ΝΙΩΘΕΙΣ ΠΩΣ ΕΧΕΙΣ «ΧΑΘΕΙ»; ΔΕΣ ΠΩΣ ΤΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΣΟΥ ΔΕΙΞΟΥΝ ΤΟΝ ΔΡΟΜΟ

Μπορεί να τα αφήσαμε πίσω μαζί με την παιδική ηλικία, όμως τα παραμύθια ίσως έχουν κάτι να μας πουν όταν νιώθουμε ότι χάσαμε τον δρόμο μας. Η ψυχολόγος και συγγραφέας Sharon Blackie εξηγεί γιατί οι παλιές ιστορίες μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις αλλαγές και τις δύσκολες μεταβάσεις της ζωής.

Θυμάστε εκείνη την ατάκα «Θα τα παρατήσω όλα και θα γίνω πριγκίπισσα»; Την ακούσαμε σε διαφημίσεις, τη λουστήκαμε στο διαδίκτυο και στα social media και εξακολουθεί να εμφανίζεται κάπου-κάπου, σε πολύ millennial και πάνω καταστάσεις. Η ίδια πολυφορεμένη ατάκα, λοιπόν, μπορεί να εμπνεύσει ανθρώπους που αισθάνονται χαμένοι. (Με δυο-τρεις προσαρμογές, δηλαδή, κυρίως στον ρόλο που έχει η πριγκίπισσα στο παραμύθι.)

Την παραπάνω ιδέα –ή περίπου αυτή, για να είμαι ακριβής– υποστηρίζει μέσα από το βιβλίο της Ripening: Why Women Need Fairy Tales Now η Δρ Sharon Blackie, βραβευμένη και διεθνώς αναγνωρισμένη συγγραφέας, ψυχολόγος με ειδίκευση στη μυθολογία και τη λαογραφία και διδακτορικό στη Συμπεριφορική Νευροεπιστήμη.

Το έργο της επικεντρώνεται στην επαναπροσέγγιση των γυναικείων ιστοριών και στη σημασία των μύθων και των παραμυθιών για τα προσωπικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Και είναι βαθιά φεμινιστικό. Ο κόσμος που δημιούργησαν οι άνδρες, υποστηρίζει, δε λειτουργεί, όπως δυσλειτουργικός ήταν κι ο μικρόκοσμός της. Μεγάλωσε σε φτωχικό περιβάλλον στη βορειοανατολική Αγγλία, με μια ανύπαντρη μητέρα που κατέληξε αλκοολική κι έναν πατέρα βίαιο που την εγκατέλειψε όταν ήταν τεσσάρων ετών.

Στις παλιές αφηγήσεις των παραμυθιών επιστρέφουν ξανά και ξανά εμπειρίες που, παρότι αλλάζουν μορφή, παραμένουν γνώριμες, όπως η απώλεια, η ενηλικίωση και η ανάγκη να βρούμε μια νέα κατεύθυνση. iStock

«Για να αλλάξουμε τον κόσμο εμείς οι γυναίκες πρέπει πρώτα να αλλάξουμε τον εαυτό μας – και μετά πρέπει να αλλάξουμε τις ιστορίες που λέμε για το ποιες είμαστε» γράφει στο βιβλίο της If Women Rose Rooted η Δρ Blackie. Μα οι προσωπικές ιστορίες λειτουργούν ανεξαρτήτως φύλου και, όπως καταλαβαίνεις διαβάζοντας απόσπασμα του τελευταίου της βιβλίου στο Literary Hub, το ίδιο ισχύει και για την ευεργετική επίδραση των παραμυθιών.

Η σύγχρονη κουλτούρα μάς άφησε χωρίς ιστορίες

Το 1993, στα 32 της και απογοητευμένη από τις επαγγελματικές της επιλογές, η Δρ Blackie ένιωθε ότι η ζωή της είχε πάρει λάθος κατεύθυνση. Ένα κυριακάτικο απόγευμα, ανοίγοντας μια παλιά εικονογραφημένη έκδοση των παραμυθιών των αδελφών Γκριμ, στάθηκε στην ιστορία «Το κορίτσι δίχως χέρια». Στο παραμύθι η ηρωίδα χάνει τα άκρα της, εγκαταλείπει το σπίτι της και περιπλανιέται μόνη, μέχρι τελικά να βρει τον δρόμο της προς μια νέα ζωή. Η συγγραφέας ταυτίστηκε: «Στο μυαλό μου, ήμουν το κορίτσι χωρίς χέρια, που αιμορραγούσε από τα κομμένα άκρα της και περιπλανιόταν μόνη σε έναν σκληρό κόσμο στον οποίο φαινόταν πως δεν υπήρχε θέση για εκείνη».

Η εμπειρία ήταν καθοριστική για τον τρόπο που θα έβλεπε εφεξής τα παραμύθια. Από απλές ιστορίες του παρελθόντος, μεταμορφώθηκαν σε διαχρονικές αφηγήσεις που βοηθούν να κατανοήσουμε τη ζωή κάθε φορά που χάνουμε τον προσανατολισμό μας. Ωστόσο, όπως λέει, η σύγχρονη δυτική κουλτούρα έχει στερήσει αυτήν την πολύτιμη σοφία:«Η κουλτούρα μας δεν μας λέει πλέον κάτι ουσιαστικό για το ποιοι θα μπορούσαμε να γίνουμε. Δεν έχουμε τίποτα να πούμε στους νέους για το πώς να ζήσουν ή, ακόμη σημαντικότερο, για το τι σημαίνει η ζωή τους. Σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο χαοτικός και συχνά τρομακτικός, δεν έχουμε άγκυρες, δεν έχουμε ρίζες, δεν έχουμε την αίσθηση ενός κοινού σκοπού».

Τα παραμύθια βοηθούν τα παιδιά να επεξεργάζονται φόβους, συγκρούσεις και δύσκολα συναισθήματα. iStock

Γι' αυτό και η ίδια στρέφεται στη «διαχρονική σοφία που είναι κωδικοποιημένη στους παλιούς μύθους και τα παραμύθια». Γιατί μέσα στις παλιές αφηγήσεις επιστρέφουν ξανά και ξανά εμπειρίες που, παρότι αλλάζουν μορφή, παραμένουν γνώριμες: το φευγιό, η απώλεια, η ενηλικίωση, η κρίση μέσης ηλικίας και η ανάγκη να βρούμε μια νέα κατεύθυνση.

Τα παραμύθια σου δείχνουν τρόπους να συνεχίσεις τη ζωή σου

Αν ο κόσμος μοιάζει σήμερα εξαιρετικά επισφαλής τότε, μπροστά στην αβεβαιότητα, τα παραμύθια μπορούν να φωτίσουν μια διέξοδο όταν όλα μοιάζουν να έχουν καταρρεύσει. «Όταν βρίσκεσαι αντιμέτωπος με μια υπαρξιακή κρίση, πρέπει να συνεχίσεις τη ζωή σου – τα παραμύθια σου δείχνουν πώς» λέει η Blackie και εξηγεί ότι «μπορούν να φωτίσουν τόσο την εσωτερική όσο και την εξωτερική εμπειρία και να μας δείξουν πώς μοιάζει το να είμαστε βαθιά ριζωμένοι στη δική μας ζωή. Είναι ιστορίες για να ζεις μαζί τους, και ποτέ δεν τις είχαμε μεγαλύτερη ανάγκη απ’ ό,τι τις έχουμε τώρα».

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΜΑΣ ΔΕΝ ΜΑΣ ΛΕΕΙ ΠΛΕΟΝ ΚΑΤΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΟΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΓΙΝΟΥΜΕ. ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ ΤΙΠΟΤΑ ΝΑ ΠΟΥΜΕ ΣΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΩΣ ΝΑ ΖΗΣΟΥΝ Ή ΓΙΑ ΤΟ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ Η ΖΩΗ ΤΟΥΣ. ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ ΑΓΚΥΡΕΣ, ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ ΡΙΖΕΣ, ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΕΝΟΣ ΚΟΙΝΟΥ ΣΚΟΠΟΥ.

Πράγματι, η έρευνα επιβεβαιώνει τα οφέλη για τον άνθρωπο, από την παιδική ακόμα ηλικία. Οι folklore ιστορίες, οι λαϊκοί μύθοι και τα παραμύθια βοηθούν τα παιδιά να επεξεργάζονται φόβους, συγκρούσεις και δύσκολα συναισθήματα, ενώ μέσα από τις περιπέτειες των ηρώων έρχονται σε επαφή με αξίες και τρόπους αντιμετώπισης των δυσκολιών. Η συμβολική απόσταση που δημιουργεί ένα παραμύθι επιτρέπει στο παιδί να αναγνωρίσει κάτι από τη δική του ζωή χωρίς να χρειάζεται να το αντιμετωπίσει άμεσα ως προσωπικό πρόβλημα.

«Ναι» στην πριγκίπισσα, όχι της Disney

Πέτυχα στο Youtube ένα απόσπασμα από την ταινία της Disney Ralph Breaks The Internet στο οποίο οι πασίγνωστες πριγκίπισσες, από την Άριελ έως την Ποκαχόντας, κάνουν ακριβώς αυτό που δε θα περίμενες: αναλαμβάνουν δράση για να σώσουν έναν άνδρα. Δεν ξέρω πώς θα φαινόταν στη Δρ. Blackie ή αν το έχει δει, φαντάζομαι μια μικρή ικανοποίηση θα την ένιωθε. Όπως έχει τονίσει, «σε αντίθεση με τη δημοφιλή αντίληψη, που έχει προκύψει από πατριαρχικές επιρροές και από την πρώιμη ντισνεϊοποίηση (Disneyfication) αρκετών γνωστών ιστοριών, οι ηρωίδες των παραμυθιών σπάνια είναι παθητικές».

Πολλές αναγκάζονται να φύγουν από το σπίτι, να αντιμετωπίσουν απειλές και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Μελέτες παραδοσιακών παραμυθιών καταγράφουν γυναικείες μορφές που δεν πληρούσαν το στερεότυπο της παθητικής ηρωίδας. Σε διαφορετικές παραδόσεις, φαίνεται να παίρνουν οι ίδιες αποφάσεις, να διεκδικούν αυτό που θέλουν και να επηρεάζουν ενεργά την έκβαση της ιστορίας. Μάλιστα, ισλανδικές παραλλαγές της Χιονάτης περιλαμβάνουν εκδοχές στις οποίες η ηρωίδα σώζει η ίδια τον εαυτό της, χωρίς την παρέμβαση κάποιου πρίγκιπα.

Σε αντίθεση με τη δημοφιλή αντίληψη, που έχει προκύψει από πατριαρχικές επιρροές και από την πρώιμη ντισνεϊοποίηση (Disneyfication) αρκετών γνωστών ιστοριών, οι ηρωίδες των παραμυθιών σπάνια είναι παθητικές. iStock

Για την Blackie, αυτές οι ιστορίες μπορούν να λειτουργήσουν ως καθρέφτης για τις γυναίκες που περνούν μια μεγάλη αλλαγή ή προσπαθούν να ξαναβρούν τη θέση τους στη ζωή. «Δίνουν ζωή στις ελπίδες και τα όνειρά μας· φωτίζουν ποιοι είμαστε και ποιοι ίσως κάποτε γίνουμε». Η ίδια έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς της στην ανάκτηση αυτών των μορφών, ιδιαίτερα της «σοφής ηλικιωμένης γυναίκας», που θεωρεί ότι έχει παραμεριστεί από τη σύγχρονη κουλτούρα. Η ίδια, άλλωστε, ένιωθε από μικρή πως δεν ταυτίζεται με τις ξανθές πριγκίπισσες.

Χρειαζόμαστε συμμάχους για να διασχίσουμε το δάσος

Οι ηρωίδες των παραμυθιών δεν ολοκληρώνουν την πορεία τους αποκλειστικά χάρη στις δικές τους δυνάμεις. «Καμία ηρωίδα του παραμυθιού δεν φτάνει μόνη μέχρι το τέλος της διαδρομής της. Υπάρχει πάντα μια κοινότητα ή κάποιο είδος αγγέλου που περιμένει στο δάσος για να προσφέρει συμβουλή ή φροντίδα» λέει η Δρ Blackie.

Οι ηρωίδες των παραμυθιών δεν ολοκληρώνουν την πορεία τους αποκλειστικά χάρη στις δικές τους δυνάμεις. iStock

Τα παραμύθια δεν μιλούν μόνο για την προσωπική δοκιμασία αλλά και για τη θέση μας μέσα σε έναν ευρύτερο κόσμο, στον οποίο ανήκουμε και στον οποίο συμμετέχουμε πλήρως. Όπως λέει η ιδια:

«Οι νεράιδες των παραμυθιών μπορούν να φωτίσουν τις προσωπικές μας αφηγήσεις και να μας διδάξουν για τις αξίες και τις συμπεριφορές που θα μας βοηθήσουν να αναπτυχθούμε και να ευημερήσουμε. Όμως οι δικές μας αφηγήσεις εκτυλίσσονται μέσα στο πλαίσιο μιας σειράς ευρύτερων αφηγήσεων: των ιστοριών που θεμελιώνουν τον ανθρώπινο πολιτισμό, των ιστοριών των τόπων που κατοικούμε και των μη-ανθρώπινων όντων που συνυπάρχουν μαζί μας σε αυτούς, καθώς και της ευρύτερης ιστορίας της ζωής σε αυτόν τον όμορφο πλανήτη.

»Όπως και οι παραδόσεις τόσων αυτόχθονων πολιτισμών σε ολόκληρο τον κόσμο, έτσι και τα ευρωπαϊκά παραμύθια, ιδωμένα στο σύνολό τους, μας προσφέρουν μια βαθύτερη κατανόηση όλων αυτών των αλληλένδετων ιστοριών και μας υπενθυμίζουν τους ηθικούς κώδικες που επιτρέπουν σε όλους μας –ανθρώπους, μη-ανθρώπινα όντα και τον ίδιο τον πλανήτη– να ακμάζουμε».