O ALAIN DE BOTTON ΣΤΟ OW: «ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ ΝΑ ΣΥΝΔΕΟΥΜΕ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΤΥΧΙΑ»

O συγγραφέας, φιλόσοφος και ψυχοθεραπευτής Alain de Botton μιλά αποκλειστικά στο OW για τον έρωτα, τα παιδικά τραύματα, τις σχέσεις, την ψυχοθεραπεία και την αίσθηση της αποτυχίας.

Όταν διάβασα τη «Μικρή Φιλοσοφία του Έρωτα», ήμουν γύρω στα 23. Όσο περίπου ήταν κι εκείνος όταν την έγραψε. Και με συγκλόνισε το γεγονός ότι ένας συνομήλικός μου άντρας μπορούσε να νιώθει, να σκέφτεται και να εκφράζεται με τέτοιο ρομαντισμό. Κόλλησα. Κάθε επόμενο βιβλίο του μου φαινόταν όλο και πιο συναρπαστικό – μπορούσα να βυθίζομαι σε αυτό για να αναδυθώ αργότερα με λίγο πιο ξεκάθαρη σκέψη.

Ο χαρακτηρισμός «σύγχρονος φιλόσοφος» δεν οφείλεται μόνο στις μεταπτυχιακές σπουδές του στη Φιλοσοφία, στο King’s College, ούτε στην ίδρυση του οργανισμού The School of Life, που συνδυάζει τη φιλοσοφία με την ψυχολογία. Οφείλεται κυρίως στη μοναδική του ικανότητα να εξηγεί με απλό και κατανοητό τρόπο περίπλοκες θεωρίες γύρω από τα ανθρώπινα πάθη και τη διαχείρισή τους. Μια ικανότητα που μοιάζει να χρωστά και στη μελέτη των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.

Πάρα τη βρετανοελβετική καταγωγή του, η ιδιοσυγκρασία του είναι μεσογειακή. Πρόκειται για άνθρωπο βαθιά συναισθηματικό, άμεσο και ζεστό. Και νιώθω ευγνώμων που πλέον μπορώ να το επιβεβαιώσω και η ίδια.

Συνάντησα τον Alain de Botton στην Αθήνα, όπου βρέθηκε για μόλις 24 ώρες. Με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο «Θεραπευτικό ταξίδι» (εκδ. Πατάκη), έδωσε μια διάλεξη πάνω στο αγαπημένο του θέμα: Challenges of Love.

Πώς ξεκίνησε την ομιλία του; Με τη φράση «Κάνουμε λάθος να συνδέουμε τον έρωτα με την ευτυχία» – θα καταλάβεις παρακάτω γιατί. Ποιο έθιξε ως το σημαντικότερο πρόβλημα στις σχέσεις των ζευγαριών; «Sulking», είπε, δηλαδή τα «μούτρα» που κάνουμε αντί να πούμε στον άλλον τι πραγματικά μας ενοχλεί, περιμένοντας –έχοντας την απαίτηση σχεδόν– να είναι μέσα στο μυαλό μας και να καταλαβαίνει κάθε φορά τι σκεφτόμαστε και πώς νιώθουμε, σα να είμαστε μωρά και να είναι ο γονιός μας. Και τι σημαίνει, σύμφωνα με τον ίδιο, να αγαπάς; «Το να αγαπάς κάποιον θα πει να τον εκπαιδεύεις, με όμορφο τρόπο, να γίνεται η καλύτερη εκδοχή του εαυτού του – και να επιτρέπεις να κάνει και ο άλλος το ίδιο μαζί σου».

Ήταν αδύνατον να μην τον πλησιάσω, μετά την ομιλία του, για να του ζητήσω να πούμε λίγα παραπάνω. Δέχτηκε πρόθυμα και απάντησε με ηχητικά μηνύματα στις ερωτήσεις μου μερικές ημέρες αργότερα.

– Μιλώντας για τον έρωτα, αυτό που λέτε πάντα είναι πως οι περισσότεροι από εμάς κάνουμε το εξής λάθος: Συνδέουμε τον έρωτα με την ευτυχία. Νομίζουμε, δηλαδή, πως ψάχνουμε έναν σύντροφο για να γίνουμε ευτυχισμένοι, ενώ στην πραγματικότητα αυτό που ψάχνουμε είναι έναν σύντροφο με τον οποίον θα μοιραστούμε τον πόνο μας – κάποιον με τον οποίο θα ξαναζήσουμε τα παιδικά μας τραύματα, ελπίζοντας να βρούμε έναν τρόπο να τα θεραπεύσουμε. Αν, για παράδειγμα, μεγαλώσαμε με έναν συναισθηματικά μη διαθέσιμο γονιό, πιθανότατα θα νιώσουμε έλξη για έναν εξίσου «κλειστό» σύντροφο, ελπίζοντας υποσυνείδητα πως ως ενήλικες θα «λύσουμε» αυτό που για χρόνια μας βασάνιζε. Πώς θα σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος;

Δεν είναι ότι προσπαθούμε να βρούμε έναν σύντροφο που να είναι ακριβώς όπως ο γονιός που μας προκάλεσε δυσφορία και μετά να υποφέρουμε για πάντα. Αυτό που προσπαθούμε είναι να βρούμε ξανά μια αντήχηση του παλιού, οικείου μας προβλήματος. Και μετά, να δώσουμε σε αυτό ένα διαφορετικό τέλος.

Η διαφορά ανάμεσα σε ένα παιδί και έναν ενήλικα είναι ότι το παιδί δεν έχει επιλογή πέρα από το να προσαρμοστεί, ενώ ο ενήλικας έχει την επιλογή να επηρεάσει και να αλλάξει τους άλλους ανθρώπους.

Ας φανταστούμε, λοιπόν, κάποιον που είχε αλκοολικούς γονείς – έχει αποδειχτεί ότι ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων με αλκοολικούς γονείς επιλέγουν συντρόφους που έχουν επίσης κάποιο πρόβλημα αλκοολισμού. Σκέψου, όμως, τη διαφορά που μπορεί να κάνει ένα παιδί με αλκοολικό γονιό και ένας ενήλικας με αλκοολικό σύντροφο. Αν έχεις έναν αλκοολικό σύντροφο, μπορείς να παίξεις σημαντικό ρόλο στο να τον επηρεάσεις: μπορείς να μιλήσεις μαζί του λογικά, να του κάνεις προτάσεις, να διαφωνήσεις, να τον ωθήσεις για να δεχτεί συμβουλευτική, να πάει στους Α.Α. Τέτοιες επιλογές δεν είχες ποτέ ως παιδί. Οπότε τώρα μπορείς να αλλάξεις το τέλος της ιστορίας.

ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥΣ ΣΥΝΤΡΟΦΟΥΣ ΜΑΣ ΔΕΝ ΑΝΑΖΗΤΑΜΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΛΟΓΙΚΟ, ΑΛΛΑ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΕΙΟ.

Δεν θέλουμε, λοιπόν, να υποφέρουμε για πάντα με τους συντρόφους που επιλέγουμε. Αλλά θέλουμε να επιστρέψουμε στον πρωταρχικό μας πόνο και να τον διορθώσουμε με τις ικανότητες που έχουμε ως ενήλικες, αλλά που δεν είχαμε ως παιδιά.

– Δεν μπορεί να είναι εξίσου πιθανό ένας άλλος άνθρωπος να αναζητά μια εντελώς αντίθετη μορφή αγάπης; Για παράδειγμα, ένας άντρας που μεγάλωσε με γονείς πολύ συγκρατημένους και απόμακρους, να αναζητά μια τρυφερή και στοργική σύντροφο; Με άλλα λόγια, γιατί κάποιοι άνθρωποι παλεύουν να ξεφύγουν από τα παιδικά τους τραύματα, ενώ άλλοι βουτούν κατευθείαν μέσα σε αυτά;

Αυτή είναι μια πολύ λογική ερώτηση, αλλά οι άνθρωποι είμαστε ένα περίπλοκο είδος. Δεν κατευθυνόμαστε απαραίτητα σε αυτό που θα μας ικανοποιήσει – κατευθυνόμαστε σε αυτό που μας είναι οικείο. Είναι, λοιπόν, πολύ λογικό ένας άνθρωπος που μεγάλωσε σε ένα σπίτι με έναν γονέα αλκοολικό να αναζητά συντρόφους που δεν έχουν κανένα ενδιαφέρον για το αλκοόλ, όμως, όπως είπα και παραπάνω, φαίνεται να επικρατεί το αντίθετο. Και δεν μπορεί να εξηγηθεί με απλό τρόπο αυτό, γιατί έχεις απόλυτο δίκιο: οι άνθρωποι αυτοί θα έπρεπε να αναζητούν την ευτυχία.

Αυτό, λοιπόν, που αναζητάμε είναι το οικείο. Και αναζητάμε το οικείο για να προσπαθήσουμε να δώσουμε ένα διαφορετικό τέλος: αυτή είναι η θεωρία.

– Είναι άραγε δυνατή η θεραπεία; Κάποιοι θα αναρωτηθούν: Ποιο είναι το νόημα ενός «θεραπευτικού ταξιδιού» που μας μεταφέρει από τα παιδικά μας χρόνια στο παρόν; Αν τα τραύματα είναι χαραγμένα στο υποσυνείδητό μας, πώς μπορούν ποτέ να θεραπευτούν; Δεν είναι πιο ρεαλιστικό να αφήσουμε το παρελθόν πίσω μας και να προχωρήσουμε στο παρόν, με τη ζωή και τη νοοτροπία που έχουμε διαμορφώσει σήμερα; Ποιο είναι το νόημα όλης αυτής της ταλαιπωρίας;

Η απάντηση σε αυτό είναι: Και βέβαια μπορούμε να θεραπευτούμε! Και η λύση είναι η επίγνωση. Το θέμα με το μυαλό μας είναι ότι δεν μας στέλνει σήμα με το τι ακριβώς δεν πάει καλά. Έχουμε ελάχιστη εγγενή αντίληψη για τα προβλήματά μας. Και μπορεί να μας πάρει χρόνια και πολλή δουλειά για να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε συγκεκριμένες καταναγκαστικές τάσεις, φόβους, άγχη, καταθλίψεις…

Ας πάρουμε σαν παράδειγμα το άγχος και την κατάθλιψη: Το άγχος μού αρέσει να το ορίζω ως την ανησυχία που δεν καταλαβαίνει τον εαυτό της. Την κατάθλιψη μου αρέσει να την ορίζω ως λύπη που δεν καταλαβαίνει τον εαυτό της. Με άλλα λόγια, υπάρχει κάτι για το οποίο νιώθεις θλίψη ή ανησυχείς αλλά δεν ξέρεις τι είναι. Και αυτό γεννά δευτερεύοντα χαρακτηριστικά που αποκαλούμε «άγχος» και «κατάθλιψη». Το θέμα με την αυτογνωσία, με την εξερεύνηση του νου σου, είναι ότι μπορείς επιτέλους να καταλάβεις τι είναι αυτό που πραγματικά σε απασχολεί.

Alamy/Visualhellas.gr

Δεν είμαστε προφανείς στους εαυτούς μας και μέσω της επίγνωσης μπορούμε να αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε ότι οι λειτουργίες του μυαλού μας μπορούν να εξηγήσουν πολλές από τις διαθέσεις μας και να τις κάνουν λιγότερο επίπονες.

Φυσικά, δεν μπορεί να απομακρυνθεί κάθε πρόβλημα μέσω της θεραπείας. Υπάρχουν ορισμένα πολύ δύσκολα προβλήματα, όπως ο θάνατος και η ασθένεια, που όση θεραπεία κι αν κάνει κανείς δεν βοηθά. Ωστόσο, υπάρχουν πολλά άλλα προβλήματα για τα οποία η θεραπευτική συζήτηση και επίγνωση μπορεί πραγματικά να αποδειχτεί πολύ ωφέλιμη. Και μια βασική κατηγορία αυτών είναι οι σχέσεις. Αν αρχίσεις να καταλαβαίνεις τα μοτίβα που κινητοποιούν τις σχέσεις σου –π.χ. γιατί τσακώνεσαι πάντα με συγκεκριμένο τρόπο, τι φοβάσαι– κι αν λάβεις υπόψη ότι ο εγκέφαλός μας έχει την ιδιότητα να κάνει στον παρόν προβολές μοτίβων από το παρελθόν, μπορείς, με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας, να σταματήσεις να λειτουργείς έτσι.

[σ.σ. Στην ομιλία του εκείνη τη μέρα είπε και κάτι άλλο που μου φάνηκε ενδιαφέρον: Πίσω από το άγχος υπάρχει συνήθως θλίψη, η οποία οφείλεται σε μια απώλεια που δεν έχουμε καταφέρει ακόμα να αναγνωρίσουμε].

– Ο έρωτας είναι ένα πράγμα, μα η οικογενειακή ζωή είναι κάτι άλλο. Παρατηρούμε ότι οι ισορροπίες ενός ζευγαριού αλλάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά όταν έρχονται τα παιδιά. Η πίεση της καθημερινότητας και των νέων αναγκών είναι συχνά τόσο μεγάλη, που καθιστά σχεδόν αδύνατο να βλέπεις τον άλλον ως τον σύντροφο που κάποτε ερωτεύτηκες. Εσείς απαντάτε σε αυτό πως η επικοινωνία είναι το κλειδί – το να μαθαίνεις στον άλλον πράγματα, αλλά να είσαι ανοιχτός για να μάθεις κι εσύ από αυτόν. Κι όμως, ακόμα κι έτσι, μερικές φορές η μαγεία χάνεται. Τι γίνεται τότε; Αυτό είναι όλο;

Νομίζω ότι πρέπει να αποδεχτούμε πως ένα ζευγάρι μπορεί να έχει περισσότερη ή λιγότερη εγγύτητα ανάλογα με το πώς λειτουργεί. Υπάρχουν πράγματα που εγγυημένα θα σας απομακρύνουν – που εγγυημένα γεννούν διαφωνίες. Και ένα από αυτά είναι το να μην είσαι σε θέση να εξηγήσεις στον σύντροφό σου γιατί σε εκνεύρισε.

Η επιθυμία και ο έρωτας σε μεγάλο βαθμό εξαφανίζονται λόγω του θυμού, της οργής, της απογοήτευσης. Είσαι θυμωμένη με τον σύντροφό σου αλλά δεν μπορείς να του πεις γιατί – ίσως επειδή οι γονείς σου δεν σου επέτρεψαν ποτέ να εκφράσεις τα συναισθήματά σου ή επειδή πιστεύεις πως αν θες να είσαι ένας καλός σύντροφος δεν επιτρέπεται να δημιουργείς φασαρίες. Και έτσι πολύ συχνά κρατάς τις απογοητεύσεις σου κρυφές και σταδιακά αυτές γίνονται όλο και χειρότερες.

Και όταν έρχονται τα παιδιά, η ζωή μας γίνεται τόσο πολυάσχολη, που δεν δίνονται εύκολα ευκαιρίες για να κάνουμε τις δύσκολες μα σημαντικές συζητήσεις.

Έτσι, ένας από τους τρόπους για να δημιουργήσεις εγγύτητα με τον σύντροφό σου είναι να μπορέσεις να του περιγράψεις πώς σε έχει απογοητεύσει. Αυτό ίσως αποτελεί μια παράξενη σύσταση, όμως οποιοσδήποτε νιώθει ότι έχει απομακρυνθεί από τον σύντροφό του θα πρέπει να προτείνει να βγουν ένα βράδυ για φαγητό και ο καθένας να εξηγήσει στον άλλον, πολύ ήρεμα και με καλοσύνη, με ποιον τρόπο το τελευταίο διάστημα έχουν νιώσει να απογοητεύονται.

Αν μπορείς να το εξηγήσεις αυτό και αν ο άλλος αντέχει να ακούσει και να είναι ευγενικός, ήπιος και ταπεινός πριν σου απαντήσει, αυτό θα επαναφέρει σε μεγάλο βαθμό την ένταση των συναισθημάτων μεταξύ σας.

ΕΝΑΣ ΤΡΟΠΟΣ ΝΑ ΕΡΘΕΙΣ ΞΑΝΑ ΚΟΝΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΣΥΝΤΡΟΦΟ ΣΟΥ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΓΡΑΨΕΙΣ ΠΩΣ ΣΕ ΕΧΕΙ ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΣΕΙ.

Θεωρώ πως είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να υποθέτουμε πως είναι μοιραίο σε όλες τις σχέσεις να χάνεται ο έρωτας απλά και μόνο επειδή πέρασαν πολλά χρόνια ή το ζευγάρι απέκτησε παιδιά. Αυτό είναι ανοησία. Είναι σα να παραδίνεσαι σε δυνάμεις που, στην πραγματικότητα, είναι πολύ πιο λογικές και πολύ πιο εξηγήσιμες.

Και για να συνοψίσω: Η απογοήτευση και η οργή βρίσκονται στον πυρήνα της απώλειας του ερωτικού συναισθήματος. Και αυτό δεν είναι κάτι που δεν μπορεί να αποφευχθεί – είναι το αποτέλεσμα του θυμού που δεν έχει καταλάβει τον εαυτό του, δεν έχει εκφραστεί ανοιχτά και δεν έχει εισακουστεί.

– Πάρα πολλοί άνθρωποι σήμερα –είτε λόγω οικονομικής αστάθειας, είτε εξαιτίας απογοητεύσεων στην επαγγελματική τους πορεία, είτε επειδή δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν μια ουσιαστική και ικανοποιητική ερωτική σχέση– φτάνουν στη μέση ηλικία νιώθοντας αποτυχημένοι. Με την αίσθηση ότι ίσως κάτι δεν πάει καλά με τους ίδιους ή ότι ατύχησαν και η ζωή τους «πήγε στράφι». Τι θα λέγατε σε έναν τέτοιον άνθρωπο; Πώς μπορεί κανείς να φτάσει σε μια κατάσταση ευδαιμονικής ευτυχίας στη σημερινή εποχή;

Αν κάποιος ερχόταν σε εμένα και μου έλεγε «νιώθω αποτυχημένος», αυτό που θα του απαντούσα είναι: Καλώς ήρθες στο ανθρώπινο είδος – έλα στην παρέα μας! Όλοι είμαστε αποτυχημένοι. Αυτό θα πει να είσαι άνθρωπος: να αποτυγχάνεις συνεχώς σε τόσα πολλά σημαντικά ζητήματα.

Κανείς μας, αν είμαστε ειλικρινείς, δεν μπορεί να κοιτάξει τη ζωή του και να μη δει έναν τεράστιο αριθμό από απογοητευτικά στοιχεία. Αυτό, όμως, δεν είναι η αρχή της απελπισίας. Είναι η αρχή για κάτι πολύ σημαντικό: τη φιλία. Είναι η στιγμή που συνειδητοποιούμε πως δεν μπορούμε να γίνουμε κυρίαρχοι του κόσμου. Δεν μπορούμε να κυριαρχήσουμε πάνω σε άλλους ανθρώπους. Είμαστε, με πολλούς τρόπους, χαμένοι, διαλυμένοι, λυπημένοι – και τότε ανακαλύπτουμε τον ρόλο της φιλίας. Της βαθιάς φιλίας. Όχι αυτής που μαζεύεσαι για να δεις μπάλα ή για να κουτσομπολέψεις τους γείτονες, αλλά για να μιλήσεις για όλα αυτά που κάνουν τη ζωή σου πιο δύσκολη.

ΟΛΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΟΙ – ΑΥΤΟ ΘΑ ΠΕΙ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ.

Και είναι υπέροχο να χτίζουμε φιλίες που βασίζονται όχι στις επιτυχίες, αλλά στις αποτυχίες μας και σε ένα κοινό μοίρασμα του πώς ο καθένας μας μπορεί να είναι ένας καλός άνθρωπος και ταυτόχρονα ένας αποτυχημένος.

Ξέρετε, τα τελευταία χρόνια μας έχει επιβληθεί ένα επιθετικό όραμα, ένας ορισμός της «καλής ζωής» που μας καλεί να είμαστε πάντα δυνατοί, πάντα πλούσιοι, πάντα ισχυροί. Αυτό δεν είναι ανθρώπινο – αυτό είναι για τους θεούς.

Αν είσαι άνθρωπος, θα είσαι πάντα εύθραυστος, θα είσαι μελαγχολικός, θα είσαι συμβιβασμένος με έναν σωρό τρόπους – αυτό θα πει να είσαι άνθρωπος! Και χρειάζεται να το αναγνωρίσουμε αυτό. Πολύ συχνά οι άνθρωποι που νιώθουν αποτυχημένοι δεν έχουν αποτύχει πραγματικά. Αυτό που τους έχει συμβεί είναι ότι είναι αιχμάλωτοι μιας ιδεολογίας περί επιτυχίας που έχει ξεχάσει τι σημαίνει πραγματικά να είσαι άνθρωπος.