ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΑΝΗΣΥΧΗΣΕΙΣ ΑΝ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΔΕΝ ΣΤΑΜΑΤΑ ΝΑ ΛΕΕΙ ΨΕΜΑΤΑ

Το πρώτο ψέμα ενός παιδιού μάλλον θα ξαφνιάσει ή και θα ανησυχήσει τους γονείς, παρότι αποτελεί συνηθισμένο κομμάτι της ανάπτυξής του. Τι συμβαίνει, όμως, όταν δεν περιορίζεται στα παιδικά χρόνια και διατηρείται μέχρι την εφηβεία; Μια νέα μελέτη παρακολούθησε χιλιάδες παιδιά για 16 χρόνια και έχει ορισμένες απαντήσεις.

Το να λέει ψέματα ένα παιδί είναι, μέχρι ενός σημείου, μέρος της αναπτυξιακής του πορείας. Η ικανότητά του να αποκρύπτει ή να παραποιεί την αλήθεια προϋποθέτει σύνθετες γνωστικές δεξιότητες, όπως την κατανόηση ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν σκέψεις και γνώσεις διαφορετικές από τις δικές του, αλλά και την ικανότητα αυτοελέγχου. Γι' αυτό και τα περιστασιακά ψέματα θεωρούνται ένδειξη φυσιολογικής γνωστικής ανάπτυξης. Τι συμβαίνει, όμως, όταν το ψέμα παύει να είναι περιστασιακό και μετατρέπεται σε μια σταθερή συμπεριφορά;

Μια νέα, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μακροχρόνια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Development and Psychopathology παρακολούθησε 3.017 παιδιά για 16 ολόκληρα χρόνια, από το νηπιαγωγείο μέχρι τα 22 τους χρόνια, για να δει πώς εξελίσσεται η συνήθεια του ψέματος και τι προβλέπει για την ενήλικη ζωή τους.

«Γνωρίζουμε ότι οι ικανότητες ψεύδους εμφανίζονται στα μικρά παιδιά λόγω των αναπτυσσόμενων γνωστικών τους δεξιοτήτων, όπως και από τη βιβλιογραφία για ενήλικες ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι κυρίως ειλικρινείς, λέγοντας ψέματα μόνο περιστασιακά», ανέφερε η Victoria Talwar, διευθύντρια του Κέντρου Πρώιμης Παιδικής Ανάπτυξης στο Πανεπιστήμιο McGill και επικεφαλής της έρευνας. «Ωστόσο, θέλαμε να δούμε πώς αυτή η συμπεριφορά αλλάζει ή παραμένει σταθερή από την παιδική ηλικία έως την πρώιμη ενηλικίωση».

Τα νέα για τους περισσότερους γονείς είναι καθησυχαστικά, για μια μικρή μειοψηφία, ωστόσο, ενδεχομένως χτυπούν προειδοποιητικό καμπανάκι.

Σύμφωνα με δασκάλους, τα περισσότερα παιδιά λένε λίγα ψέματα στην ηλικία των 7 και μέχρι τα 15 έχουν εγκαταλείψει τελείως τη συμπεριφορά αυτή. iStock

Σε ποιες ηλικίες λένε τα περισσότερα ψέματα τα παιδιά;

Αναλύοντας τις αναφορές δασκάλων, οι ερευνητές απομόνωσαν τρεις διαφορετικές διαδρομές στα παιδιά:

• χαμηλή πορεία ψεύδους, για την πλειοψηφία των παιδιών (73%), όπου λέγονται λίγα ψέματα στην ηλικία των 7 ετών, και μέχρι τα 15 έχουν εγκαταλείψει τελείως τη συμπεριφορά αυτή.
• φθίνουσα πορεία ψεύδους, για το 5%, όπου ξεκινούν με πολλά ψέματα στην πρώιμη σχολική ηλικία «στρώνουν» στην πορεία, μέχρι να το σταματήσουν εντελώς στην εφηβεία.
• αυξητική/σταθερή πορεία ψεύδους, (22%): Παιδιά που ξεκινούν να λένε ψέματα και η συχνότητα αντί να μειώνεται, αυξάνεται σταθερά ή παραμένει σε υψηλά, καθημερινά επίπεδα μέχρι την ύστερη εφηβεία.

ΤΑ ΠΕΡΙΣΤΑΣΙΑΚΑ ΨΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΘΕΩΡΟΥΝΤΑΙ ΕΝΔΕΙΞΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ.

Αντίστοιχα, τρία μοτίβα προέκυψαν από τις αναφορές των γονιών:

• περιστασιακού ψεύδους, για την πλειοψηφία των παιδιών (58%), όπου σύμφωνα με τους γονείς διατηρούσαν ένα σταθερό, μέτριο επίπεδο ψεμάτων από την ηλικία των 6 έως τα 19 έτη.
• χαμηλή πορεία ψεύδους, για το 30%, όπου ξεκινούν με λίγα ψέματα στην παιδική ηλικία και η συχνότητά τους μειώνεται σταδιακά, μέχρι να φτάσει σχεδόν στο μηδέν.
• καμπυλόγραμμη πορεία ψεύδους, για το 12%, όπου τα παιδιά ξεκινούν με μέτρια επίπεδα ψεύδους στα 6 έτη, παρουσιάζουν κορύφωση της συμπεριφοράς γύρω στα 8-10 έτη και στη συνέχεια τα ψέματα μειώνονται απότομα, πλησιάζοντας στο μηδέν προς το τέλος της εφηβείας.

«Το συχνό ψέμα δεν είναι ο κανόνας», εξήγησε η Victoria Talwar. «Μόνο μια μικρή μειοψηφία εμφανίζει αυξανόμενα ή επίμονα υψηλότερα επίπεδα με την πάροδο του χρόνου. Έτσι, το ψέμα είναι συνήθως κοινό στην παιδική ηλικία, αλλά για τα περισσότερα παιδιά δεν αποτελεί ένδειξη μεγάλων προβλημάτων».

Το ψέμα σε παιδιά με έντονη επιθετικότητα και εφήβους με αυξημένη παρορμητικότητα είναι μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου δυσλειτουργικής συμπεριφοράς. iStock

Τα παιδιά που μπλέκουν με τον νόμο

Όταν οι συμμετέχοντες έφτασαν στα 22 τους χρόνια, πέρασαν από κλινικές συνεντεύξεις για την ψυχική τους υγεία, ενώ ελέγχθηκαν και τα ποινικά τους μητρώα, για τις ηλικίες 13 έως 25. Τα ευρήματα αποκάλυψαν ξεκάθαρες συνδέσεις. Για μια μικρή ομάδα παιδιών με έντονη επιθετικότητα στην παιδική ηλικία ή αυξημένη παρορμητικότητα στην εφηβεία, το ψέμα δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου δυσλειτουργικής συμπεριφοράς.

Η ομάδα των παιδιών που εμφάνισε την αυξητική ή σταθερή πορεία στο ψέμα, παρουσίασε στην ενήλικη ζωή:

• σημαντικά περισσότερα συμπτώματα Αντικοινωνικής Διαταραχής Προσωπικότητας (συμπεριφορές χειραγώγησης, εκμετάλλευσης των άλλων και έλλειψη μεταμέλειας)
• υψηλότερα ποσοστά καταδικών για βίαια και μη αδικήματα κατά την είσοδό τους στην ενήλικη ζωή

Δε θα γίνουν όλοι οι Πινόκιο εγκληματίες

Παρά τους συσχετισμούς, κανείς δεν εγγυάται ότι το παιδί που εξακολουθεί να λέει ψέματα θα κυλήσει στην παραβατικότητα. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η μελέτη τους είχε δύο σημαντικούς περιορισμούς:

• Αρχικά, η έρευνα βασίστηκε σε ψεύδη που έγιναν αντιληπτά από γονείς και δασκάλους, ανθρώπους που έχουν τα φόντα να εντοπίζουν παιδικά ψέματα. Μετρήθηκε, σημειώνουν, η «κοινωνικά ορατή» ανειλικρίνεια.
• Δεύτερον, δεν υπήρξε διάκριση των κινήτρων πίσω από το ψέμα. Είναι τελείως διαφορετικό ένα «λευκό», κοινωνικό ψέμα (π.χ. για να μην πληγωθούν τα συναισθήματα ενός φίλου) από ένα κακόβουλο για προσωπικό όφελος.

«Το βασικό συμπέρασμα για τους γονείς», καθησυχάζει η Talwar, «είναι πως τα περισσότερα παιδιά λένε ψέματα περιστασιακά και το ξεπερνούν. Ωστόσο, το επίμονο, κλιμακούμενο ψέμα –ειδικά αν συνυπάρχουν προβλήματα συμπεριφοράς– μπορεί να σηματοδοτεί αυξημένο κίνδυνο για μεταγενέστερα αντικοινωνικά αποτελέσματα και δικαιολογεί την έγκαιρη υποστήριξη».