ΥΠΕΡΜΝΗΣΙΑ: ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΟΣΩΝ ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΜΕ ΚΑΘΕ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ

Τι θα γινόταν αν θυμόσουν κάθε μέρα της ζωής σου λεπτομερώς; Για λιγότερους από 100 ανθρώπους παγκοσμίως με υπερμνησία, αυτό που μοιάζει με σενάριο επιστημονικής φαντασίας είναι καθημερινότητα. (Και, ναι, υπάρχουν σημαντικοί λόγοι που δεν θα ήθελες να σου συμβαίνει).

Υπερμνησία ή υπερθυμησία, μια σπάνια διαταραχή (ή υπερδύναμη;) κατά την οποία ένα άτομο μπορεί να θυμάται με εντυπωσιακή ακρίβεια σχεδόν κάθε περιστατικό της ζωής του. Την ανέφερε στο τηλέφωνο μια φίλη, σε μια συζήτηση περί αναμνήσεων και τι θα ήταν καλύτερο να μπορούσαμε να ξεχάσουμε, και συνειδητοποίησα πως δεν την είχα ξανακούσει ποτέ.

Στα τόσα άρθρα και έρευνες για μνήμη και αμνησία, για τύπους άνοιας και πώς να τους προλάβεις, μάλλον θα μου διέφυγε η παντελώς αντίθετη κατάσταση. Μπορεί και κάπου να την είχα ξανασυναντήσει μα, απουσία υπερμνησίας ή και απλώς γερής μνήμης, μάλλον δεν το θυμάμαι.

Εκεί, λοιπόν, που οι περισσότεροι δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε τι φάγαμε την περασμένη εβδομάδα, αφού ο εγκέφαλός μας επιλέγει να κρατά τα πιο σημαντικά, κάποιοι συνάνθρωποί μας, λιγότεροι από 100, μπορούν να ανακαλέσουν με εντυπωσιακή ακρίβεια γεγονότα από τη ζωή τους, τι έκαναν, με ποιους ήταν, τι φορούσαν και πώς ένιωθαν, και να τα συνδέσουν με συγκεκριμένες ημερομηνίες, εικόνες, μυρωδιές και συναισθήματα. Το σπάνιο φαινόμενο, που ονομάζεται και εξαιρετικά ανώτερη αυτοβιογραφική μνήμη (Highly Superior Autobiographical Memory - HSAM), διερευνάται σήμερα ως ένα από τα πιο εντυπωσιακά πεδία της γνωστικής νευροεπιστήμης.

Ο ρόλος της αυτοβιογραφικής μνήμης

Η αυτοβιογραφική μνήμη είναι το σύνολο των προσωπικών εμπειριών που συγκροτούν την ιστορία της ζωής μας. Περιλαμβάνει τόσο πραγματολογικές πληροφορίες, όπως ονόματα και ημερομηνίες, όσο και αισθητηριακά και συναισθηματικά στοιχεία. Σε αντίθεση με τη γενική γνώση, η αυτοβιογραφική μνήμη συνδέεται με την αίσθηση της προσωπικής ταυτότητας και την ικανότητα να ανατρέχουμε νοητικά στο παρελθόν ή να φανταζόμαστε μελλοντικά γεγονότα (αυτονοητική συνείδηση).

ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΥΠΕΡΜΝΗΣΙΑ, ΟΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣΕΚΤΙΚΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΜΕΝΕΣ ΑΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ. ΟΡΙΣΜΕΝΟΙ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΠΕΡΙΓΡΑΨΟΥΝ ΜΕ ΚΑΘΕ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΤΙ ΕΚΑΝΑΝ ΣΤΙΣ 6 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΚΑΙ ΝΑ ΞΑΝΑΖΗΣΟΥΝ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΕΚΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ.

Ωστόσο, όπως έχουμε πει, η μνήμη δεν λειτουργεί σαν βιντεοκάμερα που καταγράφει γεγονότα, μα περισσότερο σαν ένα δυναμικό σύστημα που συνεχώς αναδιοργανώνεται και ανασυνδυάζει κομμάτια μνήμης, με αποτέλεσμα μνήμες που με τον καιρό συνήθως ξεθωριάζουν. Το ίδιο δεν συμβαίνει στις περιπτώσεις υπερμνησίας.

«Στα άτομα με υπερμνησία, οι αναμνήσεις είναι προσεκτικά ταξινομημένες ανά ημερομηνία. Ορισμένοι μπορούν να περιγράψουν με κάθε λεπτομέρεια τι έκαναν στις 6 Ιουλίου 2002 και να ξαναζήσουν τα συναισθήματα και τις αισθήσεις εκείνης της ημέρας», εξηγεί η Valentina La Corte, ερευνήτρια και καθηγήτρια στο Εργαστήριο Μνήμης, Εγκεφάλου και Γνώσης του Paris Cité University, που μελετά το φαινόμενο σε συνεργασία με τον νευρολόγο Laurent Cohen, συνδιευθυντή του εργαστηρίου PICNIC στο Paris Brain Institute, με στόχο να μάθουν περισσότερα για την αυτοβιογραφική μνήμη και τις νευροψυχιατρικές διαταραχές που την επηρεάζουν.

Το παλάτι μνήμης μιας 17χρονης

Στο επίκεντρο της μελέτης των La Corte και Cohen βρίσκεται μια 17χρονη με το ψευδώνυμο TL, περίπτωση υπερμνησίας αρκετά διαφορετική απ' ό,τι έχει περιγραφεί στη βιβλιογραφία. Σε αντίθεση με άλλα περιστατικά, όπου παρατηρείται αδυναμία ελέγχου της ανάκλησης δυσάρεστων ή τραυματικών αναμνήσεων και συχνή επαναφορά ασήμαντων λεπτομερειών της καθημερινότητας, η TL έχει αναπτύξει έναν ιδιαίτερο τρόπο οργάνωσης της μνήμης της.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Η ίδια διακρίνει δύο διαφορετικά συστήματα μνήμης:

• Το πρώτο, που αποκαλεί black memory, περιλαμβάνει εγκυκλοπαιδικές γνώσεις και πληροφορίες που έχει αποκτήσει κυρίως στο σχολείο και δεν συνδέονται με προσωπικό ή συναισθηματικό περιεχόμενο, και μοιάζει να αντιστοιχεί στη σημασιολογική μνήμη.
• Το δεύτερο αφορά την αυτοβιογραφική μνήμη και οργανώνεται μέσα σε ένα νοητικό παλάτι της μνήμης (memory palace). Αν και η τεχνική του memory palace χρησιμοποιείται επί αιώνες ως μέθοδος απομνημόνευσης, στην περίπτωση της TL αποτελεί έναν σύνθετο εσωτερικό χώρο όπου αποθηκεύονται και ταξινομούνται οι προσωπικές της εμπειρίες.

Στο κέντρο του παλατιού της μνήμης βρίσκεται το Λευκό Δωμάτιο (White Room), όπου οι αναμνήσεις είναι οργανωμένες θεματικά και χρονολογικά σε νοητικά «ντοσιέ» που αφορούν την οικογένεια, τους φίλους, τις διακοπές ή την παιδική ηλικία. Ορισμένες αναμνήσεις εμφανίζονται ως φωτογραφίες, ενώ άλλες ως γραπτά μηνύματα. Παράλληλα, χρησιμοποιεί ξεχωριστούς νοητικούς χώρους για τη διαχείριση των συναισθημάτων της:

• η ανάμνηση του θανάτου του παππού της βρίσκεται αποθηκευμένη σε ένα μπαούλο,
• υπάρχει το Δωμάτιο του Πάγου (Pack Ice Room) για την εκτόνωση του θυμού,
• το Δωμάτιο των Προβλημάτων (Problems Room) για την επεξεργασία δύσκολων καταστάσεων και
• το Στρατιωτικό Δωμάτιο (Military Room) γεμάτο στρατιώτες, το οποίο δημιουργήθηκε όταν ο πατέρας της έφυγε από το σπίτι για να υπηρετήσει στον στρατό.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η εσωτερική αρχιτεκτονική ενδέχεται να λειτουργεί ως μηχανισμός οργάνωσης και ελέγχου του τεράστιου όγκου αυτοβιογραφικών αναμνήσεων.

Πώς συνδέεται η υπερμνησία με τη συναισθησία

«Η αυτοβιογραφική υπερμνησία φαίνεται επίσης να συνδέεται στενά με τη συναισθησία, νευρολογική κατάσταση κατά την οποία η επεξεργασία μιας αισθητηριακής εμπειρίας ενεργοποιεί ταυτόχρονα περισσότερες από μία αισθήσεις. Για παράδειγμα, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να "ακούν" χρώματα, να "βλέπουν" ήχους ή να "γεύονται" τη μουσική. Αν και η TL δεν παρουσιάζει συναισθησία, αρκετά μέλη της οικογένειάς της έχουν αυτή την ιδιαιτερότητα», σημειώνει ο Cohen.

Ο ΡΩΣΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ SOLOMON SHERESHEVSKY ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΠΟΘΗΚΕΥΕΙ ΚΑΙ ΝΑ ΑΝΑΚΑΛΕΙ ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΟΓΚΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ, ΑΦΟΥ ΠΡΩΤΑ ΤΙΣ ΜΕΤΕΤΡΕΠΕ ΣΕ ΟΠΤΙΚΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΤΟΥ.

Η πιο γνωστή περίπτωση συνδυασμού υπερμνησίας και συναισθησίας είναι εκείνη του Ρώσου δημοσιογράφου Solomon Shereshevsky, τον οποίο μελέτησε επί τρεις δεκαετίες ο νευροψυχολόγος Alexander Luria. Ο Shereshevsky παρουσίαζε εξαιρετικά σπάνια μορφή συναισθησίας, στην οποία κάθε ερέθισμα ενεργοποιούσε ταυτόχρονα και τις πέντε αισθήσεις (όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση και αφή).

Φαίνεται πως η διαταραχή ενίσχυε την ικανότητά του να αποθηκεύει και να ανακαλεί τεράστιο όγκο πληροφοριών, αφού πρώτα τις μετέτρεπε σε οπτικές εικόνες στο μυαλό του, αλλά του έκανε και δύσκολη την καθημερινότητα, καθώς αδυνατούσε να αγνοήσει ακόμη και ασήμαντες λεπτομέρειες.

Παρόμοιες περιπτώσεις έχουν οδηγήσει τους ερευνητές να διακρίνουν διαφορετικές μορφές εξαιρετικής μνήμης. Σύμφωνα με τον νευρολόγο Andrew Larner, η υπερμνησία δεν ταυτίζεται με τη λεγόμενη «φωτογραφική» ή ειδητική μνήμη· πρόκειται για διακριτές ικανότητες, οι οποίες μπορεί να συγχέονται ή να συνυπάρχουν σε ορισμένα άτομα.

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα φωτογραφικής μνήμης αναφέρει τον μαθηματικό John von Neumann, ο οποίος, σύμφωνα με μαρτυρίες συνεργατών και συγγενών του, μπορούσε να απομνημονεύει ολόκληρες σελίδες τηλεφωνικών καταλόγων με μία μόνο ματιά. Σε αντίθεση με τον Shereshevsky, η εξαιρετική μνημονική του ικανότητα συνδυαζόταν με έντονη αφαιρετική σκέψη, χωρίς οι λεπτομέρειες να επισκιάζουν τη συνολική εικόνα.

Για είναι «κατάρα» να μην μπορείς να ξεχάσεις

Στο διήγημά του «Φούνες, ο Μνήμων», ο Jorge Luis Borges περιγράφει την τραγωδία ενός ανθρώπου που, ύστερα από ένα ατύχημα, αποκτά την τέλεια μνήμη. Ο ήρωας θυμάται κάθε λεπτομέρεια της ζωής του, μέχρι που η υπερδύναμη γίνεται κατάρα· δεν μπορεί να διώξει πληροφορίες ούτε να σχηματίσει γενικές έννοιες. «Για να σκεφτεί κανείς πρέπει να μπορεί να ξεχνά», γράφει ο Borges, φανερώνοντας τη λήθη ως προϋπόθεση της σκέψης και της κατανόησης.

Η ΛΗΘΗ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΕΝΕΡΓΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ, ΓΙΑ ΝΑ ΦΙΛΤΡΑΡΕΙ ΤΙΣ ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΧΡΗΣΤΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΝΑ ΑΠΟΦΕΥΓΕΙ ΤΗΝ ΥΠΕΡΦΟΡΤΩΣΗ.

Στα παραπάνω συνηγορούν οι σύγχρονες νευροεπιστήμες, σύμφωνα με τις οποίες η λήθη αποτελεί ενεργή λειτουργία του εγκεφάλου, για να φιλτράρει τις χρήσιμες από τις άχρηστες πληροφορίες και να αποφεύγει την υπερφόρτωση. Οι επιστήμονες έχουν καταγράψει βιολογικούς μηχανισμούς λήθης, όπως η δράση νευροχημικών συστημάτων (π.χ. ντοπαμίνη) ή η αναδιοργάνωση των νευρωνικών συνδέσεων μέσω της δημιουργίας νέων νευρώνων. Κοντολογίς, η λήθη είναι προαπαιτούμενο της λειτουργικής μνήμης και το να μην ξεχνάς είναι, κατά κάποιο τρόπο, κατάρα.