ΓΚΙΜΑΡΑΕΣ: Η ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΜΑΘΕΙ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΛΑ ΜΕ ΛΙΓΟΤΕΡΑ

Η Γκιμαράες είναι η Πράσινη Πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 2026 και το πείραμά της ίσως απαντήσει στο μεγάλο ερώτημα αν μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα καταναλώνοντας λιγότερα.

Η Γκιμαράες (Guimarães) είναι η πόλη της βόρειας Πορτογαλίας που κέρδισε τον τίτλο της Πράσινης Πρωτεύουσας της Ευρώπης για το 2026. Ωστόσο, πέρα από την έμφαση που δίνουν οι αρμόδιοι στο πράσινο, την ανακύκλωση και τις μετακινήσεις, η πόλη επιχειρεί κάτι φιλόδοξο και, για την εγωκεντρική και φιλοχρήματη εποχή μας, σχεδόν αδιανόητο.

Το πείραμα της Γκιμαράες επιχειρεί να δείξει αν μια διαφορετική πορεία είναι εφικτή. Αν μπορούμε να ζήσουμε καλά χωρίς να καταναλώνουμε όλο και περισσότερα. Αν μπορούμε να αντιληφθούμε έναν πιο βιώσιμο και κοινωνικά δίκαιο τρόπο ζωής ως ευκαιρία και όχι ως συνώνυμο της στέρησης.

Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται ο ερευνητικός και εκπαιδευτικός οργανισμός Landscape Laboratory και ο επικεφαλής του, ο βιολόγος Carlos Ribeiro. Βασική αρχή της, η κάλυψη των αναγκών όλων χωρίς να ξεπερνάμε τα όρια του πλανήτη.

Ξεπερνώντας τα όρια

Η συζήτηση για τα «όρια του πλανήτη» άρχισε να αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα το 2009, όταν επιστήμονες περιέγραψαν τα εννέα πλανητικά όρια μέσα στα οποία μπορεί να λειτουργεί με ασφάλεια η ανθρωπότητα. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται η κλιματική αλλαγή, η οξίνιση των ωκεανών και οι αλλαγές στη χρήση της γης.

Σήμερα, η ανθρωπότητα έχει ήδη ξεπεράσει τα επτά από αυτά και ένας από τους βασικούς λόγους είναι ο τρόπος με τον οποίο καταναλώνουμε.

iStock

Δεν χρειάζονται όλοι λιγότερα

Η ιδέα της μείωσης της κατανάλωσης συχνά προκαλεί αντιδράσεις. Ποιος θα αποφασίσει τι θεωρείται απαραίτητο και τι πολυτέλεια; Γιατί να περιοριστούν όλοι, όταν εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση ούτε στα βασικά;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η ίδια για όλους. Η αύξηση της κατανάλωσης είναι απαραίτητη για κοινωνίες και ανθρώπους που εξακολουθούν να στερούνται βασικά αγαθά, όπως η επαρκής διατροφή και η ασφαλής στέγαση. Ωστόσο, μελέτη που εξέτασε τις εθνικές τάσεις στη χρήση ενέργειας και πόρων, διαπίστωσε ότι η αύξηση της κατανάλωσης συμβαίνει κυρίως εκεί όπου υπάρχουν ήδη περισσότερα από αρκετά.

Αν αυτές οι τάσεις συνεχιστούν, στις χώρες με χαμηλότερα εισοδήματα δεν θα επιτευχθούν αξιοπρεπή επίπεδα διαβίωσης ως το τέλος του αιώνα. Την ίδια στιγμή, οι περιβαλλοντικές πιέσεις που προκαλεί η υπερκατανάλωση θα ενταθούν.

Αυτό οδηγεί τους επιστήμονες σε μια διαφορετική προσέγγιση που εστιάζει στη δικαιοσύνη και την επάρκεια. Άλλωστε, όταν οι βασικές ανάγκες έχουν καλυφθεί και ένας άνθρωπος μπορεί να ζει με ασφάλεια και άνεση, η επιπλέον συσσώρευση πλούτου δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε αντίστοιχη αύξηση της ευημερίας.

unsplash Luis Castro

Μια πόλη που χρειαζόταν 2,3 πλανήτες

Μια ανάλυση του οικολογικού αποτυπώματος της πόλης έδειξε ότι, αν όλοι οι άνθρωποι στον κόσμο ζούσαν όπως οι κάτοικοί της, θα χρειαζόμασταν τους πόρους σχεδόν 2,3 πλανητών.

Ο αριθμός αυτός αποτέλεσε σημείο καμπής για τη δημοτική αρχή, η οποία έθεσε ως στόχο η πόλη να γίνει έως το 2050 μια «One Planet City», δηλαδή μια πόλη που θα επιδιώκει να προσφέρει υψηλή ποιότητα ζωής μέσα στα όρια των διαθέσιμων φυσικών πόρων. Έτσι, η έννοια της βιωσιμότητας και της επάρκειας ενσωματώνεται στις αποφάσεις της.

Μερικές από τις αλλαγές που υιοθετήθηκαν είναι σχετικά απλές. Η Γκιμαράες εφαρμόζει ένα σύστημα διαχείρισης απορριμμάτων στο οποίο οι πολίτες χρεώνονται ανάλογα με την ποσότητα των σκουπιδιών που παράγουν. Παράλληλα, διοργανώνονται εκδηλώσεις επισκευής αντικειμένων, με στόχο οι κάτοικοι να παρατείνουν τη διάρκεια ζωής ηλεκτρονικών συσκευών και άλλων αγαθών αντί να τα αντικαθιστούν.

Επίσης, από το 2012 η πόλη έχει αποκαταστήσει περίπου 950.000 τ.μ. πράσινων χώρων. Το γκαζόν γύρω από το ιστορικό κάστρο έχει μετατραπεί σε λιβάδι που ποτίζεται από το νερό της βροχής, ενώ ένα δίκτυο πράσινων διαδρομών συνδέει διαφορετικές περιοχές της πόλης.

Η Γκιμαράες προσπαθεί, τέλος, να μετασχηματίσει την τοπική οικονομία, αξιοποιώντας την ιστορική σχέση της περιοχής με την κλωστοϋφαντουργία. Επιχειρήσεις χρησιμοποιούν ανακυκλωμένα υλικά και φυσικές βαφές, ενώ κάθε χρόνο ανακτώνται περισσότεροι από 20 τόνοι υφασμάτων.

unsplash Juan Gomez

Τα οφέλη των παρεμβάσεων

Οι παραπάνω παρεμβάσεις έχουν οφέλη τόσο για τη βιοποικιλότητα όσο και για την υγεία των κατοίκων.

Υπάρχει, όμως, και μία ακόμη διάσταση: Η επαφή με τη φύση μπορεί να αλλάξει και τη σχέση μας με την κατανάλωση. Όταν οι άνθρωποι στρέφουν την προσοχή τους στα φυσικά στοιχεία του περιβάλλοντός τους, τείνουν να αποδίδουν μικρότερη σημασία στα υλικά αγαθά.

Ταυτόχρονα, περισσότερο πράσινο σημαίνει χαμηλότερες θερμοκρασίες στην πόλη, άρα μικρότερη ανάγκη για κλιματισμό. Οι πράσινες διαδρομές ενθαρρύνουν επίσης το περπάτημα και το ποδήλατο.

Τέλος, οι παρεμβάσεις λειτουργούν και ως προστασία απέναντι στις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Η Γκιμαράες έχει δημιουργήσει λεκάνες συγκράτησης νερού, συνδυάζοντας υγροτόπους, λιβάδια και ειδικές κατασκευές.

Εμπλέκοντας την κοινότητα

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Όσο πιο γρήγορες και ριζικές είναι οι αλλαγές που απαιτούνται, τόσο πιο εύκολα μπορούν να προκαλέσουν δυσαρέσκεια και αντιδράσεις.

Η Γκιμαράες επιχειρεί να περιορίσει αυτά τα φαινόμενα εμπλέκοντας τους κατοίκους στη διαδικασία. Για παράδειγμα, απηύθυνε ανοιχτή πρόσκληση για ιδέες και οι πολίτες υπέβαλαν περίπου 200 προτάσεις για δράσεις και έργα. Οι 150 από αυτές βρίσκονται σε φάση υλοποίησης.

Η περιβαλλοντική μετάβαση, πέρα από μετρήσιμους δείκτες, χρειάζεται να καλλιεργεί την αίσθηση ότι μια κοινότητα μοιράζεται έναν κοινό τόπο και έναν κοινό στόχο.

unsplash Wendell Adriel L.S.

Πόσο εύκολη είναι η αλλαγή;

Ο περιβαλλοντικός επιστήμονας Tim Lenton αναφέρεται σε «κοινωνικά σημεία καμπής», στιγμές κατά τις οποίες μια αλλαγή στις στάσεις και τις συμπεριφορές μπορεί να οδηγήσει σε μια μεγαλύτερη και αυτοτροφοδοτούμενη αλλαγή μέσα στην κοινωνία. Για να συμβεί αυτό, χρειάζεται να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανάγκη και την πολυτέλεια.

Ωστόσο, ακόμη και άνθρωποι που δηλώνουν περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένοι μπορεί να έχουν μεγάλο οικολογικό αποτύπωμα, εφόσον διαθέτουν αρκετά χρήματα. Ο λόγος είναι ότι ο πλούτος προστατεύει από τις οικονομικές πιέσεις που συχνά αλλάζουν τη συμπεριφορά των υπόλοιπων ανθρώπων.

Κατά τον Joel Millward-Hopkins, για ανθρώπους με μεσαία επίπεδα πλούτου, οποιαδήποτε αίσθηση απώλειας από τον περιορισμό της υλικής κατανάλωσης θα μπορούσε εύκολα να αντισταθμιστεί. Όπως υποστηρίζει, οι όποιες μειώσεις θα μπορούσαν να υπερκαλυφθούν από παροχές που βελτιώνουν πραγματικά τη ζωή τους, όπως η καθολική πρόσβαση στην υγεία.

Η πόλη δεν έχει λύσει, φυσικά, όλα της τα προβλήματα. Είναι μία από τις πιο εύπορες πόλεις της Πορτογαλίας και πολλοί κάτοικοι εξακολουθούν να επιλέγουν το αυτοκίνητο.

«Η πραγματική πρόκληση είναι η αλλαγή της συμπεριφοράς», καταλήγουν οι ειδικοί.