ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΗ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ;

Τι είναι η καλοκαιρινή κατάθλιψη, ποια τα συμπτώματά της και πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό;

Το καλοκαίρι συνδέεται συνήθως με ξεκούραση, ηρεμία, διακοπές και κοινωνικότητα. Για ορισμένους ανθρώπους, όμως, οι θερινοί μήνες συνοδεύονται από επίμονη πτώση της διάθεσης, αϋπνία, ευερεθιστότητα ή απώλεια ενδιαφέροντος. Η εμπειρία αυτή δεν πρέπει να υποτιμάται, αλλά ούτε κάθε περίοδος καλοκαιρινής δυσφορίας αποτελεί «καλοκαιρινή κατάθλιψη». Ο κ. Σπύρος Καλημέρης, ψυχίατρος, μας εξηγεί αναλυτικά τις διαφορές και τι πρέπει να έχουμε κατά νου αναφορικά με τα αίτια, τα συμπτώματα και τους τρόπους αντιμετώπισης.

Τι είναι πραγματικά η καλοκαιρινή κατάθλιψη;

Ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως για τη θερινή μορφή της κατάθλιψης με εποχικό πρότυπο (summer-pattern seasonal affective disorder). Δεν πρόκειται για ξεχωριστή διάγνωση, αλλά για ένα εποχικό μοτίβο που μπορεί να εμφανιστεί στο πλαίσιο μείζονος καταθλιπτικής ή διπολικής διαταραχής. Τα καταθλιπτικά επεισόδια αρχίζουν και υποχωρούν περίπου την ίδια εποχή και το μοτίβο επαναλαμβάνεται.

Για την τυπική αναγνώριση εποχικού προτύπου απαιτείται συνήθως να έχει παρατηρηθεί η ίδια χρονική συσχέτιση για τουλάχιστον δύο συνεχόμενα χρόνια και τα εποχικά επεισόδια να υπερτερούν σαφώς των μη εποχικών επεισοδίων. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος πρέπει να περιμένει δύο χρόνια για να ζητήσει βοήθεια: ένα τρέχον καταθλιπτικό επεισόδιο χρειάζεται αξιολόγηση, ανεξάρτητα από το αν έχει ήδη τεκμηριωθεί επαναλαμβανόμενο εποχικό μοτίβο.

Συχνά ακούμε και τον όρο «seasonal anxiety», ο οποίος όμως δεν αποτελεί καθιερωμένη αυτοτελή ψυχιατρική διάγνωση. Το άγχος μπορεί να εντείνεται το καλοκαίρι ή να συνοδεύει ένα καταθλιπτικό επεισόδιο, αλλά χρειάζεται να περιγράφεται ως σύμπτωμα ή ως πιθανή αγχώδης διαταραχή και όχι να συγχέεται με την εποχική κατάθλιψη, επισημαίνει ο κ. Καλημέρης.

Η ΠΑΡΟΔΙΚΗ ΘΕΡΙΝΗ ΚΟΠΩΣΗ ΤΕΙΝΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΗΠΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ, ΕΝΩ Η ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΗ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΠΙΟ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ.

Καλοκαιρινή κόπωση, μελαγχολία ή καταθλιπτικό επεισόδιο;

Δεν είναι κάθε καλοκαιρινή εξάντληση ένδειξη κατάθλιψης. Η συσσωρευμένη κούραση από όλη την εργασιακή χρονιά, η απογοήτευση από ένα ενδεχομένως μικρό περιθώριο για διακοπές, η επίδραση ενός καύσωνα ή η προσωρινή δυσφορία λόγω αλλαγής ρουτίνας είναι συχνές εμπειρίες του καλοκαιριού.

Η βασική διαφορά είναι ότι η παροδική θερινή κόπωση τείνει να είναι ήπια και προσωρινή, ενώ η καλοκαιρινή κατάθλιψη επηρεάζει πιο ουσιαστικά την καθημερινότητα και τη λειτουργικότητα. Η υποψία γίνεται ισχυρότερη όταν τα συμπτώματα επιμένουν, επαναλαμβάνονται με παρόμοιο τρόπο την ίδια εποχή και δεν υποχωρούν απλώς με ξεκούραση ή απομάκρυνση από τη ζέστη. Μια δύσκολη εβδομάδα δεν αρκεί για να τεθεί σχετική διάγνωση.

Σ' αυτές τις περιπτώσεις όπου χρειάζεται πλέον κλινική εκτίμηση, συχνά δεν υπάρχει μόνο αίσθημα εξάντλησης, αλλά μια πιο συνολική και παρατεταμένη αλλαγή στη διάθεση, στον ύπνο, στην όρεξη και στη σχέση του ανθρώπου με την καθημερινότητά του.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν;

Η καλοκαιρινή εποχική κατάθλιψη συνδέεται συχνά με αϋπνία, μειωμένη όρεξη, απώλεια βάρους, άγχος, ευερεθιστότητα, χαμηλή διάθεση και ανηδονία, αλλά πιθανώς περιλαμβάνει και άλλα από τα βασικά συμπτώματα της κατάθλιψης, καθώς η εικόνα δεν είναι απαραιτήτως ίδια σε όλους, λόγω της υψηλής ετερογένειας της καταθλιπτικής διαταραχής γενικά.

Ο κ. Καλημέρης επισημαίνει βέβαια ότι η αϋπνία, η μειωμένη όρεξη ή η ευερεθιστότητα δεν είναι από μόνες τους υπεύθυνες για την καλοκαιρινή κατάθλιψη. Μπορούν να οφείλονται στη ζέστη, σε σωματική πάθηση, σε φάρμακα, σε χρήση ουσιών ή σε άλλη ψυχική διαταραχή.

Γιατί μπορεί να επιδεινώνεται η διάθεση το καλοκαίρι;

Οι μηχανισμοί της θερινής εποχικής κατάθλιψης δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως, άλλωστε εδώ δεν έχουμε ένα επιστημονικά εκτενώς μελετημένο φαινόμενο. Είναι πιθανό να συνδυάζονται βιολογικοί, περιβαλλοντικοί και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες, χωρίς να υπάρχει ένα μοναδικό αίτιο που να εξηγεί όλες τις περιπτώσεις.

• Υψηλή θερμοκρασία και υγρασία: Μπορούν να αυξήσουν τη σωματική δυσφορία, την κόπωση και την ευερεθιστότητα. Η έρευνα συνδέει τη μεγάλη ζέστη με επιδείνωση ορισμένων δεικτών ψυχικής υγείας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ζέστη προκαλεί από μόνη της εποχική κατάθλιψη.
• Διαταραχή του ύπνου και των κιρκάδιων ρυθμών: Οι μεγαλύτερες ημέρες, η ζέστη τη νύχτα και η αλλαγή ωραρίων μπορούν να απορρυθμίσουν τον ύπνο. Η αϋπνία, με τη σειρά της, επιβαρύνει τη διάθεση και τον έλεγχο του άγχους.
• Αλλαγή ρουτίνας: Διακοπές, κλείσιμο σχολείων, μεταβολές στο ωράριο εργασίας ή στη φροντίδα των παιδιών μπορεί να αποσταθεροποιήσουν καθημερινές συνήθειες που λειτουργούν προστατευτικά.
• Οικονομική και κοινωνική πίεση: Το κόστος των διακοπών, η αίσθηση ότι «όλοι περνούν καλά» και η σύγκριση μέσω κοινωνικών δικτύων μπορεί να ενισχύσουν τη μοναξιά, την ανεπάρκεια ή την απογοήτευση.
• Δυσφορία γύρω από την εικόνα σώματος: Η μεγαλύτερη έκθεση του σώματος και τα κοινωνικά πρότυπα μπορούν να επιβαρύνουν άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση ή διαταραγμένη σχέση με το σώμα και το φαγητό.

Οι παραπάνω παράγοντες μπορεί να επιδεινώσουν τη διάθεση ακόμη και χωρίς εποχική καταθλιπτική διαταραχή. Η διάγνωση βασίζεται στο σύνολο των συμπτωμάτων, στην πορεία τους και στο ιστορικό του ατόμου.

ΖΗΤΗΣΤΕ ΒΟΗΘΕΙΑ ΕΙΔΙΚΟΥ ΑΝ ΤΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΝΟΥΝ ΤΙΣ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΜΕΡΕΣ ΓΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΒΔΟΜΑΔΩΝ.

Τι άλλο πρέπει να αποκλειστεί;

Η αξιολόγηση είναι σημαντική επειδή παρόμοια συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται με διαφορετικές καταστάσεις, όπως:

• αφυδάτωση, θερμική εξάντληση ή άλλη σωματική επιβάρυνση από τη ζέστη,
• διαταραχές θυρεοειδούς, αναιμία ή άλλες ιατρικές παθήσεις,
• παρενέργειες φαρμάκων ή αυξημένη χρήση αλκοόλ και άλλων ουσιών,
• αγχώδης διαταραχή, διαταραχή προσαρμογής ή μη εποχική κατάθλιψη,
• διπολική διαταραχή.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η μειωμένη ανάγκη για ύπνο συνοδεύεται από ασυνήθιστα αυξημένη ενέργεια, επιτάχυνση της σκέψης, έντονη ομιλητικότητα, παρορμητικές αποφάσεις ή υπερβολική αυτοπεποίθηση. Αυτά μπορεί να υποδηλώνουν υπομανία, μανία ή μικτή συμπτωματολογία και απαιτούν ψυχιατρική αξιολόγηση.

Τι μπορεί να βοηθήσει στην καθημερινότητα;

Οι πρακτικές παρεμβάσεις δεν αντικαθιστούν τη θεραπεία όταν υπάρχει καταθλιπτικό επεισόδιο, αλλά μπορούν να μειώσουν επιβαρυντικούς παράγοντες και να υποστηρίξουν τη σταθερότητα της διάθεσης. Οι συμβουλές του κ. Καλημέρη είναι οι εξής:

• Διατηρήστε όσο γίνεται σταθερές ώρες ύπνου και αφύπνισης.
• Κρατήστε το υπνοδωμάτιο δροσερό, σκοτεινό και ήσυχο.
• Αποφύγετε έντονη άσκηση, βαριά γεύματα, υπερβολική καφεΐνη και αλκοόλ κοντά στην ώρα του ύπνου.
• Φροντίστε την ενυδάτωση και την τακτική λήψη γευμάτων, ιδιαίτερα όταν η ζέστη μειώνει την όρεξη.
• Προγραμματίστε ήπια σωματική δραστηριότητα τις πιο δροσερές ώρες.
• Διατηρήστε μια βασική καθημερινή δομή, ακόμη και στις διακοπές.
• Επιλέξτε κοινωνικές δραστηριότητες που σας ταιριάζουν και αμφισβητήστε την πεποίθηση ότι «πρέπει οπωσδήποτε να περνάμε συνεχώς καλά το καλοκαίρι».
• Μειώστε τη σύγκριση με επιλεκτικές εικόνες από τα κοινωνικά δίκτυα.
• Καταγράψτε τη διάθεση, τον ύπνο και την ένταση των συμπτωμάτων, ώστε να διαπιστωθεί αν υπάρχει επαναλαμβανόμενο εποχικό μοτίβο.

Πότε χρειάζεται βοήθεια από ειδικό;

Η αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι σκόπιμη όταν:

• τα συμπτώματα επιμένουν τις περισσότερες ημέρες για δύο εβδομάδες ή περισσότερο,
• υπάρχει σαφής έκπτωση στην εργασία, στις σπουδές, στις σχέσεις ή στην αυτοφροντίδα,
• η αϋπνία, η απώλεια όρεξης ή η απώλεια βάρους είναι έντονες,
• το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται κάθε άνοιξη ή καλοκαίρι,
• υπάρχει ιστορικό διπολικής διαταραχής,
• αυξάνεται η χρήση αλκοόλ, ηρεμιστικών ή άλλων ουσιών,
• εμφανίζονται σκέψεις αυτοτραυματισμού, αυτοκτονίας ή έντονης απελπισίας.

Ο κ. Καλημέρης τονίζει: «Σε περίπτωση σκέψεων αυτοκτονίας ή άμεσου κινδύνου, χρειάζεται άμεση επικοινωνία με επαγγελματία ψυχικής υγείας ή με τις επείγουσες υπηρεσίες».

Πώς αντιμετωπίζεται;

Δεν υπάρχει επαρκώς τεκμηριωμένο, ενιαίο θεραπευτικό πρωτόκολλο ειδικά για τη θερινή μορφή. Η αντιμετώπιση βασίζεται στη σωστή διάγνωση και στη βαρύτητα του επεισοδίου και μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, φαρμακευτική αγωγή ή συνδυασμό τους.

Η φωτοθεραπεία έχει μελετηθεί κυρίως για τη χειμερινή εποχική κατάθλιψη, στην οποία υπάρχει μειωμένη έκθεση στο φως. Δεν αποτελεί αυτομάτως κατάλληλη θεραπεία για τη θερινή μορφή και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται χωρίς εξατομικευμένη κλινική καθοδήγηση.

Η καλοκαιρινή κατάθλιψη είναι υπαρκτή αλλά σπάνια, και δεν ταυτίζεται με κάθε περίοδο κακής διάθεσης, άγχους ή κόπωσης μέσα στη ζέστη. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η παρουσία ενός πραγματικού καταθλιπτικού επεισοδίου, η λειτουργική επιβάρυνση και, όταν μιλάμε για εποχικό πρότυπο, η επανάληψη της ίδιας εικόνας σε συγκεκριμένη εποχή. Η έγκαιρη αναγνώριση βοηθά να αποφευχθούν τόσο η υποτίμηση των συμπτωμάτων όσο και η βιαστική αυτοδιάγνωση.

Το κείμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη ψυχιατρική αξιολόγηση, διάγνωση ή θεραπεία.