ΤΑ ΓΛΥΠΤΑ ΤΗΣ GERMAINE RICHIER «ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΝ» ΣΤΗΝ ΑΝΔΡΟ

Η αναδρομική έκθεση της Germaine Richier στην Άνδρο φέρνει στο προσκήνιο μια γλύπτρια που μετέτρεψε το ανθρώπινο σώμα σε πεδίο καλλιτεχνικής αναζήτησης.

Βλέποντας τα έργα της Germaine Richier, δυσκολεύεσαι να αντιληφθείς ότι για κάποια από αυτά έχουν ποζάρει άνθρωποι με σάρκα και οστά. Το επιβεβαιώνουν όμως ορισμένα από τα φωτογραφικά ντοκουμέντα που περιλαμβάνονται στην αναδρομική έκθεσή της στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή στην Άνδρο.

Τι κι αν το τελικό αποτέλεσμα δεν έχει καμία σχέση με το μοντέλο;

«Όλα μου τα γλυπτά, ακόμη και τα πιο φανταστικά, ξεκινούν από κάτι αληθινό, από μια οργανική αλήθεια», διαβεβαίωνε. Κι ίσως αυτή ακριβώς η απόσταση ανάμεσα στο πραγματικό σώμα και στο τελικό έργο να δείχνει πόσο βαθιά μελετούσε την ανθρώπινη μορφή πριν την οδηγήσει στα όριά της.

«Γιατί ένα έργο τέχνης να μη μας φέρνει μια άγνωστη και μάλιστα επαναστατική πνοή, γιατί να μη ζει κοντά μας τη δική του ατίθαση και παθιασμένη ζωή;» αναρωτιόταν η Germaine Richier σε συνέντευξή της το 1956.

Την ίδια χρονιά, αφηγούμενος μια επίσκεψη στο ατελιέ της, ο κριτικός τέχνης και ποιητής Alain Jouffroy έγραψε: «Τα δημιουργήματά της μοιάζουν με γάντια γυρισμένα από την ανάποδη: όλα τα συναισθήματά τους βγαίνουν στην επιφάνεια. Οι μορφές τους δεν κρύβουν τίποτα. Βρισκόμαστε μπροστά σε γυμνωμένες πνευματικές προσωπικότητες».

Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες». Στο κέντρο, το γλυπτό «Το νερό», 1953, μια υβριδική γυναικεία φιγούρα η οποία ενσωματώνει θραύσμα αμφορέα που η δημιουργός ανακάλυψε σε παραλία. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Οι «Συνομιλίες» της Germaine Richier

Η φετινή έκθεση στην Άνδρο φιλοξενείται στην Παλαιά πτέρυγα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, που επαναλειτούργησε το 2025 ανακαινισμένη. Ο τίτλος «Συνομιλίες» έχει διττό συμβολισμό: Πέρα από τους διαλόγους που έκανε η ίδια με τα έργα της, στα οποία αναφερόταν συχνά ως δικά της παιδιά, υπάρχουν οι φανταστικές σχέσεις που υφαίνουν τα έργα μεταξύ τους.

H Germaine Richier στο ατελιέ της στο Παρίσι, 1956. © Franz Hubmann / IMAGNO / APA-Images via AFP

«Στο εργαστήριό της, είτε μέσα είτε στον κήπο, της άρεσε πολύ να τοποθετεί τα γλυπτά της με έναν τρόπο ώστε να συνομιλούν», ανέφερε στην παρουσίαση της έκθεσης η Laurence Durieu, που συνυπογράφει την επιμέλεια με τη Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau.

«Η ίδια θεωρούσε ότι τα γλυπτά της είχαν τη δική τους ζωή, μάλιστα μια ζωή παθιασμένη και θηριώδη, και η έκθεση θέλησε να αναδημιουργήσει τα ντουέτα ή τα γκρουπ που είχε εκείνη κατά νου, ενώ σκεφτήκαμε κι εμείς μερικά ζευγαρώματα».

Η «Αράχνη Ι», 1946 (Συλλογή Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή) συνομιλεί στην Άνδρο με το «Αλογάκι της Παναγίας, μεσαίο», 1946 (Ιδιωτική συλλογή). © Χριστόφορος Δουλγέρης

Η Laurence Durieu είναι ειδικός στο έργο της Richier και συγγραφέας της βιογραφίας της, ενώ τη συνδέουν μαζί της δεσμοί αίματος: Η Maine –όπως τη φώναζαν οι δικοί της– ήταν αδελφή του παππού της Durieu. Μια προτομή εκείνου, του Jean Richier, περιλαμβάνεται στην έκθεση στην Άνδρο και θυμίζει πόσο σημαντική ήταν η παρουσία του στη ζωή της και η στήριξή του. «Στην ιστορία της τέχνης δεν είναι μόνο ο Van Gogh που είχε έναν αδελφό», του έγραψε χαρακτηριστικά το 1947.

ΑΝ ΚΑΙ ΣΗΜΑΔΕΜΕΝΑ ΑΠΟ ΠΛΗΓΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΜΕΝΑ ΑΠΟ ΡΩΓΜΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΕΝΤΑΣΕΙΣ, ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΕΝΑΝ ΒΑΘΙΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ.

«Η Germaine Richier μεγάλωσε σε μια γη που μοιάζει με τη δική μας, στη Νότια Γαλλία, από μια οικογένεια που δεν ήταν εξοικειωμένη με την τέχνη», είπε από την πλευρά της η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, Υπεύθυνη Συλλογής Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή.

«Ο Βασίλης και η Ελίζα Γουλανδρή την πίστεψαν πάρα πολύ νωρίς, και την ίδια περίοδο που συνέλεγαν Giacometti, César, Barbara Hepworth και άλλους μεγάλους γλύπτες, φρόντισαν να αγοράσουν τέσσερα έργα της».

«Ο Δον Κιχώτης με φτερό ανεμόμυλου», 1949, και «Ο Δον Κιχώτης με δόρυ», 1949, και τα δύο από τη Συλλογή Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Αποφασισμένη να γίνει γλύπτρια

Μικρότερο παιδί ανάμεσα σε τέσσερα αδέρφια, η Germaine Richier γεννήθηκε το 1902 και μεγάλωσε σε ένα μικρό χωριό της Προβηγκίας. Σε μια επίσκεψη στον καθεδρικό ναό του Σαιν-Τροφίμ στην Αρλ ανακάλυψε τα γλυπτά που κοσμούν τους κίονες στο περιστύλιο και κατάλαβε ότι ήθελε να γίνει γλύπτρια. Δύο χρόνια μετά, σε ηλικία 14 ετών, έφτιαξε το πρώτο της γλυπτό από πηλό.

Το 1921 γράφτηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών του Μονπελιέ, παρότι οι γονείς της ήταν τελείως αντίθετοι. Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές της εκεί, εγκαταστάθηκε με την οικονομική στήριξη του αδερφού της στο Παρίσι, όπου κατάφερε να θητεύσει δίπλα στον Antoine Bourdelle.

Προτομές που φιλοτέχνησε η Germaine Richier σε διάφορες φάσεις της καριέρας της. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Σημείο καμπής στην πορεία της υπήρξε η δεκαετία του 1940, όταν αποφάσισε να εγκαταλείψει την ακαδημαϊκή κληρονομιά και να ακολουθήσει μια αποφασιστικά προσωπική πορεία. Στα γλυπτά της αποτύπωσε με τον δικό της τρόπο όλα τα παράδοξα της ανθρώπινης κατάστασης. Αν και σημαδεμένα από πληγές και αποδυναμωμένα από ρωγμές και εσωτερικές εντάσεις, τα έργα της παρέμεναν βαθιά ανθρώπινα, εκφράζοντας μια εσωτερική δύναμη, το ένστικτο της επιβίωσης και μια μορφή ελπίδας.

«Ο Χριστός του Ασσύ Ι», 1950 (Ιδιωτική συλλογή). Το συγκεκριμένο γλυπτό δημιουργήθηκε κατόπιν παραγγελίας και χυτεύθηκε σε μεγάλο μέγεθος για να κοσμήσει τον ναό των σανατορίων στο οροπέδιο του Ασσύ. Η αντισυμβατική αυτή αναπαράσταση της Σταύρωσης προκάλεσε αντιδράσεις από συντηρητικούς καθολικούς και οδήγησε σε σκάνδαλο μεγάλων διαστάσεων. © Χριστόφορος Δουλγέρης

«Δεν είναι γλυπτά φτιαγμένα για να φανούν όμορφα, ελκυστικά, αλλά για να δείξουν μια άλλη αλήθεια», ανέφερε η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau. «Τι κοινό έχουν οι μεγάλοι καλλιτέχνες; Νομίζω ότι είναι η ικανότητά τους να μας δίνουν την ευκαιρία να ξαναβλέπουμε τον κόσμο μας, τη φύση, την ανθρωπότητα με άλλο μάτι».

Η αναγνώριση της Germaine Richier

«Αγαπώ τη ζωή», είχε πει η Germaine Richier. «Αγαπώ ό,τι κινείται. Αλλά δεν επιδιώκω να αναπαράγω μια κίνηση. Περισσότερο επιδιώκω να κάνω τους ανθρώπους να σκεφτούν την κίνηση. Τα αγάλματά μου πρέπει να δίνουν την εντύπωση ότι είναι ακίνητα και συγχρόνως ότι θα κουνηθούν».

«Η πεντάλφα», 1954, «Η ύδρα», 1954, και «Ο αγριάνθρωπος», 1949. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Όπως εξήγησε η Laurence Durieu, «με το έργο της έφερε μια εντελώς καινούργια αναπαράσταση του ανθρώπινου σώματος στη γλυπτική». Μέχρι τον πρόωρό θάνατό της, από καρκίνο σε ηλικία 57 ετών, είχε κερδίσει την προσοχή και την εκτίμηση των συγχρόνων της, ενώ το 1956 το Musée national d’Art moderne στο Παρίσι της αφιέρωσε μεγάλη αναδρομική έκθεση – τιμή που μέχρι τότε είχε αποδοθεί εν ζωή μόνο στον Henri Matisse και ποτέ άλλοτε σε γυναίκα.

Η έκθεση στην Άνδρο ανασυνθέτει το σύνολο της καλλιτεχνικής πορείας της, από την οποία δεν θα μπορούσε να λείπει και μια αναφορά στην ενασχόλησή της με τη χαρακτική, την οποία ανακάλυψε το 1947 στο Λονδίνο και γρήγορα υιοθέτησε στην καθημερινή εργασία της.

Μέρος της έκθεσης εμπνευσμένο από το ατελιέ της Germaine Richier. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Στο χαμηλότερο επίπεδο, τον επισκέπτη περιμένει και ένα αφιέρωμα στο ατελιέ της, με ορισμένα από τα εργαλεία της, αντικείμενα που είχαν εμπνεύσει στοιχεία σε έργα της και μια μικρή ελαιογραφία από τους τελευταίους μήνες της ζωής της, όταν πια ήταν τόσο εξασθενημένη από την ασθένεια που δεν μπορούσε να σμιλεύει.

«Ας αφουγκραστούμε το μυστικό τους, την ανάσα τους», προτρέπει για τα έργα η Laurence Durieu σε κείμενό της στον κατάλογο της έκθεσης. «Ας ακούσουμε τις φωνές τους, που μας ψιθυρίζουν ότι αντέχουν μέσα στο χάος, μεταξύ απειλών και ζωτικού ενστίκτου. Ότι κάτω από τα μπρούντζινα καύκαλά τους κοχλάζει η ζωή. Η “ατίθαση και παθιασμένη” ζωή».

Η έκθεση «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες» διαρκεί έως τις 27 Σεπτεμβρίου 2026.