ΠΟΤΕ Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ ΔΕΝ ΚΑΝΕΙ ΚΑΛΟ ΣΕ ΜΙΑ ΠΟΛΗ

Η street art, η τέχνη του δρόμου, δεν είναι απλώς ντεκόρ. Είναι ένας μοναδικός τρόπος να αλλάζει η εμπειρία που προσφέρει μια πόλη στους κατοίκους της.

Δεν έχει μόνο διακοσμητική αξία. Δεν είναι απλώς ένα σκηνικό για φωτογραφίες. Η τέχνη του δρόμου, η street art, είναι κάτι πολύ περισσότερο από χρώματα και σχέδια εκτεθειμένα στο βλέμμα (και την κριτική) των περαστικών. Μπορεί να γίνει τρόπος να δεις μια γειτονιά αλλιώς, να νιώσεις ότι ο δημόσιος χώρος έχει κάτι να σου πει. Το έχω νιώσει μπροστά στα έργα του SONKE στα Εξάρχεια, αλλά και στις τοιχογραφίες της Mission District στο Σαν Φρανσίσκο.

Φυσικά, η τέχνη αυτή έχει κατά καιρούς προκαλέσει έντονες συζητήσεις για το αν ταιριάζει στον χώρο, αν εξυπηρετεί άλλους σκοπούς. Τα παραδείγματα δεν λείπουν ούτε από την Ελλάδα.

Ωστόσο, όπως τονίζει ο Juan Manuel Ros García, καθηγητής Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο CEU San Pablo, το ζήτημα δεν είναι αν μια τοιχογραφία ή ένα γλυπτό αρέσει ή όχι στους περισσότερους. «Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς μια καλλιτεχνική παρέμβαση μεταβάλλει την καθημερινή εμπειρία μιας πόλης ή μιας γειτονιάς», βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής.

Η δύναμη της έκπληξης

Η street art λειτουργεί συχνά μέσα από το απρόσμενο. Το Girl with Balloon του Banksy είναι ένα καλό παράδειγμα, καθώς μια απλή εικόνα κατάφερε να συνδεθεί με συναισθήματα όπως η απώλεια, η παιδική νοσταλγία, η ελπίδα και η ευαλωτότητα.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε παρέμβαση εκεί έξω αποκτά αυτομάτως και νόημα. Για να υπάρξει ουσιαστική παρέμβαση, εξηγεί ο Ros García, χρειάζονται δεξιότητα, κατανόηση του χώρου, διάλογος με τους ανθρώπους της περιοχής και υπευθυνότητα απέναντι στο περιβάλλον όπου θα τοποθετηθεί.

AP Photo/Luca Bruno

Μπορεί η τέχνη να βελτιώσει την ποιότητα ζωής;

Αυτό το ερώτημα εξετάζει το ερευνητικό πρόγραμμα AUPART, το οποίο μελετά τη σχέση ανάμεσα στην αστική τέχνη και την ποιότητα ζωής. Οι ερευνητές δεν θεωρούν δεδομένο ότι κάθε έργο τέχνης ωφελεί την κοινότητα. Αντίθετα, προσπαθούν να εντοπίσουν πότε, πώς και υπό ποιες συνθήκες μια καλλιτεχνική παρέμβαση μπορεί να επηρεάσει θετικά την καθημερινότητα.

Η ποιότητα ζωής είναι μια σύνθετη έννοια, που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει την αίσθηση ασφάλειας, τη σχέση με τον τόπο, τη δυνατότητα κοινωνικής επαφής, τη συμβολική αξία του περιβάλλοντος. Γι’ αυτό ένα έργο δεν αρκεί να είναι τεχνικά άρτιο ή εντυπωσιακό. Σημασία έχει αν δημιουργεί μια γέφυρα ανάμεσα στον δημόσιο χώρο και τους ανθρώπους που τον χρησιμοποιούν.

Όταν μια παρέμβαση λειτουργεί

Δύο διεθνή παραδείγματα που συχνά αναφέρονται ως επιτυχημένα είναι το Mural Arts της Φιλαδέλφειας και το Inside Out Project του Γάλλου street artist JR (ο οποίος ήταν υπεύθυνος και για ένα από τα επιδραστικότερα εφήμερα έργα τέχνης που είδε το Παρίσι).

Στην πρώτη περίπτωση, οι τοιχογραφίες συνδέθηκαν με εκπαιδευτικά και κοινοτικά προγράμματα και απέκτησαν πραγματική σχέση με τις τοπικές κοινωνίες. Στη δεύτερη, ο JR χρησιμοποίησε πορτρέτα κατοίκων σε δημόσιους χώρους, μετατρέποντας ανθρώπους που συνήθως περνούν απαρατήρητοι σε ορατή παρουσία μέσα στην πόλη.

Αλλά και στην Ελλάδα θα βρεις αξιοσημείωτα παραδείγματα, όπως οι τοιχογραφίες του iNO, ανάμεσά τους και η Access Control στο Μεταξουργείο.

AP Photo/Petros Giannakouris

Όταν η τέχνη του δρόμου αποτυγχάνει

Υπάρχουν και περιπτώσεις που η καλλιτεχνική αξία δεν αρκεί. Το Tilted Arc του Richard Serra, μια τεράστια χαλύβδινη κατασκευή στη Νέα Υόρκη, σχεδιάστηκε για να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κινούνταν οι πεζοί στην πλατεία. Η παρέμβαση, όμως, θεωρήθηκε από πολλούς ενοχλητική και προβληματική για την καθημερινή χρήση του χώρου. Οι αντιδράσεις ήταν έντονες και το έργο απομακρύνθηκε το 1989.

Στην Αθήνα, το Άγαλμα του Δρομέα του Κώστα Βαρώτσου είναι ένα από τα πιο γνωστά αμφιλεγόμενα δημόσια γλυπτά. Αποτελείται από κομμάτια γυαλιού τοποθετημένα σε μεταλλική κατασκευή, που δίνουν την αίσθηση κίνησης ενός δρομέα. Αρχικά ήταν τοποθετημένο στην πλατεία Ομονοίας, αλλά μεταφέρθηκε στη Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας, καθώς αρκετοί το χαρακτήρισαν «άσχημο», «επικίνδυνο» ή ακατάλληλο για την πλατεία.

AP Photo/Mario Cabrera

Η άλλη όψη του νομίσματος

Σε αυτή τη ζωή, δεν κυλάνε πάντα όλα ρόδινα. Το Wynwood Walls είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου το street art οδήγησε σε gentrification (η αναμόρφωση μιας γειτονιάς που καταλήγει να διώχνει τους παλιούς κατοίκους της λόγω του αυξημένου κόστους ζωής).

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, το Wynwood ήταν μια υποβαθμισμένη γειτονιά. Το 2009, ο εργολάβος Tony Goldman ξεκίνησε το Wynwood Walls, ένα υπαίθριο «μουσείο» street art, όπου καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο ζωγράφισαν τους τοίχους αποθηκών. Το αποτέλεσμα; Ο χώρος μεταμορφώθηκε σε τουριστικό αξιοθέατο. Άρχισαν να ανοίγουν γκαλερί, εστιατόρια και μπαρ, να κατασκευάζονται πολυτελή διαμερίσματα και τελικά οι τιμές των ακινήτων εκτοξεύτηκαν και οι αρχικοί κάτοικοι και πολλοί καλλιτέχνες εκτοπίστηκαν.

unsplash Max Bohme

Πρέπει να μας αφορά

Η δημόσια αστική τέχνη αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν οι άνθρωποι δεν την προσπερνούν, αλλά τη συνδέουν με τη δική τους εμπειρία. Αν και δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματα που μαστίζουν τις σύγχρονες πόλεις, μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να αισθανθούν ότι ο τόπος τους έχει ταυτότητα και ότι οι ίδιοι αποτελούν μέρος της.

Αυτό επιδίωξε το Heerlen Murals, ένα μακροχρόνιο πρόγραμμα δημόσιας τέχνης στην πόλη Χέρλεν της Ολλανδίας. Μετά την παρακμή της μεταλλευτικής βιομηχανίας, η πόλη αξιοποίησε τη δύναμη των τοιχογραφιών για να ενισχύσει την κοινωνική συνοχή, να αναβαθμίσει τις γειτονιές και να δώσει στους κατοίκους έναν πιο ενεργό ρόλο.