ΤΙ ΘΑ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΝ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΓΙΑ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ;

Η μεσογειακή διατροφή που γνωρίζουμε σήμερα δεν μοιάζει απόλυτα με εκείνη των αρχαίων. Μάθε πώς διαμορφώθηκε η σύγχρονη μορφή της και πόσο διαφέρει από όσα έτρωγαν πραγματικά οι αρχαίοι λαοί της Μεσογείου.

Ψάρια, ξηροί καρποί και ελαιόλαδο για τα καλά λιπαρά, φρούτα και λαχανικά, δημητριακά ολικής άλεσης, ένα ποτηράκι κρασί κάπου-κάπου, κι έτοιμο το μεσογειακό μοντέλο διατροφής, το φημισμένο για τα πολλαπλά οφέλη του για την υγεία. Για να είμαστε πιο σωστοί, ας βγάλουμε τελείως το αλκοόλ, μιας και τα τελευταία στοιχεία έδειξαν πως οποιαδήποτε κατανάλωση περισσότερο κακό κάνει παρά καλό. Χαλάει λιγάκι η εικόνα μας για τη μεσογειακή διατροφή, μα μήπως δεν είναι αυτή η μόνη παραφωνία;

Αυτό που αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως «μεσογειακή διατροφή» είναι μια σύγχρονη κατασκευή, μια έννοια που διαμορφώθηκε στα μέσα του 20ού αιώνα, με ορόσημο την έρευνα Seven Countries Study του αμερικανού επιστήμονα Ancel Keys για την επίδραση της διατροφής στην υγεία. Ξεκίνησε το 1947 και, το διάστημα 1952-1957, συμπεριέλαβε επιτόπιες μελέτες σε Ιταλία, Ελλάδα, Γιουγκοσλαβία, Ολλανδία, Φινλανδία, Ιαπωνία και Ηνωμένες Πολιτείες. Κατέληξε ότι η διατροφή στις δύο πρώτες χώρες υπερείχε για τα προστατευτικά της οφέλη απέναντι στον καρδιαγγειακό κίνδυνο και τον πρόωρο θάνατο.

Η μεγάλη επιδημιολογική μελέτη πρότεινε ένα ενιαίο «μεσογειακό» διατροφικό πρότυπο, παρότι οι πραγματικές διατροφικές συνήθειες των δύο λαών δεν ταυτίζονταν. Για την ακρίβεια, όπως και με όλους τους λαούς που κατοίκησαν από την αρχαιότητα τη λεκάνη της Μεσογείου, η αντίληψη για την αξία κάθε τροφής και οι συνήθειες γύρω από το φαγητό επηρεάστηκαν από τον τόπο, την εποχή και την κοινωνική τάξη.

Όπως και με όλους τους λαούς που κατοίκησαν από την αρχαιότητα τη λεκάνη της Μεσογείου, η αντίληψη για την αξία κάθε τροφής και οι συνήθειες γύρω από το φαγητό επηρεάστηκαν από τον τόπο, την εποχή και την κοινωνική τάξη. iStock

Τι περιλάμβανε η μεσογειακή διατροφή στην αρχαιότητα

Η μεσογειακή δίαιτα των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων δεν είναι αυτό που έχουμε στο μυαλό μας, σημειώνει σε άρθρο του ο Konstantine Panegyres, επίκουρος καθηγητής Κλασικών Σπουδών και Αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας. Οι άνθρωποι κατανάλωναν πρωτίστως ψωμί, «την πιο θρεπτική απ’ όλες τις τροφές», κατά τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Ιουλιανό (332-363 μ.Χ.), και άλλα τρόφιμα από δημητριακά, με τα όσπρια, το λάδι, το κρασί και τα εποχιακά προϊόντα σε συμπληρωματικό ρόλο.

Μια πληρέστερη εικόνα της διατροφής τους αποτύπωσε στο έργο του «Περί των εν ταις τροφαίς δυνάμεων» ο Γαληνός (129-216 μ.Χ.), ο σπουδαιότερος Έλληνας γιατρός της αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη.

Ψωμί

Ο Γαληνός περιγράφει το σιτάρι ως την πιο διαδεδομένη και «πολύτιμη» τροφή, και αξιολογεί τα διαφορετικά είδη ψωμιού με βάση τις ιδιότητές τους: το λευκό ήταν «το πιο θρεπτικό» και το καλά φουσκωμένο και ζυμωμένο το καλύτερο. Στον αντίποδα, το ψωμί από πίτουρο είχε τη μικρότερη θρεπτική αξία –παρότι βοηθούσε τη λειτουργικότητα του εντέρου– και ο άζυμος άρτος δεν έκανε για κανενός το στομάχι.

Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι κατανάλωναν πρωτίστως ψωμί και άλλα τρόφιμα από δημητριακά. Ο Γαληνός περιγράφει το σιτάρι ως την πιο διαδεδομένη και «πολύτιμη» τροφή. iStock

Φρούτα και λαχανικά

Σε ό,τι αφορά τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά, στο έργο του Γαληνού αναφέρονται το μαρούλι, το λάχανο, τα κρεμμύδια, η νεροκολοκύθα, τα σύκα, τα σταφύλια, τα μήλα, τα αχλάδια και τα ρόδια. Ωστόσο, παρότι ξεχώριζε ορισμένα για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες, θεωρούσε ότι είχαν ελάχιστη θρεπτική αξία και δεν αποτελούσαν βάση ενός υγιεινού γεύματος.

Επιπλέον, μια διατροφή πλούσια σε φυτικά τρόφιμα μπορεί να ήταν ένδειξη φτώχειας παρά υγιεινής επιλογής. Ο Γαληνός χαρακτηρίζει τη βρώμη «τροφή για υποζύγια, όχι για ανθρώπους», εκτός αν «η έσχατη πείνα» ανάγκαζε τους ανθρώπους να φτιάξουν ψωμί από αυτήν.

Στο έργο του Γαληνού αναφέρονται το μαρούλι, το λάχανο, τα κρεμμύδια, η νεροκολοκύθα, τα σύκα, τα σταφύλια, τα μήλα, τα αχλάδια και τα ρόδια. (Τοιχογραφία σε αρχαία ρωμαϊκή έπαυλη στην Οπλόντι) iStock

Όσπρια

Τα όσπρια είχαν μεγαλύτερη βαρύτητα απ’ όση στη σύγχρονη μεσογειακή κουζίνα. Φακές, ρεβίθια, λούπινα και διάφορα ψυχανθή καταναλώνονταν σε μεγάλες ποσότητες, παρότι χρειάζονταν γευστική ενίσχυση, όπως σάλτσες με βάση ψάρια.

Ψάρια

Τα φρέσκα ψάρια δεν ήταν κομμάτι της καθημερινότητας. Η κατανάλωση εξαρτιόταν από το πού ζούσαν οι άνθρωποι και την οικονομική τους κατάσταση (μας θυμίζει κάτι;), λόγω του υψηλού τους κόστους σε κάποιες περιοχές.

Κάποιοι σιχαίνονταν το μεσογειακό μοντέλο

Η μεσογειακή διατροφή δεν έχαιρε καθολικής εκτίμησης, πολύ πριν εμφανιστούν ανταγωνιστικά πρότυπα. Οι Αιθίοπες, όπως έλεγαν τους μαύρους λαούς οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι, οι οποίοι τρέφονταν με κρέας και γάλα, έβρισκαν το ψωμί απαίσιο και άνευ θρεπτικής αξίας. «Απορούσαν πώς είναι δυνατόν να ζούμε τρώγοντας κοπριά», γράφει ο Ιουλιανός.

Τη δεκαετία του 1960, πολλούς Αμερικανούς τους ενοχλούσε η έντονη μυρωδιά του σκόρδου και τους κρεμμυδιού και ήθελαν να πείσουν τους μετανάστες να αντικαταστήσουν το ελαιόλαδο με ηλιέλαιο. iStock

Ούτε ο σύγχρονος κόσμος την αγάπησε καθολικά, όχι τουλάχιστον μέχρι να διαδοθούν τα οφέλη της για την υγεία. Πριν από μερικές δεκαετίες, σημειώνει η Elena Paravantes, Ελληνο-αμερικανή διατροφολόγος, η μεσογειακή διατροφή δεν ήταν καθόλου δημοφιλής στις ΗΠΑ. Επικαλείται τον ιστορικό Harvey Levenstein, σύμφωνα με τον οποίο η αμερικανική κοινωνία θεωρούσε τις διατροφικές συνήθειες των Ελλήνων και άλλων μεταναστών από την Ευρώπη κατώτερες και προβληματικές.

Τους ενοχλούσε η έντονη μυρωδιά του σκόρδου και του κρεμμυδιού, τα οποία θεωρούσαν επιβλαβή, ενώ ήθελαν να πείσουν τους ξένους να αντικαταστήσουν το ελαιόλαδο με ηλιέλαιο. Τη δεκαετία του 1960, τα ελληνικά προϊόντα (φέτα, ρίγανη, αρνί, σαρδέλες, μαρούλι, άνηθος, μελιτζάνα) βρίσκονταν κυρίως σε ελληνικές γειτονιές και καταστήματα και μόλις την επόμενη δεκαετία άρχισαν να εμφανίζονται στα αμερικανικά σούπερ μάρκετ προϊόντα όπως το ελαιόλαδο.

Γιατί δεν υπάρχει μία μοναδική μεσογειακή διατροφή

«Οι αρχαίες πηγές δεν μας αφήνουν μία και μοναδική αρχαία μεσογειακή διατροφή. Υπήρχαν πολλές», γράφει ο Panegyres και παραπέμπει στον Αθήναιο, τον αρχαίο Έλληνα συγγραφέα που μας παρέδωσε –με το φανταστικό ρωμαϊκό συμπόσιο στο έργο «Δειπνοσοφισταί»– μία από τις σημαντικότερες σωζόμενες πηγές για τη γαστρονομία και τη διατροφή της αρχαιότητας.

Απανθρακωμένο ψωμί 2.000 ετών από την Πομπηία, που διατηρήθηκε μετά την έκρηξη του Βεζούβιου. Alamy Stock Photo Veronika Pfeiffer

«Δείχνει γιατί χρειάζεται προσοχή όταν μιλάμε για "τη" μεσογειακή διατροφή», σημειώνει, και εξηγεί πώς το έργο αποτυπώνει τις διαφορές στα τρόφιμα και τις συνήθειες βάσει περιοχής και οικονομίας. Στη Λουσιτανία, στη σημερινή Ισπανία, για παράδειγμα, τα θαλασσινά ήταν άφθονα, με ποιότητα και ομορφιά που «ξεπερνούν κατά πολύ όσα βρίσκονται στη δική μας θάλασσα», ενώ σιτάρι, κριθάρι, κρασί, σύκα και κρέας ήταν εξαιρετικά φθηνά.

«Η σύγχρονη μεσογειακή διατροφή, επομένως, δεν είναι ένα αρχαίο μενού που διατηρήθηκε αναλλοίωτο», γράφει ο καθηγητής. «Είναι μια επιλεκτική ανασύνθεση, η οποία αναδεικνύει το ελαιόλαδο, τα λαχανικά και τα θαλασσινά, ενώ αφήνει διακριτικά στην άκρη τα βουνά από ψωμί και τυρί».

Η UNESCO προτείνει συνδυασμό πλανητικής και μεσογειακής διατροφής

Η σημερινή έννοια της μεσογειακής διατροφής έχει δεχτεί κριτική για την ταύτισή της κυρίως με την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και τη νότια Γαλλία, παρότι υπάρχουν 17 επιπλέον χώρες που βρέχονται από τη Μεσόγειο (Αλβανία, Αλγερία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Κροατία, Κύπρος, Αίγυπτος, Ισραήλ, Λίβανος, Λιβύη, Μάλτα, Μονακό, Μαυροβούνιο, Μαρόκο, Σλοβενία, Συρία, Τυνησία και Τουρκία). Οι διατροφικές τους παραδόσεις σπάνια μπαίνουν στο κάδρο.

Η planeterranean διατροφή προτείνει οι αρχές της μεσογειακής διατροφής να προσαρμόζονται στα τρόφιμα και τις παραδόσεις κάθε τόπου. iStock

Κάποιοι ερευνητές προτείνουν να την αντιμετωπίζουμε περισσότερο ως διατροφικό πρότυπο παρά ως συγκεκριμένη λίστα τροφίμων. Η υψηλή κατανάλωση φυτικών τροφών, οσπρίων, δημητριακών ολικής άλεσης, ξηρών καρπών και σπόρων, η έμφαση στα ακόρεστα λιπαρά, η περιορισμένη κατανάλωση κρέατος και υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και οι παραδοσιακές μέθοδοι μαγειρέματος μπορούν να εφαρμοστούν σε διαφορετικές κουζίνες.

Αυτή είναι η λογική πίσω από την πρόταση της Έδρας της UNESCO για την Αγωγή Υγείας και την Αειφόρο Ανάπτυξη για ένα διατροφικό μοντέλο planeterranean, που συνδυάζει αρχές της μεσογειακής και πλανητικής διατροφή. Το πρότυπο βασίζεται στην αντίληψη ότι η μεσογειακή διατροφή είναι μέρος μιας ευρύτερης κουλτούρας, που συνδέεται με την ιστορία, τις παραδόσεις, τον τρόπο ζωής και το φυσικό περιβάλλον των κοινωνιών που τη διαμόρφωσαν. Η planeterranean διατροφή επιχειρεί να μεταφέρει την παραπάνω λογική σε παγκόσμιο επίπεδο, αναγνωρίζοντας την αξία και ποικιλία των τροφίμων και παραδόσεων κάθε τόπου.