαρκία, το μεταβολικό σύνδρομο κ.ά. είναι αυτοί που οδηγούν σε χαμηλή παραγωγή γάλακτος. Δηλαδή ευθύνονται επίκτητες καταστάσεις, όπως αναφέρεται και εδώ, και όχι το DNA της γυναίκας. Διάβασε τι άλλο μου είπε:

– Στατιστικά φαίνεται πλέον πως από το 90% των μαμάδων που ξεκινά να θηλάζει μετά τον τοκετό, περίπου το 1/4 εγκαταλείπει μέσα στις πρώτες εβδομάδες, καθώς θεωρεί ότι δεν παράγει αρκετό γάλα.

Πράγματι, παρόλο που η πρόθεση για θηλασμό είναι πάνω από 90%, δηλαδή οι περισσότερες γυναίκες εκφράζουν την επιθυμία να θηλάσουν τα μωρά τους σε πολύ μεγάλο ποσοστό, και ξεκινούν να θηλάζουν σε ποσοστό περίπου 66% το πρώτο 24ωρο, το ποσοστό αυτό μειώνεται σε 51% στο τέλος της πρώτης εβδομάδας, σε 40% στο τέλος του πρώτου μήνα και φτάνουμε στο ελάχιστο 0,8% στο τέλος του 6ου μήνα, σύμφωνα με την τελευταία μελέτη του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού (Ηλιοδρομίτη, και συν., 2018).

Παρόμοια είναι τα ποσοστά διεθνώς, με τις αντίστοιχες αυξομειώσεις. Κάποιες λίγες χώρες έχουν πολύ μεγάλα ποσοστά έναρξης και συνέχισης θηλασμού, ενώ άλλες πολύ μικρά. Οι διαφορές αυτές, έχουν συσχετισθεί με τις περιγεννητικές πρακτικές, τις αντιλήψεις για τον θηλασμό και την υποστήριξη που λαμβάνουν οι γυναίκες σε κάθε χώρα.

– Άλλα στοιχεία από Αμερική και Αυστραλία δείχνουν ότι οι γυναίκες που πράγματι δεν παράγουν αρκετό γάλα –που έχουν, δηλαδή, χαμηλά επίπεδα γαλακτοκυττάρων– αποτελούν το 10-20% των μαμάδων που ξεκινούν να θηλάσουν. Ποια είναι η εικόνα που έχετε εσείς; Έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια το ποσοστό των γυναικών που δυσκολεύεται να θηλάσει; Κι αν ναι, πού μπορεί να οφείλεται αυτό;

Το να μην παράγει μία μαμά αρκετό γάλα, δεν σημαίνει ότι αυτή η μαμά έχει «χαμηλά επίπεδα γαλακτοκυττάρων». Για να περιγραφεί η ίδια κατάσταση έχει αναφερθεί στο παρελθόν ο όρος μαστική υποπλασία (insufficient glandular development of the breast -IGDB), με την παιδίατρο και σύμβουλο θηλασμού, Dr. Marianne Neifert, να πραγματοποιεί το 1990 μία μελέτη στην οποία επιχείρησε να μετρήσει το ποσοστό των γυναικών με υποπλαστικό μαστό.

Στη μελέτη αυτή, σε δείγμα 400 γυναικών, δεν βρέθηκε ούτε μία γυναίκα με υποπλαστικό μαστό. Όταν μιλάμε για υποπλασία του μαστού, υπάρχουν ορισμένα χαρακτηριστικά που πρέπει να απαντώνται, όπως μικρή ή καθόλου ανάπτυξη του μαστού στην εφηβεία, μικρή ή καθόλου αύξηση των μαστών στην εγκυμοσύνη, μεγάλη απόσταση μεταξύ των μαστών (πάνω από 4 εκ.), όχι ομαλό σχήμα και ανάπτυξη των τεταρτημορίων του μαστού. Το ποσοστό αυτό είναι περίπου 0,01% στον γενικό πληθυσμό.

Η ΚΑΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΘΗΛΑΣΜΟ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΠΛΗΘΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ, ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΤΑΣΗ ΝΑ ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΙ ΩΣ «ΑΝΕΠΑΡΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΑΛΑΚΤΟΣ». ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΜΩΣ ΑΥΤΗ Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΙΤΙΑ.

Άρα, η αδυναμία να καλύψουν οι μαμάδες σε αρκετά μεγάλο ποσοστό τις ανάγκες των μωρών τους σε γάλα, δεν οφείλεται σε υποπλασία των μαστών τους, και το ποσοστό 10-20% που αναφέρετε ως «γυναίκες που πράγματι δεν παράγουν αρκετό γάλα», στην πράξη είναι το ποσοστό των γυναικών που ενώ δηλώνουν ότι επιθυμούν θηλασμό, τελικά ή δεν ξεκινούν καθόλου ή ξεκινούν και σταματούν μέσα στις πρώτες εβδομάδες για πολλούς διαφορετικούς λόγους.

Στη μελέτη του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, οι μισές από τις μητέρες που σταμάτησαν να θηλάζουν αναφέρουν ως βασικό λόγο διακοπής το «ανεπαρκές γάλα», ενώ άλλοι λόγοι που αναφέρονται από τις μητέρες είναι: «τα προβλήματα με το στήθος» η «κούραση/άγχος/κατάθλιψη» και η «επιστροφή στην εργασία».

Στην ίδια μελέτη γίνεται ξεκάθαρο πως ο τρόπος τοκετού έχει πολύ ισχυρή συσχέτιση με τα ποσοστά θηλασμού, με την καισαρική τομή να οδηγεί σε σημαντικά μειωμένα ποσοστά θηλασμού. Εκεί οδηγεί επίσης, η προωρότητα και το χαμηλό βάρος γέννησης, η παραμονή του νεογνού σε Μονάδα Εντατικής, το επίπεδο εκπαίδευσης της μητέρας, το κάπνισμα (με διπλάσιο ποσοστό θηλασμού στης μη καπνίστριες σε σχέση με τις καπνίστριες), οι προηγούμενες εμπειρίες θηλασμού και οι πρακτικές των μαιευτηρίων σε σχέση με τον θηλασμό και την υποστήριξή του.

Επομένως, η εμπειρία της μητέρας με τον θηλασμό εξαρτάται από πλήθος παραγόντων, όπως φαίνεται στις μελέτες, και όλοι αυτοί οι παράγοντες υπάρχει η τάση να εκφράζονται ως «ανεπαρκής παραγωγή γάλακτος», πρώτα από τους επαγγελματίες, και στη συνέχεια αυτός είναι και ο όρος που υιοθετούν οι ίδιες οι μητέρες, χωρίς να είναι αυτή η πραγματική αιτία.

Οι διάφοροι παράγοντες που αναφέρθηκαν παραπάνω, οδηγούν σε μειωμένα ποσοστά έναρξης και συνέχισης του θηλασμού, αλλά και σε κακή διαχείριση του θηλασμού (και ελλιπή υποστήριξη από τους επαγγελματίες υγείας), η οποία μπορεί να οδηγήσει στη μειωμένη παραγωγή γάλακτος και κατά συνέπεια, στη διακοπή του θηλασμού και όχι το αντίθετο.

Ο ΤΡΟΠΟΣ ΤΟΚΕΤΟΥ ΕΧΕΙ ΠΟΛΥ ΙΣΧΥΡΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΜΕ ΤΑ ΠΟΣΟΣΤΑ ΘΗΛΑΣΜΟΥ, ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ ΝΑ ΟΔΗΓΕΙ ΣΕ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΜΕΙΩΜΕΝΑ ΠΟΣΟΣΤΑ ΘΗΛΑΣΜΟΥ.

– Πώς κρίνουμε αν μια γυναίκα δεν έχει μεγάλη παραγωγή γάλακτος;

Για να πούμε ότι μια γυναίκα δεν έχει μεγάλη παραγωγή γάλακτος χρειάζεται να περάσει αρκετό διάστημα (συνήθως 1-2 εβδομάδων), κατά το οποίο θα λαμβάνει σωστή και επαρκή υποστήριξη και θα επιλύονται τυχόν προβλήματα με τον ενδεδειγμένο τρόπο. Θα γίνονται οι κατάλληλες παρεμβάσεις (skin to skin αμέσως μετά τον τοκετό και καθημερινά, θηλασμός αμέσως μετά τον τοκετό, χρήση νοσοκομειακής αντλίας, γαλακταγωγά, χρήση συμπληρωματικών μέσων σίτισης, αξιολόγηση της τοποθέτησης στον μαστό, αξιολόγηση για ανατομικά θέματα του μωρού, όπως βραχύς χαλινός γλώσσας κ.ά.). Μετά από αυτό το διάστημα θα πρέπει να κριθεί αν το μωρό δεν παίρνει αρκετό βάρος, παρά την υποστήριξη της μητέρας στον θηλασμό.

Δεν είναι σωστό να απλοποιούμε τα πράγματα βγάζοντας αυθαίρετα συμπεράσματα, όπως π.χ. ότι η μαμά έχει μειωμένη παραγωγή γάλακτος, χωρίς να εκτιμήσουμε τον θηλασμό, την τοποθέτηση του μωρού στο στήθος, χωρίς να ερευνήσουμε για παράγοντες που θα μπορούσαν να δημιουργούν πρόβλημα στον θηλασμό και να δουλέψουμε προς την επίλυσή του, ούτε να δίνουμε γενικές οδηγίες όπως π.χ. «θήλασε πιο συχνά» ή «κάνε αντλήσεις» περιμένοντας πως θα λυθούν τα όποια προβλήματα μαγικά.

Εκτός από τις ελάχιστες γυναίκες που όντως έχουν μειωμένη παραγωγή, η οποία συνήθως οφείλεται σε ορμονικούς παράγοντες και στις περισσότερες περιπτώσεις η μαμά το γνωρίζει, η πλειοψηφία των γυναικών μετά τον τοκετό και αφού περάσουν οι πρώτες ημέρες που παράγεται πρωτόγαλα, έχουν μάλλον μια ελαφριά υπερπαραγωγή που στη συνέχεια ρυθμίζεται ακριβώς στις ανάγκες του μωρού (γύρω στις 40 ημέρες μετά τον τοκετό).

Δεν είναι, λοιπόν, συνήθως η μειωμένη παραγωγή της μαμάς που οδηγεί σε αδυναμία του μωρού να πάρει επαρκές βάρος, αλλά τα διάφορα προβλήματα που αναφέρθηκαν παραπάνω, τα οποία οδηγούν σε μείωση της παραγωγής της μαμάς. Και αν αυτά τα προβλήματα δεν αντιμετωπιστούν σωστά, δεν μπορούμε να λέμε πως υποστηρίξαμε τη μαμά όπως έπρεπε.

– Υπάρχει περίπτωση, ακόμα και με σωστή υποστήριξη, το γάλα να μην αυξηθεί και το μωρό να μην παίρνει αρκετό βάρος;

Εφόσον υπάρχει σωστή υποστήριξη της μητέρας, επιλυθούν τα τυχόν προβλήματα που οδηγούν σε μειωμένη πρόσληψη βάρους του μωρού, και έπειτα από περίπου 2 εβδομάδες δεν φαίνεται να μπορεί να καλύψει η μαμά με την παραγωγή της το μωρό, μπορούμε να φροντίσουμε να γίνουν εξετάσεις για τη λειτουργίας του θυροειδούς ή και των επιπέδων της προλακτίνης.

ΤΟ ΣΥΧΝΟΤΕΡΟ ΑΙΤΙΟ ΤΗΣ ΜΕΙΩΜΕΝΗΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΒΑΡΟΥΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟ ΘΗΛΑΣΜΟ ΚΑΙ ΝΑ ΠΑΡΕΙ ΤΟ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΓΑΛΑ ΠΟΥ ΠΑΡΑΓΕΙ Η ΜΗΤΕΡΑ.

Μπορεί η μαμά να υποστηριχθεί με τη χρήση γαλακταγωγών, εφόσον το ιστορικό της υγείας της επιτρέπει τη χρήση τους χωρίς παρενέργειες.

Το συχνότερο αίτιο, όμως, της μειωμένης πρόσληψης βάρους δεν είναι η ανεπαρκής παραγωγή γάλακτος, αλλά η αδυναμία του βρέφους να κάνει αποτελεσματικό θηλασμό και να πάρει το διαθέσιμο γάλα που παράγει η μαμά. Επομένως, οι προσπάθειές μας θα πρέπει να εστιάσουν πρωτίστως στον αποτελεσματικό θηλασμό.

– Υπάρχει τρόπος μια γυναίκα να φροντίσει να έχει καλή παραγωγή γάλακτος ήδη από την εγκυμοσύνη; Ακολουθώντας π.χ. κάποια συγκεκριμένη διατροφή ή λαμβάνοντας συμπληρώματα;

Ο μαστικός αδένας αναπτύσσεται κατά την εφηβεία και η ανάπτυξή του επηρεάζεται από τις ορμόνες που παράγονται στον καταμήνιο κύκλο. Επομένως είναι σημαντικό να υποστηρίζεται η διαδικασία αυτή στην εφηβεία και να αποφεύγονται πρακτικές που θα εμποδίσουν ενδεχομένως τη σωστή ανάπτυξη του μαστού (π.χ. εξαιρετικά αυστηρές δίαιτες που θα οδηγήσουν σε απουσία εμμήνου ρύσης). Καλό είναι να υπάρχει έλεγχος και για πολυκυστικές ωοθήκες και γενικά ορμονολογικός έλεγχος, ειδικά σε περιπτώσεις που ο κύκλος είναι εξαιρετικά ασταθής.

Έχει αποδειχθεί η σχέση της παχυσαρκίας με τη μειωμένη παραγωγή γάλακτος. Έχει εδώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον, να σταθούμε σε μια πρόσφατη μελέτη της δρ. Rachel Walker, στην οποία φαίνεται πως η μειωμένη μεταφορά λιπαρών οξέων προς τα μαστικά επιθηλιακά κύτταρα οδηγεί σε μειωμένη παραγωγή γάλακτος σε γυναίκες που έχουν αυξημένο δείκτη μάζας σώματος και αυξημένες ενδείξεις φλεγμονής. Το δείγμα είναι μικρό αλλά τα ευρήματα σημαντικά και, παρόλο που είναι σημαντικό να συνεχιστεί η έρευνα, μπορούμε να πούμε ότι χρειάζεται να φροντίζουμε να φτάνει η γυναίκα στην εγκυμοσύνη και τον τοκετό έχοντας φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος και μειωμένους δείκτες φλεγμονής.

Επομένως, μια ισορροπημένη διατροφή, χωρίς ακρότητες είναι αρκετή, δίνοντας ιδιαίτερη σημασία ακόμα πριν από την σύλληψη, στην επίτευξη και διατήρηση ενός υγιούς σωματικού βάρους, στη μείωση της φλεγμονής και στον έλεγχο των μεταβολικών νοσημάτων.

– Ποιοι άλλοι παράγοντες μπορεί να μειώνουν την παραγωγή γάλακτος; Π.χ. η κούραση, το στρες, κάποιο ζήτημα υγείας;

Σε εξαιρετικά στρεσογόνες καταστάσεις, όπως αυτές που αναφέρετε, μπορεί να μειωθεί παροδικά η παραγωγή και κυρίως, λόγω στρες, να εμποδιστεί το αντανακλαστικό έκλυσης του γάλακτος (let down). Αυτό είναι παροδικό και δεν επηρεάζει μακροπρόθεσμα την παραγωγή. Αρκεί η μαμά να συνεχίσει να προσφέρει το στήθος.

Σε περιπτώσεις  προβλημάτων υγείας, πρέπει η μαμά να υποστηρίζεται προς τη θεραπεία της με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και, εφόσον θηλάζει, να είναι κύριο μέλημα η συνέχιση του θηλασμού, επιλέγοντας συμβατά με τον θηλασμό φάρμακα και πρακτικές.

Όσον αφορά στην κούραση, καλό είναι να μην αφήνουμε τις μητέρες να αντιμετωπίζουν μόνες τους όλες τις απαιτήσεις που έχει η ανατροφή των παιδιών και η οργάνωση και λειτουργία του σπιτιού. Το περιβάλλον της μαμάς αλλά και η οργανωμένη πολιτεία πρέπει να στέκονται δίπλα στις γυναίκες και στους γονείς γενικότερα, δημιουργώντας τις βέλτιστες συνθήκες για τις οικογένειες

– Μπορεί μια γυναίκα που έχει ξεκινήσει να δίνει ξένο γάλα συμπληρωματικά με το δικό της να καταφέρει να επανέλθει σε αποκλειστικό θηλασμό;

Με μια λέξη, ναι! Μπορεί, αλλά είναι σημαντικό να εντοπιστεί ο λόγος για τον οποίο χρειάστηκε να δώσει ξένο και να της δοθεί η κατάλληλη καθοδήγηση και υποστήριξη για να επανέλθει σε αποκλειστικό θηλασμό.

Το ξένο γάλα μπορεί να είναι ένα εργαλείο που θα χρησιμοποιήσουμε προσωρινά, μέχρι να μπορέσει η μαμά με τις κατάλληλες παρεμβάσεις να καλύψει το μωρό με το δικό της γάλα.