ΠΩΣ ΘΑ ΓΙΑΤΡΕΨΕΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ

Μπορεί η επιστημονική φαντασία να γίνει εργαλείο για την υγεία του μέλλοντος; Για το κίνημα healthpunk, η απάντηση είναι «ναι». Η φαντασία, ισχυρίζονται οι εμπνευστές του, μπορεί να βοηθήσει επαγγελματίες υγείας να σχεδιάσουν νέες λύσεις για έναν κόσμο που αλλάζει.

Η επιστημονική φαντασία δεν υπήρξε ποτέ στείρα ψυχαγωγία. Ήταν και παραμένει ένα ασφαλές πεδίο, όπου οι δημιουργοί μπορούν εξερευνήσουν και να αναδείξουν κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα του πραγματικού κόσμου μέσα από κρυφά νοήματα και συμβολισμούς, χωρίς τον κίνδυνο της λογοκρισίας.

Πέρα από πλατφόρμα κριτικής γεγονότων και ιδεών όπως ο ρατσισμός, η αποικιοκρατία ή η καταστροφή του πλανήτη από την ανθρώπινη απληστία, μπορεί να γίνει εργαλείο για τη βελτίωση της ανθρώπινης υγείας. Η επιστημονική φαντασία μπορεί να μας κάνει να σκεφτόμαστε διαφορετικά τα προβλήματα του παρόντος και να σχεδιάζουμε το μέλλον.

Αυτή είναι η βασική ιδέα πίσω από το «healthpunk», μια νέα προσέγγιση που προτείνουν ο φυσικοθεραπευτής και καθηγητής Filip Maric, ο ερευνητής της επιστημονικής φαντασίας Bodhisattva Chattopadhyay και η ερευνήτρια Jenna Webb. Η πρότασή τους, που παρουσιάστηκε στο Lancet Planetary Health, φιλοδοξεί να αξιοποιήσει την επιστημονική γνώση και τη λογοτεχνία του φανταστικού (speculative) ως εργαλείο εκπαίδευσης των επαγγελματιών υγείας.

Πρόκειται για «ένα αναδυόμενο πλαίσιο επιστημονικής φαντασίας και εναλλακτικών προσεγγίσεων για το μέλλον, που συνδυάζει τη speculative σκέψη με έμφαση στην πλανητική υγεία».

Η ονομασία του ακολουθεί παρόμοια λογικά με κινήματα όπως το steampunk, που προτείνει εναλλακτικές εκδοχές της τεχνολογικής εξέλιξης με αισθητική εμπνευσμένη από την εποχή του ατμού, και το solarpunk, που οραματίζεται βιώσιμες και οικολογικά προσανατολισμένες κοινωνίες. Έτσι και εδώ, το επίθημα -punk παραπέμπει στην αμφισβήτηση των κυρίαρχων μοντέλων και στην αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων να φανταστούμε το μέλλον. «Αυτή ακριβώς η ιδέα, ότι χρειαζόμαστε κάτι σημαντικά διαφορετικό από το status quo, βρίσκεται στον πυρήνα του punk», δήλωσε ο Maric στο περιοδικό Nautilus,

Η κλιματική αλλαγή, η απώλεια της βιοποικιλότητας, η ατμοσφαιρική ρύπανση και οι κοινωνικές ανισότητες δείχνουν ότι η ανθρώπινη υγεία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την υγεία του ίδιου του πλανήτη. iStock

Οι γιατροί ως συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας

Σύμφωνα με τον Maric, η κλιματική αλλαγή, η απώλεια της βιοποικιλότητας, η ατμοσφαιρική ρύπανση και οι κοινωνικές ανισότητες δείχνουν ότι η ανθρώπινη υγεία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την υγεία του ίδιου του πλανήτη. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι άνθρωποι, εξηγεί, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά μέσα από τις υφιστάμενες ιατρικές πρακτικές· χρειάζονται διαφορετικά εργαλεία σκέψης.

Κάπου εδώ έρχεται να αναλάβει η τέχνη του φανταστικού. Οι ερευνητές ζήτησαν από φοιτητές και επαγγελματίες υγείας να γράψουν ιστορίες επιστημονικής φαντασίας για το μέλλον της υγειονομικής περίθαλψης, οι οποίες συγκεντρώθηκαν σε ανθολογίες και αποτέλεσαν αφετηρία για συζήτηση γύρω από το πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί ο ρόλος των επαγγελμάτων υγείας τις επόμενες δεκαετίες.

Η συγγραφή ιστοριών, λέει ο Maric, λειτουργεί σαν άσκηση απελευθέρωσης της φαντασίας, που επιτρέπει στους εν ενεργεία και μελλοντικούς υγειονομικούς να σκεφτούν νέες μορφές συνεργασίας και πρωτότυπες λύσεις, αλλά και να στοχαστούν τη θέση τους σε έναν κόσμο όπου η υγεία εξαρτάται από πολύ περισσότερους παράγοντες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της νοητικής μετατόπισης που επιδιώκει το healthpunk ήταν η ιστορία που έγραψε μια φοιτήτρια το 2021, για ένα μέλλον όπου οι σπουδές φυσικοθεραπείας θα γίνονται μέσα από διεπιστημονικά προγράμματα μαζί με φοιτητές τεχνολογίας, μηχανικής, βιολογίας και οικολογίας. Έξι μήνες μετά την αποφοίτησή της έκανε το φανταστικό σενάριο πράξη, με την εγγραφή της σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα πάνω στη βιώσιμη υγειονομική περίθαλψη (sustainable healthcare).

Η συγγραφή ιστοριών επιτρέπει στους επαγγελματίες υγείας και φοιτητές ιατρικής να σκεφτούν νέες μορφές συνεργασίας και πρωτότυπες λύσεις, αλλά και να στοχαστούν τη θέση τους σε έναν κόσμο όπου η υγεία εξαρτάται από πολύ περισσότερους παράγοντες. iStock

Βέβαια, δεν ήταν για όλους και όλες εξίσου εύκολο. Η έρευνα έδειξε ότι πολλοί συμμετέχοντες δυσκολεύονταν να φανταστούν κάτι πραγματικά διαφορετικό. Ακόμη και οι περισσότεροι φυσικοθεραπευτές, παρατηρεί ο ίδιος για τον κλάδο του, φάνηκε πως δεν μπορούν να αντιληφθούν το επάγγελμά τους έξω από το τρίπτυχο «ασκήσεις-κινησιοθεραπεία-αποκατάσταση».

Από το Star Trek στις σημερινές βιντεοκλήσεις

Στην εκδοχή του Maric για το healthpunk, τα όρια στις συνεργασίες που θα μπορούσαν να συνάψουν οι επαγγελματίες υγείας διευρύνονται ακόμη περισσότερο. Φαντάζεται ένα μέλλον στο οποίο θα συνεργάζονται στενά με πολεοδόμους, μηχανικούς, περιβαλλοντολόγους ή ακόμη και κατασκευαστές αυτοκινήτων.

Ως παράδειγμα φέρνει τα ελαστικά με καρφιά (studded tires) που χρησιμοποιούν πολλοί οδηγοί τον χειμώνα. Όταν ο δρόμος δεν έχει πιάσει πάγο, εξηγεί, τα καρφιά ξύνουν την άσφαλτο και συντελούν στην απελευθέρωση ατμοσφαιρικών ρύπων, οι οποίοι συνδέονται με αναπνευστικές και νευρολογικές παθήσεις. Συνεπώς, η πρόληψη και η αποκατάσταση δεν μπορούν να περιορίζονται στο νοσοκομείο ή στο ιατρείο, παρά απαιτούν παρεμβάσεις στον σχεδιασμό των ελαστικών, των δρόμων και των αστικών μεταφορών.

Δεν πειράζει αν τα σενάρια για το μέλλον της υγείας είναι ακραία, ξεκαθαρίζει ο Maric. Πολλές τεχνολογίες που σήμερα θεωρούμε αυτονόητες εμφανίστηκαν πρώτα στη λογοτεχνία ή στον κινηματογράφο. Οι επικοινωνίες τύπου βιντεοκλήσης στο Star Trek ή άλλες φουτουριστικές επινοήσεις, σημειώνει, δείχνουν ότι η μυθοπλασία μπορεί να εμπνεύσει πραγματικές καινοτομίες, ακόμη κι αν δεν τις προβλέπει με ακρίβεια.

Το healthpunk φιλοδοξεί να αξιοποιήσει την επιστημονική γνώση και τη λογοτεχνία του φανταστικού (speculative) ως εργαλείο εκπαίδευσης των επαγγελματιών υγείας. iStock

Ανάγκη για πολυφωνία στην υγεία του μέλλοντος

Το healthpunk αντλεί έμπνευση από την έννοια των CoFuturisms, ενός πλαισίου που διευρύνει τη speculative fiction ενσωματώνοντας διαφορετικές πολιτισμικές οπτικές για το μέλλον, πέρα από την κυρίαρχη δυτική αφήγηση. Είναι μια προσέγγιση που φέρνει σε διάλογο ποικίλα «ρεύματα» μελλοντολογικής σκέψης από φυλετικά και πολιτισμικά περιθωριοποιημένες κοινότητες και τον Παγκόσμιο Νότο, όπως τα Afrofuturisms, Indigenous Futurisms, Latinx Futurisms, Asian Futurisms και Gulf/Middle Eastern Futurisms.

Στο πλαίσιο του προγράμματος, οι συμμετέχοντες ενθαρρύνθηκαν να γράψουν στις μητρικές τους γλώσσες και να αντλήσουν στοιχεία από τις πολιτισμικές παραδόσεις της Ασίας, της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και των αυτόχθονων κοινοτήτων. Πολύ περισσότερο από άσκηση συμπερίληψης, η συνύπαρξη των διαφορετικών οπτικών γίνεται πηγή δημιουργικότητας και καινοτομίας, που αναδεικνύει εναλλακτικές αντιλήψεις για την υγεία, την κοινότητα και τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση.

Σε κάθε περίπτωση, τέτοια εγχειρήματα χρειάζονται προσοχή. Η διαμόρφωση εναλλακτικών σεναρίων για το μέλλον μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε λύσεις που ωφελούν μια ομάδα ανθρώπων εις βάρος κάποιας άλλης ή να αγνοήσει κρίσιμες ηθικές διαστάσεις. «Όταν οραματιζόμαστε τέτοιου είδους μελλοντικά σενάρια, πρέπει να κρατάμε τα ηθικά μας ραντάρ σε εγρήγορση. Δεν πρόκειται απλώς για τη δημιουργία μιας ουτοπίας για μια μικρή ομάδα ανθρώπων», καταλήγει ο Filip Maric.