ΔΕΝ ΑΝΤΕΧΕΙΣ ΤΗΝ ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ; ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΞΗΓΕΙ ΓΙΑΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ

Αν έπρεπε να συμπυκνώσουμε σε μία μόνο λέξη το κυρίαρχο ψυχικό αίτημα της εποχής μας, αυτή θα ήταν ο έλεγχος. Όχι έλεγχος ως οργάνωση ή υπευθυνότητα. Ούτε ως η φυσική ανθρώπινη ανάγκη να σχεδιάζουμε το μέλλον. Αλλά ο έλεγχος ως υπόσχεση ότι, αν προσπαθήσουμε αρκετά, θα μπορέσουμε να εξουδετερώσουμε την αβεβαιότητα.

Αναζητούμε τη σωστή απόφαση, τη σωστή θεραπεία, τη σωστή σχέση, τη σωστή επαγγελματική επιλογή. Διαβάζουμε ασταμάτητα, συγκρίνουμε, οργανώνουμε, αναλύουμε, ζητάμε διαρκώς νέες γνώμες. Όχι επειδή η γνώση αποτελεί πρόβλημα. Η γνώση υπήρξε πάντοτε ένας πολύτιμος σύμμαχος του ανθρώπου. Το πρόβλημα αρχίζει όταν της αναθέτουμε μια αποστολή που δεν μπορεί να εκπληρώσει: να μας απαλλάξει από την αγωνία του άγνωστου.

Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες ψευδαισθήσεις της σύγχρονης ζωής. Δεν υποφέρουμε επειδή ο κόσμος έγινε περισσότερο αβέβαιος. Ο κόσμος ήταν πάντοτε αβέβαιος. Οι άνθρωποι ερωτεύονταν χωρίς εγγυήσεις, αποκτούσαν παιδιά χωρίς βεβαιότητες, ξεκινούσαν επαγγελματικές διαδρομές χωρίς να γνωρίζουν την έκβασή τους και αποχαιρετούσαν αγαπημένους, χωρίς ποτέ να είναι πραγματικά προετοιμασμένοι.

Αυτό που άλλαξε δεν είναι η ζωή. Είναι η σχέση μας με την αβεβαιότητα. Δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να αντέξουμε ότι υπάρχουν ερωτήματα χωρίς οριστικές απαντήσεις, αποφάσεις χωρίς απόλυτη βεβαιότητα και εμπειρίες που αποκαλύπτουν το νόημά τους μόνο αφού τις έχουμε ήδη ζήσει.

iStock

Η αβεβαιότητα είναι συνώνυμη της αληθινής ζωής

Η αβεβαιότητα δεν αποτελεί δυσλειτουργία της ζωής. Είναι η φυσική της συνθήκη. Από ψυχοδυναμική σκοπιά, ο έλεγχος δεν είναι απλώς ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Είναι μια άμυνα απέναντι στην αγωνία. Όταν ο ψυχισμός δυσκολεύεται να ανεχθεί το άγνωστο, προσπαθεί να το μετατρέψει σε κάτι προβλέψιμο. Αναζητά κανόνες, τελετουργίες, εξηγήσεις και βεβαιότητες. Δημιουργεί την αίσθηση ότι, αν οργανωθεί αρκετά καλά, θα προστατευθεί από κάθε ενδεχόμενο.

Στην πραγματικότητα, όμως, δεν προσπαθούμε να ελέγξουμε τη ζωή. Προσπαθούμε να ελέγξουμε το συναίσθημα που μας προκαλεί η ζωή όταν δεν υπακούει στις προσδοκίες μας. Γι’ αυτό και ο έλεγχος δεν ολοκληρώνεται ποτέ.

Όποιος χρειάζεται να είναι απολύτως βέβαιος πριν αποφασίσει, δεν θα αισθανθεί ασφαλής όταν βρει μία απάντηση. Θα αναζητήσει και δεύτερη. Και τρίτη. Και μία ακόμη επιβεβαίωση. Όχι επειδή οι πληροφορίες δεν είναι αρκετές, αλλά επειδή καμία πληροφορία δεν μπορεί να καταργήσει αυτό που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης: την αβεβαιότητα.

ΟΤΑΝ Ο ΨΥΧΙΣΜΟΣ ΔΥΣΚΟΛΕΥΕΤΑΙ ΝΑ ΑΝΕΧΘΕΙ ΤΟ ΑΓΝΩΣΤΟ, ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΤΟ ΜΕΤΑΤΡΕΨΕΙ ΣΕ ΚΑΤΙ ΠΡΟΒΛΕΨΙΜΟ. ΑΝΑΖΗΤΑ ΚΑΝΟΝΕΣ, ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΕΣ, ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΕΣ.

Η σύγχρονη εποχή θέλει να καταργήσει την αβεβαιότητα

Η εποχή μας κάνει αυτή την ψευδαίσθηση ακόμη πιο ελκυστική. Η τεχνολογία μάς επιτρέπει να προβλέπουμε, να μετράμε και να αξιολογούμε σχεδόν τα πάντα. Οι αλγόριθμοι προτείνουν τι θα επιλέξουμε, οι εφαρμογές καταγράφουν το σώμα μας και η τεχνητή νοημοσύνη απαντά μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα σε ερωτήματα που άλλοτε απαιτούσαν ώρες αναζήτησης. Χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, διαμορφώνεται η προσδοκία ότι για κάθε αμφιβολία υπάρχει μία σωστή απάντηση και για κάθε φόβο μία πληροφορία που θα τον εξαφανίσει.

Η ΓΝΩΣΗ ΥΠΗΡΞΕ ΕΝΑΣ ΠΟΛΥΤΙΜΟΣ ΣΥΜΜΑΧΟΣ. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΑΡΧΙΖΕΙ ΟΤΑΝ ΤΗΣ ΑΝΑΘΕΤΟΥΜΕ ΜΙΑ ΑΔΥΝΑΤΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ: ΝΑ ΜΑΣ ΑΠΑΛΛΑΞΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΑΓΝΩΣΤΟΥ.

Όμως η ζωή δεν λειτουργεί έτσι. Οι σημαντικότερες εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης αντιστέκονται στον απόλυτο έλεγχο. Ο έρωτας δεν μπορεί να προγραμματιστεί. Η απώλεια δεν μπορεί να αποτραπεί. Η δημιουργικότητα δεν γεννιέται μέσα στη βεβαιότητα. Η γονεϊκότητα δεν συνοδεύεται από ένα εγχειρίδιο που προβλέπει κάθε εξέλιξη. Και η ψυχοθεραπεία δεν προσφέρει εγγυήσεις· προσφέρει κάτι πολύ ουσιαστικότερο: τη δυνατότητα να αποκτήσει κανείς μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα απέναντι σε όσα δεν μπορούν να ελεγχθούν.

iStock

Ένας διαφορετικός ορισμός της ψυχικής ωρίμανσης

Αυτός είναι, ίσως, ένας διαφορετικός ορισμός της ψυχικής ωρίμανσης: Όχι η ικανότητα να ελέγχουμε περισσότερα, αλλά η ικανότητα να αντέχουμε περισσότερα χωρίς να καταρρέουμε. Να παραμένουμε δημιουργικοί, χωρίς να γνωρίζουμε την έκβαση. Να συνεχίζουμε να αγαπάμε γνωρίζοντας ότι μπορεί να πληγωθούμε. Να αποφασίζουμε χωρίς να είμαστε βέβαιοι ότι επιλέξαμε τον μοναδικό σωστό δρόμο.

ΔΥΣΚΟΛΕΥΟΜΑΣΤΕ ΟΛΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΝΑ ΑΝΤΕΞΟΥΜΕ ΟΤΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΧΩΡΙΣ ΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ, ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΧΩΡΙΣ ΑΠΟΛΥΤΗ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ.

Πιστεύουμε συχνά ότι πρώτα θα νιώσουμε ασφαλείς και ύστερα θα ζήσουμε. Στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο. Η αίσθηση εσωτερικής ασφάλειας δεν προηγείται της ζωής· οικοδομείται μέσα από αυτήν. Κάθε φορά που αντέχουμε μια αβεβαιότητα, κάθε φορά που επιλέγουμε χωρίς απόλυτες εγγυήσεις, κάθε φορά που ανακαλύπτουμε ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το απρόβλεπτο, ο ψυχισμός γίνεται λίγο πιο ευρύχωρος.

Ο άνθρωπος που αντέχει την αβεβαιότητα δεν είναι αδιάφορος ούτε επιπόλαιος. Σχεδιάζει, προετοιμάζεται και σκέφτεται. Γνωρίζει, όμως, ότι υπάρχει ένα όριο πέρα από το οποίο ο έλεγχος παύει να προστατεύει και αρχίζει να περιορίζει την ίδια τη ζωή.

Η μεγαλύτερη αυταπάτη της εποχής μας είναι ότι η ελευθερία βρίσκεται στην πλήρη κυριαρχία πάνω σε όσα θα συμβούν. Η πραγματική ελευθερία γεννιέται τη στιγμή που σταματάμε να απαιτούμε από τη ζωή να μας προσφέρει συνεχείς βεβαιότητες και αρχίζουμε να εμπιστευόμαστε κάτι βαθύτερο: όχι ότι όλα θα εξελιχθούν όπως τα σχεδιάσαμε, αλλά ότι θα διαθέτουμε τους ψυχικούς πόρους για να ανταποκριθούμε σε ό,τι μας φέρει.

Γιατί, τελικά, η ψυχική ασφάλεια δεν είναι η βεβαιότητα ότι τίποτε δεν θα αλλάξει. Είναι η εμπιστοσύνη ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να υπάρχουμε ακόμη κι όταν όλα αλλάζουν.