ΠΩΣ ΜΑΣ ΑΡΡΩΣΤΑΙΝΟΥΝ ΤΑ ΑΝΙΚΑΝΟΠΟΙΗΤΑ «ΘΕΛΩ»;

Τι συμβαίνει στον οργανισμό μας όταν τα ανικανοποίητα «θέλω» συσσωρεύονται;

Είσαι σε έναν γάμο από τον οποίον θέλεις να φύγεις, αλλά σκέφτεσαι τις οικογένειες, ενδεχομένως τα παιδιά, ίσως σε φοβίζει το άγνωστο, κι έτσι μένεις. Είσαι σε μια δουλειά που νιώθεις πως διαλύει το είναι σου, αλλά… είναι καιροί τώρα για να βγαίνεις στην αγορά εργασίας; Έχεις ένα μοτίβο συμπεριφοράς (μια συνήθεια) που σε εξοντώνει – το έχεις συνειδητοποιήσει, αλλά δεν έχεις χρόνο (ή χρήματα ή ό,τι άλλο) για να δεις έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας και να το ξεφορτωθείς.

Χρόνο με τον χρόνο, αυτά τα ανικανοποίητα «θέλω» συσσωρεύονται, μας αλλάζουν συθέμελα και τελικά, μας αρρωσταίνουν.

Τι συμβαίνει όταν συσσωρεύονται τα ανικανοποίητα «θέλω» μας;

Όπως έχουν εξηγήσει νευροεπιστήμονες και συμπεριφορικοί ψυχολόγοι, βασιζόμενοι σε πειστικά επιστημονικά στοιχεία, πίσω από τον πόνο υπάρχει πάντα μια θεμελιώδης επιθυμία ή αν προτιμάς, ένα έντονο βιολογικό κίνητρο για διαφυγή από την απειλή, ανάκτηση ισορροπίας και ενεργή αναζήτηση ανακούφισης.

Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2017 αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι ο πόνος δεν είναι μια παθητική, καθαρά αισθητηριακή εμπειρία, αλλά κάτι που είναι εγγενώς συνδεδεμένο με τα κυκλώματα ανταμοιβής, κινήτρου και επιθυμίας του εγκεφάλου μας. Νευροβιολογικοί μηχανισμοί δείχνουν πως πόνος και επιθυμία είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Η σύγχρονη νευροαπεικόνιση έχει αποκαλύψει πως τα επώδυνα ερεθίσματα, αλλά και η επιθυμία για ανταμοιβές «ενεργοποιούν έντονα το μεσομεταιχμιακό σύστημα, το οποίο περιλαμβάνει την Κοιλιακή Καλυπτρική Περιοχή (VTA) και τον Επικλινή Πυρήνα (NAc)». Όταν βιώνουμε πόνο, ενεργοποιείται μια ισχυρή κινητήρια δύναμη, με τον εγκέφαλο να μην καταγράφει απλά αυτό πονάει, αλλά να δημιουργεί αμέσως μια επείγουσα συμπεριφορική επιθυμία να το σταματήσει.

«Τα νευροχημικά συστήματα που μας ωθούν προς το φαγητό, το νερό ή το σεξ (δηλαδή η ντοπαμίνη και τα οπιοειδή) είναι ακριβώς τα ίδια συστήματα που διαμορφώνουν την αντίδρασή μας στον πόνο και την επιθυμία μας να του ξεφύγουμε».

ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΙΧΝΟΥΝ ΠΩΣ ΠΟΝΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΥΟ ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΣ.

Η παρεξηγημένη ντοπαμίνη

Η ντοπαμίνη παρερμηνεύεται ως το «μόριο της ευχαρίστησης», ωστόσο οι νευροεπιστήμονες τη γνωρίζουν ως το μόριο της προσμονής, του κινήτρου και της επιθυμίας.

Αυξανόμενος αριθμός μελετών έχει δείξει ότι η ομοιόσταση της ντοπαμίνης στο κεντρικό νευρικό σύστημα, διαταράσσεται από τα ερεθίσματα πόνου και πως οι ντοπαμινεργικές οδοί συμβάλλουν στη μετάβαση από τον οξύ στον χρόνιο πόνο ή τη χρονιότητα του πόνου.

Δηλαδή όταν πονάμε, οι κατιούσες ντοπαμινεργικές οδοί ενεργοποιούνται για να διαμορφώσουν τη συμπεριφορά μας. Ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί την ντοπαμίνη για να σηματοδοτήσει ένα «σφάλμα πρόβλεψης», αναγκάζοντάς μας να εστιάσουμε αποκλειστικά στις ενέργειες που απαιτούνται για την επίτευξη ανακούφισης από τον πόνο.

Κατά συνέπεια, ο πόνος παράγει μια έντονη υπερεστιασμένη «επιθυμία» για μια συγκεκριμένη ανταμοιβή: την παύση της αρνητικής κατάστασης.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Το μοντέλο «Κίνητρο-Απόφαση»

Ο εγκέφαλός μας χρησιμοποιεί τον πόνο για να μετρήσει τι είναι πιο κρίσιμο για την επιβίωση σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή. Για παράδειγμα, ένα ζώο θα αγνοήσει τον σωματικό πόνο ενός μικρού τραυματισμού εάν η «επιθυμία» να ξεφύγει από ένα αρπακτικό ή να κυνηγήσει μια σημαντική πηγή τροφής θεωρείται πιο κρίσιμη για την επιβίωσή του. Ο πόνος λοιπόν, κατευθύνει πάντα τη συμπεριφορά μας προς την ασφάλεια.

Ο νευροεπιστήμονας Howard Fields είναι αυτός που έδωσε στην επιστήμη του και τον κόσμο, το επιστημονικό μοντέλο που ονόμασε «Κίνητρο-Απόφαση» και δηλώνει ότι ο εγκέφαλος υπολογίζει συνεχώς ένα «κοινό νόμισμα συναισθήματος» για να ζυγίσει ανταγωνιστικές επιθυμίες. Η εξίσωση έχει ως εξής: Επικείμενη Απειλή / Πόνος ──> Ο Εγκέφαλος Υπολογίζει την Αξία ──> Επείγουσα Επιθυμία Διαφυγής.

Ψυχολογικές και κλινικές έρευνες έχουν δείξει ότι η ικανοποίηση από την εξαφάνιση μιας αποτρεπτικής κατάστασης (όπως ο πόνος) είναι ανταποδοτική: όταν ο πόνος σταματά, η ξαφνική αύξηση της ανακούφισης ενεργοποιεί τα ίδια ακριβώς φλοιώδη και μεσομεταιχμιακά κυκλώματα του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται, όταν ένα άτομο επιτυγχάνει ένα πολυπόθητο έπαθλο ή καταναλώνει μια πολύ επιθυμητή λιχουδιά.

Όπως ανέφεραν οι συγγραφείς εργασίας του 2017 «η επιθυμία γι' αυτή την ανακούφιση είναι αυτή που κρατά τους οργανισμούς ζωντανούς, αναγκάζοντάς τους να μαθαίνουν από επικίνδυνα περιβάλλοντα και να προσαρμόζουν τις μελλοντικές τους επιλογές για να αποφύγουν τη βλάβη».

Τώρα, ξέρεις καλύτερα τι πρέπει να κάνεις όταν υπάρχει κάτι ουσιαστικό, το οποίο επιθυμείς πάρα πολύ, αλλά διστάζεις να το ζήσεις για τον όποιο λόγο.