Η ΖΩΗ ΔΕΝ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ ΣΤΑ 70: ΟΙ DIGITAL SENIORS ΞΑΝΑΓΡΑΦΟΥΝ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΓΗΡΑΤΟΣ

Κάποτε τα 70+ θεωρούνταν συνώνυμα της απόσυρσης από την ενεργό ζωή. Σήμερα, οι «ηλικιωμένοι» γίνονται content creators και influencers, ποζάρουν για brands, επιστρέφουν στην εργασία και διεκδικούν χώρο στην ψηφιακή σφαίρα. Οι digital seniors ξαναγράφουν την ιστορία του γήρατος και μας καλούν να αναθεωρήσουμε.

Οι πιο αξιολάτρευτες φιγούρες στα social media είναι οι γιαγιάδες, ακόμα περισσότερο εκείνες που «τρέχουν» δικά τους προφίλ. Όχι γιατί είναι γραφικές (που κι αυτό έχει τη χάρη του) και θες να τους κάνει πατ-πατ στην πλάτη που διψούν για ψηφιακή ζωή. Κυρίως γιατί έχουν χιούμορ, ξέρουν να/ότι «πουλάνε» τον εαυτό τους και δείχνουν εξοικειωμένες με τις τεχνολογικές εξελίξεις. Στα 70+ τους, είναι digital seniors και influencers που ξαναγράφουν την ιστορία του γήρατος.

«Η πιο ισχυρή τεχνολογία στον κόσμο είναι και η πιο παλιά: οι ιστορίες» είχε δηλώσει στο TEDxAthens Salon “Longevity” ο Δρ Joseph (Joe) Coughlin, Διευθυντής του ερευνητικού προγράμματος για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ηλικιωμένων MIT AgeLab. Είναι οι ιστορίες που δεν περιγράφουν απλώς τον κόσμο, αλλά καθορίζουν τι θεωρούμε πιθανό και τι απίθανο, τι θέλουμε να κάνουμε και τι πιστεύουμε ότι πρέπει να κάνουμε. «Αρχίζουμε να τις πιστεύουμε με τέτοια δύναμη», είχε αναφέρει, «ώστε μας δίνουν ένα λεξιλόγιο, δημιουργούν θεσμούς». Το γήρας είναι κοινωνικό αφήγημα που μπορούμε και πρέπει να αλλάξουμε.

Τα παραπάνω μου θυμίζουν τις πιο αντισυμβατικές γιαγιάδες της ελληνικής τηλεόρασης, τη Σόφη και τη Θεοπούλα του «Παρά Πέντε», που ζούσαν της ζωή τους έξω από τα παραδοσιακά πρότυπα για την τρίτη και τέταρτη ηλικία. Φαντάζομαι πως, στις μέρες μας, δε θα προκαλούσαν εντύπωση ούτε θα ήταν οι μόνες. Η ηλικιακή τους ομάδα που, πριν από 20 χρόνια, θεωρούταν σε μεγάλο βαθμό άσχετη με την τεχνολογία, τις αγορές, τη μόδα και το beauty, πλέον είναι «μέσα στα πράγματα».

Στα 70+ τους, είναι digital seniors και influencers που ξαναγράφουν την ιστορία του γήρατος. iStock

Οι σημερινοί 70άρηδες είναι οι 50+ του 2005, που έζησαν από κοντά την άνοδο του διαδικτύου, των smartphones, των social media και του ηλεκτρονικού εμπορίου. Είναι περισσότερο μορφωμένοι από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά ηλικιωμένων και γι' αυτό η αγορά τους υπολογίζει.

Η δημογραφική γήρανση πιέζει την οικονομία

Σύμφωνα με τον Δρ. Coughlin, ακόμα και η συνταξιοδότηση είναι εν πολλοίς μια κατασκευασμένη ιστορία: «Ο Όττο φον Μπίσμαρκ [σ.σ. πρώτος καγκελάριος της ενοποιημένης Γερμανίας, τον 19ο αι] όρισε τα 65 χρόνια επειδή οι άνθρωποι τότε πέθαιναν στα 55. Το όριο ήταν αυθαίρετο, κι όμως μας καθορίζει μέχρι σήμερα». Ακούγεται προκλητικό, δεδομένης της πρωτιάς που δίνουν κάποιες λίστες στην Ελλάδα για το μεγαλύτερο ηλικιακό όριο συνταξιοδότησης παγκοσμίως, μα η αλήθεια περιλαμβάνει πολλές πτυχές και οι ισορροπίες είναι λεπτές.

Τα τελευταία στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) δείχνουν ότι η Ελλάδα αύξησε το προσδόκιμο ζωής στα 81,8 έτη, υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Συνδυαστικά με τους μειωμένους δείκτες θνησιμότητας, υποδεικνύει καλύτερη υγεία του πληθυσμού. Ωστόσο, η δημογραφική γήρανση και οι λιγοστές γεννήσεις περιορίζουν τον αριθμό των εργαζομένων και πιέζουν την οικονομία. Η λύση που προτείνει ο ΟΟΣΑ είναι να παραταθεί ο εργασιακός βίος, εφόσον το επιτρέπει η φύση της δουλειάς.

Οι μεγαλύτεροι εργαζόμενοι, ισχυρίζεται, μπορούν να παραμείνουν παραγωγικοί, αρκεί οι εργοδότες να προσφέρουν κατάλληλες συνθήκες, εκπαίδευση, ευελιξία και υποστήριξη υγείας. Βέβαια, αιωρείται ένα ερώτημα για το πώς η παραμονή των μεγαλύτερων εργαζομένων στην αγορά εργασίας επηρεάζει τις ευκαιρίες εισόδου και εξέλιξης των νεότερων. Ο ΟΟΣΑ δεν έκανε κάποιο σχόλιο μας ας πούμε, καλή τη πίστει, ότι τα έβαλαν κάτω και βγήκαν τα μαθηματικά.

Αν χωρίσουμε μια ζωή 84 ετών σε τεταρτημόρια και αφαιρέσουμε τα 21 χρόνια της παιδικής και νεανικής ηλικίας, αυτό που σήμερα αποκαλούμε συνταξιοδότηση είναι ουσιαστικά το ένα τρίτο της ενήλικης ζωής. iStock

Η ΠΑΛΙΑ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΜΕΧΡΙ ΤΑ ΓΡΑΦΕΙΑ ΚΗΔΕΙΩΝ ΑΝΑΤΡΕΠΕΤΑΙ. ΤΟ ΓΗΡΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΗΤΑΝ.

Μόλις 35% των 75+ νιώθουν ηλικιωμένοι

Η ηλικία συνταξιοδότησης απασχολεί τους ερευνητές της γήρανσης και για άλλους λόγους, πλην των οικονομικών. Πολλούς ανθρώπους η σύνταξη θα τους βγάλει από μια ρουτίνα που κρατούσε σώμα και μυαλό σε δράση. Τότε, αναφέρουν οι ειδικοί, «βλέπουμε τη φθορά, η οποία αποτελεί φυσική αντίδραση στην αδράνεια». Έπειτα, είναι πολύ πιθανό να τους αφήσει και χωρίς σκοπό, χωρίς τις ευεργετικές ιδιότητες του να έχεις βρει ένα νόημα στη ζωή σου.

Αλλάζει η αντίληψη πως η ζωτική ενέργεια εξαντλείται με τα χρόνια, σε βαθμό που ο άνθρωπος καταλήγει «πολύ κουρασμένος για να εργαστεί» και άρα πρέπει να αποσυρθεί. Οι παλιοί θεσμοί γύρω από την γήρανση, λέει ο Δρ Coughlin, που δημιούργησαν μια γραμμική διαδρομή από τη σύνταξη μέχρι τον «τελικό» θεσμό, τα γραφεία κηδειών, ανατρέπονται. «Το γήρας δεν είναι αυτό που ήταν», αναφέρει.

Υπάρχει ένας ολόκληρος κλάδος, τα οικονομικά της μακροζωίας (longevity economy), που προσπαθεί να μετατρέψει τα 20, 30 ή 40 χρόνια ζωής σε «μέρισμα χρόνου και μακροβιότητας», ώστε να ζούμε περισσότερο και καλύτερα. Ο Δρ Coughlin με την ομάδα του εξέτασαν τις καταναλωτικές συμπεριφορές σε άτομα 75 ετών και άνω και διαπίστωσαν ότι μόνο το 35% θεωρούσε ότι είναι ηλικιωμένοι. Οι υπόλοιποι δήλωσαν πως δεν αισθάνονταν γερασμένοι και δεν θέλουν προϊόντα που τους αντιμετωπίζουν ως τέτοιους. «Τα προϊόντα δεν κάνουν μόνο κάτι για εμάς· "λένε" κάτι για εμάς».

Πολλοί 70άρηδες δεν αισθάνονται ηλικιωμένοι και δεν θέλουν προϊόντα που τους αντιμετωπίζουν ως τέτοιους. iStock

Ένα προϊόν που επιβάλλει την ετικέτα του «ηλικιωμένου», είτε πρόκειται για baby food που παρουσιάζει τους ηλικιωμένους χωρίς οδοντοστοιχίες είτε για κουμπί έκτακτης ανάγκης που θυμίζει την ευθραυστότητά του, ενδεχομένως θα αποτύχει ακριβώς επειδή ο καταναλωτής δεν αισθάνεται έτσι.

Διεκδικώντας ενεργό ρόλο στην ψηφιακή σφαίρα

Οι έρευνες δείχνουν ότι η αλλαγή στην εικόνα της μεγαλύτερης ηλικίας δεν είναι απλώς εντύπωση. Μελέτη που εξέτασε 18 γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας με έντονη παρουσία στα social media διαπίστωσε ότι οι ώριμες (mature) influencers χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες για να δημιουργήσουν οι ίδιες την εικόνα τους, αμφισβητώντας στερεότυπα για το γήρας και διεκδικώντας έναν πιο ενεργό ρόλο στη δημόσια σφαίρα.

Η αλλαγή, μάλιστα, έχει βαθύτερες ρίζες. Ήδη από τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, οι γυναίκες των Gray Panthers παρενέβαιναν στα αμερικανικά media, καταγγέλλοντας τον ηλικιακό ρατσισμό και δημιουργώντας εναλλακτικές αναπαραστάσεις των μεγαλύτερων γυναικών ως ενεργών και παρόντων στην κοινωνία ανθρώπων.

Η αυξημένη ορατότητα πέρασε στη συνέχεια και στη μόδα και την ομορφιά. Η Deborah Jermyn, καθηγήτρια Κινηματογράφου και Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Roehampton, που προσέγγισε την εντονότερη παρουσία μεγαλύτερων γυναικών από τη φεμινιστική σκοπιά, εντοπίζει πράγματι γενικότερη στροφή των brands προς γυναίκες που, μέχρι πρότινος, θεωρούνταν πολύ μεγάλες για την αισθητική τους. Ακόμα κι έτσι, επισημαίνει, το ότι έγιναν πιο ορατές δεν τις απάλλαξε απαραιτήτως και από ηλικιακά και έμφυλα στερεότυπα.

Πολλές influencers μεγαλύτερης ηλικίας χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες για να δημιουργήσουν οι ίδιες την εικόνα τους, αμφισβητώντας στερεότυπα για το γήρας. iStock

ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΑ ΜΙΣΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1990 ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 2000 ΣΤΟΝ ΑΝΕΠΤΥΓΜΕΝΟ ΚΟΣΜΟ ΠΡΟΒΛΕΠΕΤΑΙ ΝΑ ΖΗΣΟΥΝ ΜΕΧΡΙ ΤΑ 100. ΑΡΧΙΣΤΕ ΝΑ ΣΚΕΦΤΕΣΤΕ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΥΤΟ. ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ ΣΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ.

Άλλες 8.000 ημέρες να ζήσεις δημιουργικά

«Μην ρωτάτε πλέον τα παιδιά και τα εγγόνια σας “τι θα γίνεις όταν μεγαλώσεις;”. Η ερώτηση πρέπει να είναι “πόσα πράγματα θα γίνεις όταν μεγαλώσεις;”», παρατήρησε ο Δρ Coughlin και τόνισε την ανάγκη να επανασχεδιάσουμε την κοινωνική υποδομή: τη μετάβαση από την εργασία στη συνταξιοδότηση, την εκπαίδευση, την εργασία, τις πόλεις και τους χώρους όπου ζούμε.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει περισσότερες από μία καριέρες, να επιστρέφει στην εκπαίδευση, να κάνει ένα «micro-retirement» για να αλλάξει κατεύθυνση και να επιστρέφει στην εργασία σε μεγαλύτερη ηλικία. «Περίπου τα μισά παιδιά που γεννήθηκαν στη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000 στον ανεπτυγμένο κόσμο προβλέπεται να ζήσουν μέχρι τα 100. Αρχίστε να σκέφτεστε τι σημαίνει αυτό. Δεν σημαίνει απαραίτητα περισσότερος χρόνος στη σύνταξη», εξηγεί.

Το πλέον ισχυρό επιχείρημα του επικεφαλής του MIT AgeLab είναι το παράδειγμα των «8.000 ημερών». Σύμφωνα με αυτό, από τη γέννηση έως περίπου τα 21 είναι 8.000 ημέρες. Άλλες 8.000 μεσολαβούν μέχρι τα μέσα των 40 και άλλες 8.000 μέχρι τα 65. Και, μετά, έρχονται ακόμη περίπου 8.000 ημέρες μέχρι τα 85. «Αν βγάλουμε τις 8.000 ημέρες της παιδικής και νεανικής ηλικίας, αυτό που σήμερα αποκαλούμε συνταξιοδότηση είναι ουσιαστικά το ένα τρίτο της ενήλικης ζωής». Και πρέπει να μπορούμε να το ζήσουμε δημιουργικά και παραγωγικά.