ΜΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ Ή ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ; ΜΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΞΗΓΕΙ ΓΙΑΤΙ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΔΕΝ ΠΑΝΕ ΧΩΡΙΑ

Στον έρωτα, στις σχέσεις και στις σημαντικές αποφάσεις, ένα ερώτημα επανέρχεται διαρκώς: ποιος έχει τον τελευταίο λόγο, η λογική ή το συναίσθημα; Η κλινική ψυχολόγος Ζωή Σιούτη επιχειρεί να φωτίσει πώς «μυαλό» και «καρδιά» συνεργάζονται περισσότερο απ' όσο πιστεύουμε και δίνει συμβουλές για όταν ο τρόπος που σκεφτόμαστε μας δυσκολεύει.

Αγαπάμε με το μυαλό ή με την καρδιά; Βάζουν τα συναισθήματα τρικλοποδιά στην ορθολογική σκέψη; Αν ναι, μέχρι ποιο σημείο θολώνουν την κρίση μας; Τέτοια ερωτήματα κι ανησυχίες είναι συνήθεις πρωταγωνιστές σε εσωτερικούς μονολόγους καψούρας και φιλοσοφικές συζητήσεις για τον έρωτα και τις σχέσεις. Κι αφού μιλάμε για καψούρα και φιλοσοφία, δικαιολογείται που σκέφτηκα τα παραπάνω παρακολουθώντας ένα βίντεο της Μαλβίνας Κάραλη, η οποία και τη φιλοσοφία μελέτησε και την καψούρα.

Είναι 1992, στην εκπομπή της Mea Culpa, με καλεσμένη τη Μελίνα Τανάγρη. Συζητούν για τη ζωή και τις σχέσεις, για το πόσο αληθινοί ή ψεύτικοι μας παίρνει να είμαστε και αν πρέπει να αρκούμαστε στα υποκατάστατα της ευτυχίας, όπως ο έρωτας. «Αναγνωρίζουμε ως έρωτα κάτι που αποδεικνύεται ότι δεν είναι», λέει σε κάποιο σημείο η οικοδέσποινα της εκπομπής. «Αγαπήσαμε κάποιον, τον στήσαμε σε ένα βάθρο για να έχουμε τη χαρά να τον γκρεμίσουμε», συνεχίζει σχεδόν ψυχαναλυτικά, σαν να περιγράφει μια λογική διεργασία που ακολουθεί, όταν η έκσταση υποχωρήσει.

Η Μελίνα διαφωνεί. Με την πιο ρομαντική και ποιητική διάθεση, υπερασπίζεται το μέτωπο του συναισθήματος: «Όταν αγαπάμε κάποιον, όταν τον ερωτευόμαστε, στην πραγματικότητα είναι ακριβώς έτσι· όπως τον είδαμε στο φως της αγάπης. Άλλο αν μετά δεν στάθηκε στο ύψος του εαυτού του, αν δεν αντέχει το καλό του. Εμείς που αγαπήσαμε, αγαπήσαμε κάτι αληθινό και όχι κάτι ψεύτικο».

Η καρδιά δεν είναι αντίπαλος της λογικής· μάλλον πρόκειται για το φίλτρο που κάνει τη σκέψη μας ανθρώπινη. Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Μαλβίνα και Μελίνα δεν στέκονται ακριβώς απέναντι, αν και τα επιχειρήματα παραμένουν αντικρουόμενα. Εκεί που η πρώτη υποστηρίζει ότι θα αποδομήσουμε όσα νιώθουμε (νομοτελειακά;), η δεύτερη επιμένει να εμπιστευτούμε το συναίσθημα ως μια μορφή αλήθειας. Αφού, λοιπόν, ο έρωτας εξακολουθεί να μας φέρνει αντιμέτωπους με το διαχρονικό δίλημμα ανάμεσα στο μυαλό και την καρδιά, ζήτησα από την κλινική και συμβουλευτική ψυχολόγο Ζωή Σιούτη (M.Sc., M.Ed.), θεραπεύτρια CBT, ACT και EMDR, να βάλουμε κάπως τα πράγματα σε τάξη.

– Τελικά, σκεφτόμαστε (και αγαπάμε) με το μυαλό ή με την καρδιά;

Εάν θέλαμε να μιλήσουμε με βιολογικούς όρους, δεν υπάρχει καρδιά στη σκέψη. Όλη η επεξεργασία των σκέψεων και των συναισθημάτων από τα οποία εφορμούν οι συμπεριφορές μας γίνεται στον εγκέφαλο. Η καρδιά είναι το συμβολικό κέντρο του συναισθήματος, του ενστίκτου, της βιωματικής αλήθειας. Κυριολεκτικά μιλώντας, οι αποφάσεις μας σπάνια είναι μόνο ορθολογικές ή μόνο συναισθηματικές.

Αν και νευροβιολογικά σκεφτόμαστε με το μυαλό, στην πράξη οι νευρωνικές διαδρομές που σχετίζονται με το συναίσθημα, όπως η αμυγδαλή, ενεργοποιούνται πριν καν ο προμετωπιαίος λοβός πάρει θέση. Έτσι, τις σημαντικότερες αποφάσεις της ζωής μας δεν τις σκεφτήκαμε, αλλά τις νιώσαμε. Απαντώντας στην ερώτηση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η καρδιά δεν είναι αντίπαλος της λογικής· μάλλον πρόκειται για το φίλτρο που κάνει τη σκέψη μας ανθρώπινη.

Ο ΩΡΙΜΟΣ ΨΥΧΙΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΔΙΑΛΕΓΕΙ ΜΕ ΤΟ ΖΟΡΙ, ΑΛΛΑ ΕΠΙΛΕΓΕΙ ΣΥΝΕΙΔΗΤΑ. Η ΣΟΦΙΑ ΔΕΝ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΨΥΧΡΗ ΣΚΕΨΗ, ΑΛΛΑ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΠΟΤΕ ΚΑΝΕΙΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΣΚΕΦΤΕΤΑΙ ΚΑΙ ΠΟΤΕ ΝΑ ΝΙΩΘΕΙ.

– Το ένα αποκλείει το άλλο ή μπορεί να λειτουργούμε διαφορετικά ανά περίσταση;

Δεν υπάρχει μηχανισμός αλληλοαποκλεισμού. Το ότι λειτουργεί το συναίσθημα δεν σημαίνει ότι έχει μπλοκαριστεί η σκέψη, ή το αντίστροφο. Η σκέψη και το συναίσθημα είναι δίκτυα που συνεργάζονται και ενίοτε συγκρούονται. Μάλιστα, σύμφωνα με έρευνα του Jack et al. (2012), όσο πιο ενεργό είναι το ένα, τόσο πιο αδρανές γίνεται το άλλο. Η ενσυναίσθηση μπορεί να καταστείλει την αναλυτική σκέψη και αντιστρόφως. Η λειτουργία τους εξαρτάται από:

• το περιβάλλον,
• τη σωματική μας κατάσταση,
• το παρελθόν μας,
• τις εμπειρίες μας,
• τους φόβους μας,
• τις φιλοδοξίες μας,
• ακόμη και από το πώς κοιμηθήκαμε το βράδυ, ή
• το επίπεδο της γλυκόζης στο αίμα μας αυτή τη στιγμή.

Έτσι, το ίδιο άτομο, σε διαφορετικές στιγμές, μπορεί να είναι πλήρως λογικό ή να έχει παρασυρθεί εντελώς από το συναίσθημα. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι να διαλέξουμε στρατόπεδο, αλλά να κατανοήσουμε τι κινητοποιεί κάθε κατάσταση. Ο ώριμος ψυχισμός είναι αυτός που δεν διαλέγει με το ζόρι αλλά επιλέγει συνειδητά. Η σοφία δεν βρίσκεται στην ψυχρή σκέψη, αλλά στη γνώση του πότε κανείς χρειάζεται να σκέφτεται και πότε να νιώθει.

ΩΣ ΟΝΤΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ ΣΤΑ ΑΚΡΑ, ΕΦΟΣΟΝ ΔΕΝ ΖΟΥΜΕ ΣΤΑ ΑΚΡΑ, ΑΛΛΑ ΤΑ ΔΙΑΤΡΕΧΟΥΜΕ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΙΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΜΑΣ.

– Αν τοποθετούσαμε τα μοτίβα σκέψης σε έναν νοητό άξονα, θα μπορούσαμε να προσδιορίσουμε τα άκρα λογική-συναίσθημα;

Θα μπορούσαμε, αλλά μια τέτοια χαρτογράφηση είναι ιδιαίτερα περίπλοκη. Ωστόσο, ένας άξονας μεταξύ της συναισθηματικής σκέψης και της λογικής δεν είναι άστοχος:

• Η ρομαντική πλευρά μπορεί να βασίζεται στην προσδοκία, την πίστη ή τη συναισθηματική σταθερότητα.
• Αντίθετα, η ρεαλιστική πλευρά να περιλαμβάνει τη διαχείριση του κινδύνου, το φόβο και την ανάγκη μας να ελέγχουμε τα πάντα.

Ωστόσο, ως όντα δεν μπορούμε να σκεφτόμαστε στα άκρα, εφόσον δεν ζούμε στα άκρα, αλλά τα διατρέχουμε. Όταν φλερτάρουμε, ερωτευόμαστε, δημιουργούμε, ονειρευόμαστε, σχεδιάζουμε για το μέλλον, κινούμαστε προς το ρομαντισμό. Αντίθετα, όταν χάνουμε, απογοητευόμαστε, βιώνουμε προδοσία, επιστρέφουμε στο ρεαλισμό. Ουσιαστικά, διατρέχουμε τα δύο άκρα με βάση τις εμπειρίες και τα συναισθήματά μας.

– Σου έχουν μιλήσει ποτέ θεραπευόμενοί σου για τον τρόπο σκέψης τους και τις κριτικές που δέχονται γι’ αυτόν;

Οι θεραπευόμενοι κουβαλούν συχνά το βάρος της «λάθος» σκέψης. Οι πολύ λογικοί κατηγορούνται για ψυχρότητα και απόσταση. Οι συναισθηματικοί, για υπερβολή, αδυναμία ή «δράμα». Όμως και οι δύο πόλοι είναι μηχανισμοί προστασίας. Ο λογικός τρόπος είναι άμυνα κατά του πόνου. Ο συναισθηματικός είναι τρόπος επιβίωσης σε έναν κόσμο που συχνά απορρίπτει τη φωνή των συναισθημάτων. Όταν τους ρωτάει κανείς πώς σκέφτονται, δεν απαντούν με θεωρία, αλλά με συγκεκριμένο βίωμα. Εκεί φαίνεται ότι το «πώς σκέφτομαι» ανάγεται σε ψυχολογική ταυτότητα.

Ο ΤΡΟΠΟΣ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΠΑΡΑΓΟΝΤΙΚΟΣ ΚΑΙ, ΚΥΡΙΩΣ, ΦΤΙΑΓΜΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΜΕ ΜΑΘΕΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΑΣ.

– Από τι είναι φτιαγμένος ο τρόπος που σκεφτόμαστε;

Ο τρόπος που σκεφτόμαστε είναι πολυπαραγοντικός. Συγκεκριμένα, είναι:

• νευροβιολογικός (π.χ. λειτουργία προμετωπιαίου φλοιού, αμυγδαλής κ.λπ.),
• συναισθηματικός (από το πώς μας φρόντισαν μέχρι τι μάθαμε να φοβόμαστε),
• κοινωνικός (κουλτούρα, φύλο, περιβάλλον),
• ιστορικός (τραύμα, επιβίωση, επανάληψη),
• υπαρξιακός (τι νόημα αποδίδουμε στα πράγματα).

Αλλά πάνω απ’ όλα, ο τρόπος που σκεφτόμαστε είναι φτιαγμένος από τις ερωτήσεις που έχουμε μάθει να κάνουμε στον εαυτό μας. Κάποιοι ρωτούν «τι είναι σωστό;» κι άλλοι «τι πονάει λιγότερο;». Για μερικούς το ερώτημα είναι «τι θα πουν οι άλλοι;» και γι' άλλους «πώς θα σωθώ;».

– Πότε χρειάζεται ενδοσκόπηση και προσπάθεια για αλλαγή; Τι συμβουλές θα έδινες;

Η αλλαγή είναι επιτακτική όταν η σκέψη μας δεν μας εξυπηρετεί, αλλά μας φυλακίζει. Όταν δεν μπορούμε να νιώσουμε, να εμπιστευτούμε, να συνδεθούμε, να χαλαρώσουμε, να αφεθούμε. Αυτό μπορεί να συμβεί παραμένοντας στα άκρα. Εκεί, η λογική γίνεται τοίχος που μας φυλακίζει και το συναίσθημα παλίρροια που μας παρασέρνει. Η αλλαγή δεν ξεκινά με το «θέλω να σκέφτομαι αλλιώς». Ξεκινά με το «θέλω να καταλάβω γιατί σκέφτομαι έτσι». Στη θεραπεία, εντοπίζουμε τις δυσλειτουργικές σκέψεις και τις αναδιαμορφώνουμε.

Κάποιες συμβουλές θα μπορούσαν να είναι:

• Παρατήρησε τον εαυτό σου όταν σκέφτεσαι κάτι δύσκολο. Πού σε πάει; Στην ψυχρή λογική ή στο ανεξέλεγκτο συναίσθημα;
• Αποφεύγουμε τις ετικέτες. Δεν είμαστε «υπερβολικός/ή» ούτε «αναίσθητος/η». Είμαστε σύνθετα όντα.
• Στη θεραπεία, βάζουμε στόχο όχι να αλλάξουμε, αλλά να κατανοήσουμε. Η αλλαγή έρχεται από μόνη της, όταν είμαστε έτοιμοι.