ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΠΙΝΟΗΣΑΝ ΤΗΝ ΨΥΧΗ; Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΕΧΕΙ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Αν η ψυχή είναι ο δικός σου προσωπικός τρόπος να αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο και να ζεις μέσα σε αυτόν, πώς και γιατί επινοήθηκε ως ξεχωριστή οντότητα από τους ανθρώπους; Σε τι ωφελεί η ύπαρξη μιας τόσο αφηρημένης έννοιας;
Στο επίπεδο της ιατρικής επιστήμης, ο διαχωρισμός ψυχής και σώματος αποτέλεσε θέσφατο για τους επιστήμονες της Δύσης για πάρα πολλά χρόνια. Και είναι μονάχα τα τελευταία που ο ανθρώπινος οργανισμός αρχίζει να γίνεται αντιληπτός ως ολότητα. Που οι επιστήμονες υποδεικνύουν τις σκέψεις και τα συναισθήματα ακόμη και ως γενεσιουργό αιτία κάποιων συμπτωμάτων.
Έχει ωστόσο ενδιαφέρον να εξετάσουμε αυτόν τον διαχωρισμό της ψυχής από το σώμα και από τη σκοπιά της σύγχρονης φιλοσοφίας, της επιστήμης που πάντα αναζητούσε τη βαθύτερη ουσία των πραγμάτων.
Ο Nicholas Humphrey είναι ένας διακεκριμένος Βρετανός νευροψυχολόγος, ερευνητικός ψυχολόγος και φιλόσοφος, γνωστός κυρίως για το πρωτοποριακό του έργο πάνω στην εξέλιξη του ανθρώπινου νου και τη φύση της συνείδησης.
Τη δεκαετία του 1970, ο Humphrey πρότεινε τη ρηξικέλευθη ιδέα ότι η υψηλή νοημοσύνη των πρωτευόντων θηλαστικών (και κατ' επέκταση του ανθρώπου) δεν εξελίχθηκε για την επίλυση πρακτικών προβλημάτων επιβίωσης στον φυσικό κόσμο (π.χ. κατασκευή εργαλείων) αλλά ως μηχανισμός για την πλοήγηση στις εξαιρετικά περίπλοκες κοινωνικές τους σχέσεις. Αυτή η ιδέα συχνά αναφέρεται και ως Μακιαβελική νοημοσύνη.
Η συνείδηση και η αίσθηση του ξεχωριστού εαυτού
Το κύριο ερευνητικό του ενδιαφέρον τις τελευταίες δεκαετίες είναι το πώς και γιατί εξελίχθηκε η συνείδηση. Σε αντίθεση με επιστήμονες που θεωρούν τη συνείδηση ένα τυχαίο υποπροϊόν του πολύπλοκου εγκεφάλου, ο Humphrey υποστηρίζει ότι εξελίχθηκε επειδή προσέφερε ένα τεράστιο προσαρμοστικό πλεονέκτημα: έκανε τους ανθρώπους να δίνουν αξία στη ζωή, δημιουργώντας την αίσθηση ενός ξεχωριστού «εαυτού».
Αυτή η αίσθηση του ξεχωριστού εαυτού είναι που ο ίδιος αποκαλεί ψυχή. H θεωρία του έχει ενδιαφέρον διότι, ενώ ως επιστήμονας ξεκινά από την «αυστηρή» βιολογία και τις Νευροεπιστήμες, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει τον ρομαντισμό, την τέχνη και τη φαντασία για να προσεγγίσει την ανθρώπινη ύπαρξη.
«Πώς είναι δυνατόν η συνείδηση να γεννιέται από τη βιοχημεία των νευρώνων;» αναρωτιέται. Ενώ η αισθητηριακή συνείδηση είναι κοινή σε πολλά ζώα, οι άνθρωποι έκαναν ένα τεράστιο εξελικτικό άλμα πριν από περίπου 200.000 χρόνια, μέσω της ανάπτυξης της γλώσσας. Η γλώσσα επέτρεψε στους προγόνους μας να δώσουν ερμηνεία, κύρος και ιερότητα στην απλή αισθητηριακή εμπειρία.
ΟΤΑΝ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΝΤΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΕΝΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑ, Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΟΡΓΑΝΩΝΕΙ ΜΙΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ, ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΚΑΙ, ΣΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΕΝΑΝ ΣΥΝΕΧΗ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ, ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΔΡΑ.
Η ψυχή είναι μια κατασκευασμένη έννοια
Ο Humphrey υπογραμμίζει ότι η ψυχή είναι μεν κάτι ξεχωριστό, δεν αποτελεί όμως θεϊκό δώρο ούτε προϊόν γενετικής επιλογής, αλλά μια συλλογική κατασκευή του ανθρώπινου πολιτισμού. Σύμφωνα με τον ίδιο, η ψυχή διαθέτει μια διττή λειτουργία. Αφενός, λειτουργεί ως ένα κοινωνικό «διαβατήριο»: Αποτελεί μια πολιτισμικά εγκεκριμένη εγγύηση της ταυτότητας και των δικαιωμάτων του ατόμου. Η ανθρώπινη κοινότητα αποδίδει σε κάθε μέλος της μια ψυχή, προσδίδοντάς του εγγενή αξία και ορίζοντας τη θέση του στον κόσμο.
Αφετέρου, η ψυχή αποτελεί τον απόλυτα ιδιωτικό, «φαινομενικό εαυτό». Αυτός ο εαυτός συγκροτείται από τον μοναδικό, υποκειμενικό τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τις αισθήσεις μας – από την αντίληψη ενός χρώματος μέχρι την αίσθηση του πόνου. Οι αισθήσεις δεν καταγράφουν απλώς μηχανικά το εξωτερικό περιβάλλον, αλλά οριοθετούν τον υποκειμενικό εαυτό, δημιουργώντας μια αδιαπέραστη φούσκα ατομικής και ανεπανάληπτης εμπειρίας.
Η συνειδητή εμπειρία συνίσταται αποκλειστικά από νοητικές αναπαραστάσεις. Όταν ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ένα ερέθισμα, ο εγκέφαλος οργανώνει μια εσωτερική, σωματική αντίδραση και, στη συνέχεια, δημιουργεί έναν συνεχή σχολιασμό, παρακολουθώντας τον εαυτό του να αντιδρά. Η συνείδηση προκύπτει από αυτήν την αυτο-παρακολούθηση. Δεν είναι μια ανάγνωση του εξωτερικού κόσμου, αλλά μια διαρκής «αυτοπροσωπογραφία».
Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΑΠΟΔΙΔΕΙ ΣΕ ΚΑΘΕ ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΜΙΑ ΨΥΧΗ, ΠΡΟΣΔΙΔΟΝΤΑΣ ΤΟΥ ΕΓΓΕΝΗ ΑΞΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.
Πώς ωφελεί η ψυχή τον άνθρωπο;
Η μετατροπή του βιώματος σε «προσωπικότητα» και η αντιμετώπιση των συνανθρώπων μας ως ιερών όντων με ελεύθερη βούληση δεν ήταν μια περιττή πολυτέλεια. Αντιθέτως, αποδείχθηκε μια εξαιρετικά προσαρμοστική στρατηγική που μεταμόρφωσε τις ανθρώπινες σχέσεις, προώθησε τη συνεργασία και αύξησε την αξία της ανθρώπινης ζωής. «Η συνείδηση επέτρεψε στον άνθρωπο να υψωθεί πάνω από τα βιολογικά του όρια», εξηγεί ο στοχαστής σε δοκίμιό του στο περιοδικό Aeon.
Ο συγγραφέας καταλήγει ότι η αυστηρή επιστημονική εξήγηση που ανάγει τα πάντα στη χημεία μπορεί να αποβεί δηλητηριώδης για τον ανθρώπινο ψυχισμό. Αντίθετα, το να αναγνωρίσουμε την ψυχή ως το απόλυτο δημιούργημα της φαντασίας είναι αυτό που τη διασώζει. Το γεγονός ότι ένα υλικό όργανο (ο εγκέφαλος) μπορεί να στεγάσει έναν τόσο τεράστιο και άυλο πλούτο εμπειριών παραμένει, εν τέλει, το «θαύμα των θαυμάτων».