ΣΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ ΔΕΝ ΕΙΣΑΙ ΠΙΑ «ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΗ» ΟΤΑΝ ΕΧΕΙΣ ΠΕΡΙΟΔΟ, ΟΥΤΕ ΟΤΑΝ ΣΤΑΜΑΤΑΣ ΝΑ ΕΧΕΙΣ
Το 2023, η Ισπανία έγινε η πρώτη χώρα στην Ευρώπη που θεσμοθέτησε ειδική αναρρωτική άδεια για εργαζόμενες με επώδυνη περίοδο λόγω διαγνωσμένων παθήσεων. Τρία χρόνια αργότερα, προχωρά ένα βήμα παραπέρα, θεσπίζοντας ειδική αναρρωτική προστασία για σοβαρές διαταραχές που συνδέονται με την εμμηνόπαυση.
Σήμερα είναι μία από αυτές τις ημέρες του μήνα. Αισθάνομαι χάλια. Έχω κάνει ήδη μια φορά εμετό, έχω ρίγη, πονάω τόσο που μόνο με διπλά ισχυρά παυσίπονα μετριάζεται λίγο η ένταση, ώστε να λειτουργώ υποτυπωδώς. Έχω τεράστια ανάγκη να είμαι στο κρεβάτι μου κουκουλωμένη και σε απόλυτη ησυχία. Αύριο και για τις επόμενες δύο μέρες θα έχω αφόρητο πονοκέφαλο και ανεξέλεγκτη αιμορραγία. Όπως κάθε μήνα από την πρώτη φορά που αδιαθέτησα. Και κανείς δεν θα το ξέρει. Δεν θα παραπονεθώ, δεν θα κάτσω στο κρεβάτι, δεν θα σταματήσω τίποτα. Το πολύ πολύ να πω σε μια γυναίκα –που θα με ρωτήσει τι έχω– ένα συνωμοτικό «πρώτη μέρα αδιάθετη». Και θα συνεχίσω. Έχω εκπαιδευτεί. Ξέρω ότι στο απόλυτα πατριαρχικό πλαίσιο δεν μου επιτρέπεται να φανώ λιγότερη. Τρεις μέρες τον μήνα «άρρωστη»; Επειδή είμαι γυναίκα;
Δεν μου επιτρέπεται. Δεν μου το επιτρέπω. Έμαθα νωρίς, από το σχολείο, από την πρώτη δουλειά, από τον πρώτο ακατάλληλο σύντροφο, ότι είναι ελάττωμα ή, στην καλύτερη περίπτωση, ένα σοβαρό μειονέκτημα απέναντι στους άντρες. Τους λάθος άντρες. Συμμαθητές, συναδέλφους, συντρόφους.
Το υποψιάστηκα στο σχολείο, που ήταν ντροπή να είμαι αδιάθετη και έκρυβα τη σερβιέτα σε ένα μικρό, γλυκό, ροζ, αμόλυντο τσαντάκι, για να πάω στην τουαλέτα να αλλάξω. Το κατάλαβα την πρώτη φορά που αγόρασα ταμπόν και ο φαρμακοποιός τα έβαλε σ’ ένα χάρτινο μπεζ σακουλάκι – να μη φαίνονται.
Το εμπέδωσα στην πρώτη σημαντική σύσκεψη που ζήτησα μισή ώρα καθυστέρηση, εξηγώντας ότι αδιαθέτησα και περιμένω να με πιάσουν τα φάρμακα, αλλά άρχισαν χωρίς εμένα. Στην επόμενη σημαντική σύσκεψη πήγα μισή ώρα νωρίτερα –χαπακωμένη–, δεν είπα λέξη και δεν σηκώθηκα τρεις ώρες από την καρέκλα μου, κι ας ένιωθα ότι το αίμα τρέχει στα πόδια μου.
Σκληρό και αηδιαστικό αν είσαι άντρας εσύ που με διαβάζεις, αν όμως είσαι γυναίκα και έχεις το «κουσούρι» της δυσμηνόρροιας ή της εμμηνόπαυσης, σου έχω νέα. Στην Ισπανία δεν είσαι πια ελαττωματική.
Κι αυτό γιατί το ισπανικό κοινοβούλιο ενέκρινε στις 16 Φεβρουαρίου 2023 νόμο που προβλέπει «άδεια εμμήνου ρύσεως» για τις εργαζόμενες και έγινε η πρώτη χώρα στην Ευρώπη που θέσπισε μια τέτοια νομοθεσία – έστω και με 185 ψήφους υπέρ, 154 κατά και τρεις αποχές. Η υπουργός Ισότητας Ιρένε Μοντέρο, μέλος του κόμματος της ριζοσπαστικής αριστεράς Podemos (συμμάχου των Σοσιαλιστών στην κυβέρνηση), έγραφε τότε στο Twitter: «Είναι μια ιστορική μέρα για την πρόοδο του φεμινισμού».
Στην Ισπανία, λοιπόν, από το 2023 οι γυναίκες μπορούν να πάρουν άδεια για «λόγους εμμηνορρυσίας». «Η περίοδος δεν θα είναι πλέον ταμπού. Δεν θα χρειάζεται πια να δουλεύουμε με πόνο, ούτε να παίρνουμε χάπια πριν φτάσουμε στη δουλειά και να πρέπει να κρύψουμε το γεγονός ότι πονάμε τόσο που δεν μπορούμε να δουλέψουμε», είχε πει η Μοντέρο τον Μάιο του 2022, αμέσως μετά την έγκριση του νόμου από το υπουργικό συμβούλιο.
Το μέτρο συζητήθηκε πολύ και προκάλεσε εμφύλιο μεταξύ κομμάτων και συνδικάτων. Το CCOO, ένα από τα μεγάλα συνδικάτα της Ισπανίας, χαιρέτισε την κίνηση ως μια σημαντική «νομοθετική πρόοδο» για την αναγνώριση ενός προβλήματος που «αγνοήθηκε» μέχρι τώρα. Αντίθετα, το UGT, ένα από τα μεγαλύτερα επίσης συνδικάτα της χώρας –το οποίο πρόσκειται στους Σοσιαλιστές– προειδοποίησε ότι ο νόμος θα μπορούσε να στιγματίσει τις γυναίκες στον εργασιακό χώρο και να εμποδίσει έμμεσα την «πρόσβασή τους στην αγορά εργασίας».
«ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΘΕΩΡΗΘΕΙ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΙΚΑΝΗ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ, ΑΛΛΑ ΝΑ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΤΕΙ ΟΤΙ ΑΥΤΗ ΔΕΝ ΘΑ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑΣ».
Τα στερεότυπα δεν είναι ανίκητα
Ο μεγάλος μου γιος πήγαινε έκτη δημοτικού όταν αδιαθέτησε για πρώτη φορά η καλύτερή του φίλη. Ο μπαμπάς της της πρόσφερε ένα μπουκέτο λευκά τριαντάφυλλα και της εξήγησε το νέο στάδιο για το φύλο της. Το κορίτσι είπε στο αγόρι τι της συνέβη με μια μικρή αμηχανία και πολλή χαρά. Εκείνος το είπε σε μένα με πολλή αμηχανία.
Του εξήγησα απλά και έβαλα δυο σερβιέτες στη σχολική τσάντα, ώστε αν χρειαστεί το κορίτσι και δεν έχει, να τη βοηθήσει. Χαμογέλασε και το επόμενο πρωί της το είπε. Και έτσι, ένα διαχρονικό στερεότυπο πέρασε στην ιστορία.
Τρία χρόνια μετά
Ο νόμος του 2023, που τέθηκε σε εφαρμογή την 1η Ιουνίου του ίδιου έτους, άνοιξε μια συζήτηση που θα έπρεπε να έχει γίνει εδώ και δεκαετίες. Τρία χρόνια αργότερα, η Ισπανία προχωρά στο επόμενο κεφάλαιο, αυτή τη φορά αναγνωρίζοντας νομοθετικά τις σοβαρές επιπτώσεις που μπορεί να έχει η εμμηνόπαυση στην ικανότητα μιας γυναίκας να εργαστεί.
Η ισπανική κυβέρνηση ενέκρινε στις 20 Οκτωβρίου 2026 νέα ρύθμιση για την ειδική αναρρωτική προστασία εργαζομένων με σοβαρές, ιατρικά διαγνωσμένες παθήσεις που σχετίζονται με την εμμηνόπαυση και προκαλούν προσωρινή αδυναμία εργασίας. Το νομοθετικό διάταγμα 31/2026 δημοσιεύτηκε στην ισπανική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 21 Οκτωβρίου. Η εφαρμογή των νέων διατάξεων προβλέπεται από την 1η Δεκεμβρίου 2026, υπό την προϋπόθεση ότι το διάταγμα θα επικυρωθεί από το ισπανικό κοινοβούλιο.
Δεν πρόκειται για άδεια που χορηγείται αυτομάτως σε κάθε γυναίκα στην εμμηνόπαυση, αλλά όταν αυτή συνοδεύεται από διαταραχές που επηρεάζουν σοβαρά την υγεία και την επαγγελματική καθημερινότητα. Και εδώ έχουμε ένα ακόμα παράδοξο συνοδευτικό: στα δεκατρία σου πρέπει να μάθεις να κρύβεις ότι έχεις περίοδο. Και κατά τα πενήντα σου πρέπει να μάθεις να κρύβεις ότι δεν έχεις πια.
Ανάμεσα σε αυτά τα δύο, δεκαετίες δουλειάς, υποχρεώσεων, συσκέψεων, προθεσμιών, παιδιών, σπιτιού. Και μια διαρκής απαίτηση να μη φαίνεται ποτέ τίποτα από όσα συμβαίνουν στο σώμα σου. Οι εξάψεις γίνονται αστείο. Οι ορμονικές αλλαγές γίνονται προσβολή. Η δυσκολία συγκέντρωσης, η αϋπνία, η εξάντληση, όταν εμφανίζονται, αντιμετωπίζονται συχνά ως προσωπική αδυναμία.
Και, βέβαια, υπάρχει πάντα η ηλικία. Μια γυναίκα στην εμμηνόπαυση δεν έχει μόνο να διαχειριστεί όσα ενδεχομένως συμβαίνουν στο σώμα της. Έχει να αντιμετωπίσει και μια κοινωνία που εξακολουθεί να συνδέει την αξία της με τη νεότητα, την εμφάνιση και την αδιάκοπη ικανότητά της να ανταποκρίνεται σε όλα.
Το ζήτημα, όμως, δεν είναι αν έχουν όλες οι γυναίκες τα ίδια συμπτώματα. Προφανώς δεν έχουν. Όπως δεν έχουν όλες επώδυνη περίοδο. Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί εκείνες που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα πρέπει να αποδεικνύουν ότι δεν είναι λιγότερο ικανές.
«Η ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΣΕ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΙΑΤΡΙΚΑ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ, ΣΟΒΑΡΩΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΔΕΝ ΘΑ ΣΥΝΙΣΤΟΥΣΕ ΑΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΤΟ ΠΡΟΝΟΜΙΟ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ, ΑΛΛΑ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΕΙ ΘΕΜΙΤΟ ΜΕΤΡΟ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ».
Τι ισχύει στην Ελλάδα και τι προβλέπει το Σύνταγμα
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει αντίστοιχη ειδική νομοθετική πρόβλεψη. Οι εργαζόμενες που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας κατά την εμμηνόπαυση καλύπτονται από τις γενικές διατάξεις περί ασθενείας και αναρρωτικής άδειας. Θέλησα να μάθω αν υπάρχει κάποιο νομικό εμπόδιο για να θεσπιστεί και εδώ ειδική προστασία, αλλά και αν μια τέτοια ρύθμιση θα μπορούσε να θεωρηθεί προνομιακή μεταχείριση των γυναικών.
Η νομικός Μαρία Παρέντη απαντά:
«Η πρόσφατη νομοθετική πρωτοβουλία της Ισπανίας για την ειδική προστασία εργαζομένων που αντιμετωπίζουν σοβαρές παθολογικές συνέπειες της εμμηνόπαυσης αναδεικνύει ένα σημαντικό ζήτημα, το οποίο η ελληνική έννομη τάξη δεν έχει ακόμη αντιμετωπίσει με ειδική νομοθετική ρύθμιση.
Η εμμηνόπαυση αποτελεί φυσιολογικό βιολογικό στάδιο στη ζωή της γυναίκας και ασφαλώς δεν συνιστά ασθένεια. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις συνοδεύεται από σοβαρές διαταραχές, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν ουσιωδώς την υγεία και την ικανότητα παροχής εργασίας.
Στην Ελλάδα, οι περιπτώσεις αυτές υπάγονται σήμερα στις γενικές διατάξεις περί ασθενείας και αναρρωτικής άδειας, χωρίς να προβλέπεται ειδικό καθεστώς ασφαλιστικής προστασίας αντίστοιχο με εκείνο που θεσπίζει η Ισπανία.
Η απουσία μιας τέτοιας ρύθμισης δεν οφείλεται σε νομικό ή συνταγματικό κώλυμα, αλλά αποτελεί ζήτημα νομοθετικής επιλογής.
Αντιθέτως, το ελληνικό Σύνταγμα παρέχει σαφές θεσμικό υπόβαθρο για την υιοθέτησή της. Πέραν των άρθρων 4, 21 και 22, που κατοχυρώνουν την ισότητα, την προστασία της υγείας και της εργασίας, ιδιαίτερη σημασία αποκτά το άρθρο 116 παρ. 2, το οποίο επιτρέπει τη λήψη θετικών μέτρων για την προώθηση της ισότητας μεταξύ αντρών και γυναικών και την άρση των ανισοτήτων που υφίστανται στην πράξη.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία του ζητήματος.
Η πραγματική ισότητα δεν ταυτίζεται πάντοτε με την τυπικά όμοια μεταχείριση. Η εφαρμογή των ίδιων κανόνων σε πρόσωπα που αντιμετωπίζουν αντικειμενικά διαφορετικές συνθήκες μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να διαιωνίζει υφιστάμενες ανισότητες.
«ΣΗΜΕΡΑ ΘΑ ΗΘΕΛΑ ΝΑ ΜΗ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΚΑΜΙΑ ΓΥΝΑΙΚΑ ΝΑ ΚΡΥΒΕΙ ΟΥΤΕ ΤΗ ΣΕΡΒΙΕΤΑ ΟΥΤΕ ΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ ΤΗΣ. ΚΑΙ ΘΑ ΗΘΕΛΑ, ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ, ΝΑ ΠΑΨΟΥΜΕ ΝΑ ΘΕΩΡΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟΝ ΠΟΝΟ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΞΙΑΣ».
Συνεπώς, η αναγνώριση ειδικής προστασίας σε περιπτώσεις ιατρικά πιστοποιημένων, σοβαρών εμμηνοπαυσιακών διαταραχών δεν θα συνιστούσε αδικαιολόγητο προνόμιο υπέρ των γυναικών, αλλά θα μπορούσε να αποτελέσει θεμιτό μέτρο ουσιαστικής ισότητας.
Η θεσμοθέτησή της θα απαιτούσε σαφή ιατρικά κριτήρια, προσδιορισμό των προϋποθέσεων και της διάρκειας προστασίας, πρόβλεψη ασφαλιστικής κάλυψης, διασφάλιση του ιατρικού απορρήτου και αποτελεσματικές εγγυήσεις απέναντι σε ενδεχόμενες εργοδοτικές διακρίσεις.
Παράλληλα, μια τέτοια διεκδίκηση θα μπορούσε να αναπτυχθεί μέσω νομοθετικής πρωτοβουλίας, συλλογικών διαπραγματεύσεων και οργανωμένου κοινωνικού διαλόγου, με τη συμμετοχή συνδικαλιστικών οργανώσεων, επιστημονικών φορέων και οργανώσεων προάσπισης των δικαιωμάτων των γυναικών.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται, ωστόσο, ώστε η προστατευτική ρύθμιση να μη μετατραπεί σε αφορμή επαγγελματικού αποκλεισμού ή αναπαραγωγής στερεοτύπων για τις γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας.
Το ζητούμενο δεν είναι να θεωρηθεί η γυναίκα λιγότερο ικανή λόγω της βιολογικής της κατάστασης, αλλά να διασφαλιστεί ότι αυτή δεν θα αποτελεί παράγοντα εργασιακής ανισότητας.
Διότι η ουσιαστική ισότητα δεν επιτυγχάνεται όταν η Πολιτεία αγνοεί τις πραγματικές διαφορές, αλλά όταν δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε οι διαφορές αυτές να μη μετατρέπονται σε κοινωνικά και επαγγελματικά μειονεκτήματα».
Δεν θέλω να αποδεικνύω άλλο ότι δεν είμαι ελαττωματική
Εξακολουθούμε να ζητάμε από τις γυναίκες να αποδεικνύουν το ίδιο πράγμα σε κάθε ηλικία. Να μην τις επηρεάζει η περίοδος. Να μην τις επηρεάζει η εγκυμοσύνη. Να μην τις επηρεάζει η εμμηνόπαυση. Να μη μεγαλώνουν, να μην κουράζονται, να μην πονάνε. Ή, τουλάχιστον, να μην το δείχνουν.
Δεν ζητάμε να θεωρείται η εμμηνόπαυση ασθένεια. Ούτε να αντιμετωπίζονται όλες οι γυναίκες ως ασθενείς. Ζητάμε να μη χρειάζεται να κρύβονται εκείνες που πράγματι αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες. Και ζητάμε κάτι ακόμη: να μην πληρώνουν επαγγελματικά το τίμημα της προστασίας τους. Γιατί αυτός είναι ένας πραγματικός κίνδυνος: Να αποκτήσει μια γυναίκα δικαίωμα στην αναρρωτική άδεια και την ίδια στιγμή να θεωρηθεί λιγότερο επιθυμητή εργαζόμενη. Να μετατραπεί δηλαδή ένα μέτρο ισότητας σε έναν ακόμη λόγο αποκλεισμού.
Οι δύο σερβιέτες στη σχολική τσάντα του γιου μου δεν ήταν τίποτα σπουδαίο. Ήταν μια μικρή πράξη απέναντι σε κάτι που για γενιές ολόκληρες μάθαμε να θεωρούμε ντροπή. Σήμερα θα ήθελα να μη χρειάζεται καμία γυναίκα να κρύβει ούτε τη σερβιέτα ούτε την εμμηνόπαυσή της. Να μπορεί να μιλά για όσα συμβαίνουν στο σώμα της χωρίς να γίνεται αντικείμενο χλευασμού, αμφισβήτησης ή επαγγελματικής απαξίωσης. Και θα ήθελα, επιτέλους, να πάψουμε να θεωρούμε την αντοχή στον πόνο απόδειξη επαγγελματικής αξίας.
Γιατί δεν είμαστε ελαττωματικές όταν έχουμε περίοδο. Δεν γινόμαστε ελαττωματικές όταν σταματάμε να έχουμε. Και δεν χρωστάμε σε κανέναν να δουλεύουμε και να συνεχίζουμε το μοτίβο της καθημερινότητάς μας σαν να μη συμβαίνει τίποτα.