ΟΙ ΧΟΡΕΥΤΕΣ ΤΟΥ «ΟΡΦΕΑ» ΜΙΛΟΥΝ ΓΙΑ ΟΣΑ ΤΟ ΣΩΜΑ ΔΕΝ ΞΕΧΝΑ
Τρεις Νοτιοαφρικανοί χορευτές που συμμετέχουν στην όπερα «Ορφέας» στην Εθνική Λυρική Σκηνή μιλούν στο OW για τη μνήμη, την απώλεια και την ελευθερία.
«Στην όπερα έρχεσαι αντιμέτωπος με μια κατακλυσμιαία υπερβολή – το κείμενο, το σκηνικό, τη μουσική, το ιστορικό πλαίσιο. Είναι τόσο πολλά αυτά που καλείσαι να αφομοιώσεις ανά πάσα στιγμή». Τάδε έφη Ουίλλιαμ Κέντριτζ, ο διεθνώς αναγνωρισμένος καλλιτέχνης από το Γιοχάννεσμπουργκ, που έχει υπογράψει εμβληματικές παραγωγές όπερας σε σημαντικά λυρικά θέατρα και φεστιβάλ. Και είναι σαν να περιγράφει αυτό με το οποίο έρχεται αντιμέτωπος ο θεατής στον «Ορφέα», την όπερα του Κλάουντιο Μοντεβέρντι που ανεβαίνει για πρώτη φορά στην Εθνική Λυρική Σκηνή, σε μια συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Γκλάιντμπορν και τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης.
Ο «Ορφέας» γράφτηκε το 1607 και θεωρείται το πρώτο ώριμο δείγμα όπερας. Αντλεί φυσικά από τον μύθο του Ορφέα, «του τραγουδιστή από τη Θράκη, ο οποίος με τη δύναμη της μουσικής, τη μειλίχια φωνή και τη δεξιότητα στη λύρα μπορούσε να “κατευνάζει άγρια πάθη και να θερμαίνει ψυχρές καρδιές”», όπως σημειώνει στο πρόγραμμα της παράστασης η Μαριάννα Σιδερή, διδάκτωρ ιστορικής μουσικολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Όταν χάνει την πολυαγαπημένη του σύζυγο Ευρυδίκη, καταφέρνει με το χάρισμά του να φτάσει στον Κάτω Κόσμο για να την ξαναφέρει πίσω στους ζωντανούς – μόνο που τη χάνει οριστικά στον δρόμο της επιστροφής.
Στη σκηνοθετική προσέγγιση του Κέντριτζ, οι χαρακτηριστικές εικαστικές δημιουργίες του αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της αφήγησης, ενώ είναι ευδιάκριτα πολλά από τα μοτίβα που επανέρχονται στο έργο του.
Μια ιδιαίτερη σύνδεση με τη Νότια Αφρική, την πατρίδα του Κέντριτζ, αποτελεί η παρουσία τριών χορευτών που κατάγονται από τη χώρα. Η Νοσιπίγουο Σαμέντε βρίσκεται στη σκηνή πριν ακόμη ακουστεί η πρώτη νότα και ενσαρκώνει μέσα από τον χορό την Ευρυδίκη, ερμηνεύοντας με το σώμα αυτό που ο Κέντριτζ έχει αποκαλέσει το ανείπωτο τραγούδι της. Ο Τουλάνι Τσάουκε και ο Άλμπερτ Φάνα Τσαμπαλάλα συμμετέχουν εναλλάξ στη χορευτική δράση της παράστασης.
Οι τρεις τους μιλούν στο OW για όσα θυμάται το σώμα ακόμη κι όταν το μυαλό ξεχνά, για τον χορό ως μέσο έκφρασης και αντίστασης, αλλά και για την αγάπη, την απώλεια και την ανάγκη να ορίζουμε οι ίδιοι την ταυτότητά μας.
Νοσιπίγουο Σαμέντε: «Ο χορός μού έχει διδάξει ότι η ελευθερία δεν σημαίνει πάντα απουσία περιορισμών»
– Στον «Ορφέα» δίνεις σωματική υπόσταση στην Ευρυδίκη. Πώς προσεγγίζεις την ιστορία της, η οποία αποδίδεται πρωταρχικά μέσα από την αγάπη του άντρα της για εκείνη και το πένθος του για την απώλειά της;
Προσεγγίζω την Ευρυδίκη έχοντας κατά νου ότι, παρόλο που η ιστορία της παρουσιάζεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από την αγάπη και το πένθος του Ορφέα, η ύπαρξή της δεν περιορίζεται στην απώλειά του. Δεν είναι απλώς η γυναίκα που χάνει εκείνος. Είναι μια γυναίκα που έζησε, αγάπησε και γνώρισε τη χαρά, προτού η τραγωδία έρθει στη ζωή της.
Ενσαρκώνοντας την Ευρυδίκη μέσα από τον χορό, χρησιμοποιώ την κίνηση, τις χειρονομίες και την ακινησία για να της δώσω μια υπόσταση που οι λέξεις από μόνες τους ίσως δεν μπορούν να αποδώσουν πλήρως. Θέλω το κοινό να τη δει όχι μόνο μέσα από τα μάτια του Ορφέα, αλλά ως μια αυτόνομη προσωπικότητα. Για μένα, αυτό είναι που κάνει τον συγκεκριμένο ρόλο τόσο σημαντικό: η ευκαιρία να υπενθυμίσω στους ανθρώπους ότι πριν κάποιος γίνει μια απώλεια, είναι μια ζωή, με τη δική της ταυτότητα και τη δική της ιστορία.
– Το πένθος δεν είναι μόνο μια συναισθηματική εμπειρία, το αισθανόμαστε και στο σώμα μας. Πώς μεταφράζεις την απώλεια σε κίνηση;
Για μένα, το πένθος κατοικεί στο σώμα πολύ πριν βρούμε τις λέξεις για να το εκφράσουμε. Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που αναπνέουμε, να μας κάνει να νιώθουμε πιο βαρείς ή να μας ωθεί να απλώνουμε το χέρι προς κάτι που δεν βρίσκεται πια εκεί.
Ενσαρκώνοντας την Ευρυδίκη μέσα από τον χορό, εξερευνώ αυτές τις αισθήσεις μέσα από την αναπνοή, την ένταση, το βάρος και την ακινησία, αντί να προσπαθώ απλώς να αναπαραστήσω τη θλίψη.
Έχω επίσης συνειδητοποιήσει ότι μερικές φορές η πιο δυνατή κίνηση είναι εκείνη που δεν πραγματοποιείται. Μια χειρονομία που μένει μετέωρη ή ένα χέρι που απλώνεται αλλά δεν φτάνει ποτέ στον προορισμό του μπορούν να εκφράσουν μια βαθιά λαχτάρα.
«ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΤΙ ΒΑΘΙΑ ΣΥΓΚΙΝΗΤΙΚΟ ΣΤΗΝ ΙΔΕΑ ΟΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΑΓΑΠΑΜΕ ΚΑΙ ΝΑ ΘΡΗΝΟΥΜΕ ΕΝΑΝ ΑΝΘΡΩΠΟ, ΔΙΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΖΩΝΤΑΝΑ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΜΑΣ ΟΛΑ ΟΣΑ ΗΤΑΝ ΟΣΟ ΖΟΥΣΕ».
Δεν θέλω να υποδείξω στο κοινό πώς πρέπει να μοιάζει το πένθος. Θέλω να δημιουργήσω έναν χώρο όπου οι θεατές θα μπορούν να αναγνωρίσουν κάτι από τις δικές τους εμπειρίες αγάπης, απώλειας και λαχτάρας. Για μένα, εκεί είναι που η αφήγηση μέσα από το σώμα αποκτά μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση.
– Μεγάλωσες στη Νότια Αφρική και έχεις σπουδάσει ψυχολογία. Πώς έχουν επηρεάσει αυτές οι δύο πλευρές της ζωής σου τον τρόπο που εκφράζεις τα συναισθήματα μέσα από τον χορό;
Το γεγονός ότι μεγάλωσα στη Νότια Αφρική ως μαύρη γυναίκα και queer άτομο έχει διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την ταυτότητα, την αίσθηση του ανήκειν και τον τρόπο που κινούμαστε μέσα στον κόσμο. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί, η ανισότητα, οι διακρίσεις και η ομοφοβία εξακολουθούν να αποτελούν πραγματικότητα για πολλούς ανθρώπους. Αυτές οι εμπειρίες με έχουν κάνει να συνειδητοποιήσω πόσα πράγματα κουβαλάμε μέσα μας, κάτω από την επιφάνεια, τόσο τα συναισθήματα που εκφράζουμε ανοιχτά όσο και εκείνα που μαθαίνουμε να κρύβουμε.
Οι σπουδές μου στην ψυχολογία έχουν ενισχύσει την περιέργειά μου για όσα κρύβονται πίσω από την ανθρώπινη συμπεριφορά: τους φόβους, τις αναμνήσεις, τις ευάλωτες πλευρές και τα βιώματά μας. Ο χορός μού δίνει τη δυνατότητα να εξερευνώ αυτούς τους εσωτερικούς κόσμους μέσα από το σώμα. Δεν με ενδιαφέρει μόνο πώς εκδηλώνεται ένα συναίσθημα, αλλά και από πού πηγάζει και πώς βιώνεται σωματικά.
Τελικά, τόσο η ψυχολογία όσο και τα προσωπικά μου βιώματα με έχουν διδάξει να προσεγγίζω τους ανθρώπους με ενσυναίσθηση και να αναγνωρίζω πόσο σημαντικό είναι να μας βλέπουν ως ολοκληρωμένες προσωπικότητες, πέρα από τις υποθέσεις ή τις αντιλήψεις που έχουν οι άλλοι για εμάς.
– Στον μύθο, η Ευρυδίκη δεν έχει λόγο για τη μοίρα της. Αν μπορούσες να της δώσεις φωνή, τι θα ήθελες να πει στον Ορφέα;
Θα ήθελα η Ευρυδίκη να πει στον Ορφέα: «Σε παρακαλώ, να με θυμάσαι για κάτι περισσότερο από τη στιγμή που με έχασες. Να θυμάσαι πώς γελούσα, πώς σε αγαπούσα και ποια ήμουν προτού ο κόσμος γεμίσει θλίψη. Καταλαβαίνω τον φόβο σου μήπως με χάσεις, αλλά θα ήθελα να μπορούσες να με δεις ως κάτι περισσότερο από έναν άνθρωπο που φοβάσαι ότι θα χάσεις. Ήμουν μια ζωή, όχι απλώς μια απώλεια».
Πιστεύω ότι η Ευρυδίκη αξίζει να αντιμετωπίζεται ως κάτι περισσότερο από το αντικείμενο της αγάπης του Ορφέα ή την αιτία του πένθους του. Θα ήθελα η φωνή της να εκφράζει τόσο τρυφερότητα όσο και την ικανότητά της να ορίζει η ίδια τον εαυτό της και τις επιλογές της. Να αναγνωρίζει την ανθρώπινη πλευρά του Ορφέα, χωρίς να επιτρέπει στη δική της ταυτότητα να χαθεί μέσα στη θλίψη του.
Για μένα, υπάρχει κάτι βαθιά συγκινητικό στην ιδέα ότι μπορούμε να αγαπάμε και να θρηνούμε έναν άνθρωπο, διατηρώντας παράλληλα ζωντανή στη μνήμη μας ολόκληρη την προσωπικότητά του, όλα όσα ήταν όσο ζούσε.
– Υπάρχει κάτι που έμαθες για την ελευθερία μέσα από τον χορό και δεν θα μπορούσες να μάθεις με κανέναν άλλο τρόπο;
Ασφαλώς. Ο χορός μού έχει διδάξει ότι η ελευθερία δεν σημαίνει πάντα απουσία περιορισμών. Μερικές φορές σημαίνει ότι μπορείς να βρεις τον εαυτό σου μέσα σε αυτούς. Όταν χορεύω, υπάρχουν στιγμές που δεν χρειάζεται πια να εξηγήσω τι αισθάνομαι ή να αναζητήσω τις κατάλληλες λέξεις για να κάνω κάποιον να με καταλάβει. Μπορώ απλώς να βιώσω αυτό το συναίσθημα και να αφήσω το σώμα μου να μιλήσει.
«Ο ΧΟΡΟΣ ΔΕΝ ΜΟΥ ΕΧΕΙ ΔΩΣΕΙ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. ΜΕ ΕΧΕΙ ΜΑΘΕΙ, ΟΜΩΣ, ΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΝΟΜΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΜΕ ΤΑ ΙΔΙΑ ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ».
Ως μαύρη queer γυναίκα, γνωρίζω ότι τα ζητήματα της ταυτότητας, της αίσθησης του ανήκειν και της ελευθερίας να είσαι πραγματικά ο εαυτός σου μπορούν να έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο χορός μού έχει προσφέρει έναν χώρο όπου μπορώ να εξερευνώ την ευαλωτότητά μου, να διεκδικώ τον χώρο μου χωρίς να απολογούμαι γι' αυτό και να εκφράζω πλευρές του εαυτού μου που οι λέξεις δεν μπορούν πάντα να χωρέσουν.
Ενσαρκώνοντας την Ευρυδίκη, συνειδητοποιώ επίσης πόσο σημαντικό είναι να διατηρούμε την αίσθηση του εαυτού μας, ακόμη κι όταν οι συνθήκες βρίσκονται πέρα από τον έλεγχό μας. Ο χορός δεν μου έχει δώσει όλες τις απαντήσεις σχετικά με την ελευθερία. Με έχει μάθει, όμως, να συμφιλιώνομαι περισσότερο με τα ίδια τα ερωτήματα. Μερικές φορές, η κίνηση αρκεί. Μερικές φορές, αρκεί απλώς να υπάρχεις.
Τουλάνι Τσάουκε: «Ακόμη και μια προσωπική ιστορία όπως αυτή του Ορφέα έχει πολιτική διάσταση»
– Στον «Ορφέα», η μουσική και οι εικόνες δημιουργούν έναν κόσμο που μεταμορφώνεται διαρκώς. Ποιος είναι ο ρόλος του δικού σου σώματος μέσα σε αυτόν;
Το σώμα μου υπάρχει ανάμεσα σε δύο κόσμους: τον κόσμο των ζωντανών και τον Κάτω Κόσμο. Ενώ τα πάντα γύρω μου μεταμορφώνονται, το σώμα μου ταξιδεύει στον χρόνο, στον χώρο, από τη μια στιγμή στην άλλη.
– Ξεκίνησες να χορεύεις στο Σοβέτο και έχεις συνεργαστεί πολλές φορές με τον Ουίλλιαμ Κέντριτζ. Τι κουβαλάς στη σκηνή από τη Νότια Αφρική, όπου κι αν βρίσκεσαι;
Κουβαλώ μαζί μου την πολιτισμική μου κληρονομιά, την παράδοση της αφήγησης ιστοριών μέσα από την κίνηση. Ο χορός δεν ήταν ποτέ για μένα απλώς μια σειρά από βήματα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο εκφράζομαι, επιβιώνω, γιορτάζω. Έτσι, όπου κι αν βρίσκομαι στον κόσμο, κουβαλώ αυτή την κληρονομιά μαζί μου. Δεν χορεύω απλώς, αφηγούμαι μια ιστορία με το σώμα μου.
«ΜΕΡΙΚΕΣ ΦΟΡΕΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΕΠΙΣΤΡΕΨΟΥΜΕ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΕΠΕΙΔΗ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΠΡΟΧΩΡΗΣΟΥΜΕ ΑΝ ΔΕΝ ΠΑΡΟΥΜΕ ΜΑΖΙ ΜΑΣ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΝΙΩΣΑΜΕ».
– Το έργο του Ουίλλιαμ Κέντριτζ εξερευνά συχνά τη μνήμη, την ιστορία και την πολιτική αδικία. Πιστεύεις ότι ο χορός μπορεί να αποτελέσει μια μορφή αντίστασης, ακόμη κι όταν αφηγείται μια ιστορία τόσο προσωπική όσο αυτή του Ορφέα;
Ναι. Ο χορός είναι μια μορφή αντίστασης, γιατί το σώμα θυμάται όσα ο κόσμος θέλει να ξεχάσουμε. Ακόμη και μια προσωπική ιστορία όπως αυτή του Ορφέα έχει πολιτική διάσταση. Το να βιώνεις το πένθος σου σε όλο του το βάθος, να θυμάσαι με το σώμα σου, να αρνείσαι να μουδιάσεις συναισθηματικά – όλα αυτά αποτελούν μορφές αντίστασης.
– Ο Ορφέας χάνει την Ευρυδίκη επειδή γυρίζει πίσω να την κοιτάξει. Πιστεύεις ότι η ανάγκη μας να επιστρέφουμε στο παρελθόν είναι πιο δυνατή από την επιθυμία μας να προχωρήσουμε;
Ναι. Νομίζω ότι ο Ορφέας γυρίζει πίσω επειδή το σώμα του θυμάται την ασφάλεια που ένιωθε στην αγκαλιά της Ευρυδίκης, το πώς ένιωθε την αγάπη βαθιά μέσα του. Δεν κοιτάζει πίσω για να τη χάσει, αλλά για να κρατήσει ζωντανό αυτό το συναίσθημα. Μερικές φορές χρειάζεται να επιστρέψουμε στο παρελθόν, όχι επειδή δεν θέλουμε να προχωρήσουμε, αλλά επειδή δεν μπορούμε να προχωρήσουμε αν δεν πάρουμε μαζί μας αυτό που νιώσαμε.
– Αν το σώμα σου μπορούσε να θυμάται κάτι που το μυαλό σου έχει ξεχάσει, τι πιστεύεις ότι θα ήταν;
Το σώμα μου δεν θυμάται τι συνέβη. Θυμάται πώς ένιωσε. Και αυτό το συναίσθημα εξακολουθεί να ζει μέσα μου.
Ο Τουλάνι Τσάουκε συμμετείχε στις παραστάσεις της 30ής Οκτωβρίου και της 1ης Νοεμβρίου.
Άλμπερτ Φάνα Τσαμπαλάλα: «Στη ζωή πρέπει να κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας για όσα αγαπάμε και πιστεύουμε»
– Στον «Ορφέα», ο χορός γίνεται μέρος της αφήγησης. Τι μπορεί να εκφράσει το σώμα σου που δεν μπορούν να πουν οι λέξεις ή η μουσική;
Την ειλικρίνεια και την αυθεντικότητα της αφήγησης.
– Έχεις εξερευνήσει μέσα από τη δουλειά σου την έννοια του ανδρισμού. Πώς επηρέασε το γεγονός ότι μεγάλωσες στη Νότια Αφρική τον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι την αντρική ευαλωτότητα;
Μεγάλωσα έχοντας γύρω μου σημαντικές αντρικές φιγούρες, ιδιαίτερα τον πατέρα μου. Εκείνος μου δίδαξε πόσο σημαντικό είναι να φροντίζεις τους ανθρώπους που αγαπάς και να δίνεις το καλό παράδειγμα με τον τρόπο που ζεις.
– Οι άντρες συχνά μαθαίνουν να κρύβουν την ευαλωτότητά τους. Πιστεύεις ότι ο χορός τούς δίνει την ελευθερία να εκφράσουν συναισθήματα που διαφορετικά θα καταπίεζαν;
Ο χορός δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο όπου οι άνθρωποι μπορούν να εκφράζονται χωρίς να φοβούνται ότι θα κριθούν. Ένας αληθινός ερμηνευτής είναι εκείνος που μπορεί να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματά του.
– Ο Ορφέας αψηφά ακόμη και τον θάνατο για την αγάπη. Βλέπεις στην πράξη του περισσότερο θάρρος, απελπισία ή εγωισμό;
Θάρρος. Στη ζωή πρέπει να κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας για όσα αγαπάμε και πιστεύουμε.
– Ποια είναι η σημαντικότερη αλήθεια για τον εαυτό σου που ανακάλυψες μέσα από τον χορό;
Ότι δεν αφηγούμαι απλώς ιστορίες, αλλά μπορώ και να επηρεάσω τις ζωές των ανθρώπων.
Ο Άλμπερτ Φάνα Τσαμπαλάλα συμμετέχει στις παραστάσεις στις 4, 6, 8, 10, 12 και 14 Νοεμβρίου.
SLOW MONDAY NEWSLETTER
Θέλεις να αλλάξεις τη ζωή σου; Μπες στη λογική του NOW. SLOW. FLOW.
Κάθε Δευτέρα θα βρίσκεις στο inbox σου ό,τι αξίζει να ανακαλύψεις.
