ΓΙΑΤΙ ΠΕΦΤΟΥΜΕ ΘΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ;

Όλοι κάποια στιγμή θα έρθουμε αντιμέτωποι με την παραπληροφόρηση. Γιατί είναι τόσο εύκολο και πώς μπορούμε να περιορίσουμε την εξάπλωσή της;

Η παραπληροφόρηση και οι πειραγμένες φωτογραφίες δεν είναι παιδί της ψηφιακής μας εποχής. Για του λόγου το αληθές, στο Rijksmuseum στην Ολλανδία φιλοξενείται μέχρι τις 25 Μαΐου 2026 η έκθεση FAKE!, που περιλαμβάνει φωτογραφίες οι οποίες έχουν υποστεί επεξεργασία από τα πρώτα κιόλας βήματα της φωτογραφίας.

Από τότε όμως που τα κοινωνικά δίκτυα έχουν απλώσει τα δίχτυα τους στην καθημερινότητά μας, το φαινόμενο έχει πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Τα παραδείγματα είναι αμέτρητα, εγχώρια και διεθνή, και συχνά τόσο εξόφθαλμα, που αναρωτιέσαι πώς εξακολουθούν να πείθουν. Κι όμως, πείθουν.

Το ζήτημα δεν είναι αν κάποια στιγμή θα εκτεθούμε σε ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες. Αυτό είναι δεδομένο. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι κάνουμε όταν το αντιληφθούμε. Για πολλούς, η πρώτη αντίδραση είναι ο έλεγχος γεγονότων (το γνωστό fact-checking), απαντήσεις δηλαδή με στοιχεία και παραπομπές σε «έγκυρες» πηγές.

Ωστόσο, η παραπληροφόρηση δεν διορθώνεται τόσο εύκολα, τονίζει η Kelly Fincham, λέκτορας Μέσων και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Γκαλγουέι. Όπως αναφέρει, οι αναγνώστες τείνουν να εμπιστεύονται λιγότερο τους δημοσιογράφους όταν αυτοί καταρρίπτουν ισχυρισμούς αντί να τους επιβεβαιώνουν. Επιπλέον, ο έλεγχος γεγονότων συχνά οδηγεί σε αναπαραγωγή του αρχικού ψέματος σε ένα νέο κοινό, ενισχύοντας έτσι την εμβέλειά του.

Κατά τη μελετήτρια Alice Marwick, ο έλεγχος γεγονότων αποτυγχάνει όταν χρησιμοποιείται μεμονωμένα. Σύμφωνα με την έρευνά της, η παραπληροφόρηση ευδοκιμεί μέσα από τρεις αλληλοενισχυόμενους πυλώνες: το ίδιο το μήνυμα, το προσωπικό πλαίσιο των ανθρώπων που το διακινούν και την τεχνολογική υποδομή που το ενισχύει.

Η ΠΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΠΑΤΑΕΙ ΠΑΝΩ ΣΕ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ.

Το μήνυμα

Οι άνθρωποι βρίσκουν γνωστικά πιο εύκολο να αποδεχτούν μια πληροφορία παρά να την απορρίψουν. Αυτό εξηγεί γιατί το παραπλανητικό περιεχόμενο διαδίδεται τόσο γρήγορα.

Ωστόσο, η παραπληροφόρηση γίνεται επικίνδυνη μόνο όταν βρίσκει πρόσφορο έδαφος, ένα κοινό πρόθυμο να την πιστέψει ή να τη μοιραστεί. Συχνά, το πετυχαίνει επιστρατεύοντας συναισθηματικά φορτισμένες αφηγήσεις που δίνουν νόημα στις πολιτικές και κοινωνικές πεποιθήσεις των ανθρώπων, εξηγεί η κοινωνιολόγος Arlie Hochschild.

Με άλλα λόγια, η αποτελεσματική παραπληροφόρηση πατάει πάνω σε ήδη υπάρχουσες αντιλήψεις, συναισθήματα και κοινωνικές ταυτότητες. Απλοποιεί σύνθετα ζητήματα και τα μετατρέπει σε γνώριμες αφηγήσεις. Στο μεταναστευτικό, για παράδειγμα, επανέρχονται σταθερά μοτίβα όπως «ο επικίνδυνος ξένος» και «το κράτος που δεν αντέχει».

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Το προσωπικό πλαίσιο

Ρίξε απλώς μια ματιά τις ψεύτικες φωτογραφίες που μοιράζονται διάφορες ακραίες ομάδες στα κοινωνικά δίκτυα. Δεν είναι δύσκολο να τις βρεις, γιατί δεν κάνουν καμία προσπάθεια να τις κρύψουν. Όπως επισημαίνει η Fincham, οι άνθρωποι μοιράζονται ψευδείς ισχυρισμούς όχι απαραίτητα επειδή τους πιστεύουν, αλλά για να δηλώσουν σε ποια ομάδα ανήκουν. Η κοινοποίηση στην περίπτωση αυτή λειτουργεί ως κοινωνικό «νόμισμα» που συσπειρώνει τα μέλη της.

Όταν μια ψευδής πληροφορία ευθυγραμμίζεται με τις αξίες και τις πεποιθήσεις ενός ατόμου, μπορεί πολύ γρήγορα να παγιωθεί ως «γνώση» και τότε γίνεται εξαιρετικά δύσκολο να ανατραπεί. Οι αναρτήσεις ορισμένων βουλευτών και μέσων ενημέρωσης εκμεταλλεύονται συχνά το στοιχείο αυτό. Έτσι, η αλήθεια περνά σε δεύτερη μοίρα.

Η αυξανόμενη διάδοση εικόνων που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη ενισχύει περαιτέρω το πρόβλημα.

ΟΤΑΝ ΜΙΑ ΨΕΥΔΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΙΣ ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ, ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΔΥΣΚΟΛΟ ΝΑ ΑΝΑΤΡΑΠΕΙ.

Οι τεχνικές δομές

Όλα τα παραπάνω δεν θα είχαν την ίδια δυναμική χωρίς το περιβάλλον που τα φιλοξενεί. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης είναι σχεδιασμένες για να επιβραβεύουν την αλληλεπίδραση. Το επιχειρηματικό τους μοντέλο βασίζεται στην προσοχή, αφού όσο περισσότερο χρόνο περνάς, όσο περισσότερο αντιδράς, τόσο πιο πολύτιμος γίνεσαι για τους διαφημιστές.

Ο χρόνος παραμονής, τα likes, οι κοινοποιήσεις, τα σχόλια βρίσκονται στον πυρήνα αυτού του μοντέλου. Οι αλγόριθμοι είναι ρυθμισμένοι ώστε να μεγιστοποιούν την εμπλοκή και το συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο αποδίδει καλύτερα από το ουδέτερο.

Ο τρόπος, μάλιστα, που είναι στημένες οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, προσφέροντας τη δυνατότητα άμεσης κοινοποίησης, λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής. Κάθε forward, share, reaction επιτρέπει στην παραπληροφόρηση να εξαπλώνεται ταχύτερα, ευρύτερα και για περισσότερο καιρό από ό,τι θα μπορούσε εκτός διαδικτύου.

ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ. ΟΣΟ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΧΡΟΝΟ ΠΕΡΝΑΣ, ΤΟΣΟ ΠΙΟ ΠΟΛΥΤΙΜΟΣ ΓΙΝΕΣΑΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕΣ.

Η δυσκολία του ελέγχου

Ο έλεγχος γεγονότων αποτυγχάνει όχι επειδή είναι λανθασμένος ως πρακτική, αλλά επειδή αντιμετωπίζει επιφανειακά ένα βαθιά δομικό πρόβλημα.

Αν θέλουμε να περιορίσουμε κάπως το κακό, χρειάζεται να βρούμε μια προσέγγιση που θα αγγίζει και τους τρεις παραπάνω πυλώνες ταυτόχρονα. Αυτό σημαίνει αλλαγές στα κίνητρα και στη λογοδοσία των πλατφορμών και όσων αναρτούν τέτοιου είδους περιεχόμενο, αλλά και μετατοπίσεις στις κοινωνικές νόρμες. Σημαίνει, επίσης, να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε γιατί μοιραζόμαστε κάτι.

Η παραπληροφόρηση δεν είναι μόνο μια απλή μάχη ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα.