ΤΙ ΘΑ ΚΕΡΔΙΣΕΙΣ ΑΝ ΕΡΘΕΙΣ ΚΟΝΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟ ΣΟΥ ΕΑΥΤΟ

Ο άνθρωπος που ήσουν κάποτε και εκείνος που θα γίνεις στο μέλλον μπορεί να μοιάζουν με δύο διαφορετικές εκδοχές σου. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι ο τρόπος που συνδέεσαι μαζί τους επηρεάζει την ευημερία αλλά και τις αποφάσεις που παίρνεις σήμερα για τα οικονομικά σου, την υγεία σου και τους συνανθρώπους σου.

Υπάρχουν άνθρωποι με φιλική διάθεση για το παρελθόν τους, όλα τα λάθη και τις ατέλειες που δε θα άλλαζαν ποτέ γιατί χάρη σ' αυτά έγιναν καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους. (Μου φαίνεται τόσο κλισέ που τους έχω κατατάξει στη νοητή κατηγορία «υποψήφια Μις Υφήλιος – "εύχομαι παγκόσμια ειρήνη"»). Έπειτα, είναι κι εκείνοι που μπορούν να φανταστούν τον εαυτό τους στο μέλλον και να συνδεθούν μαζί του. Αμφότεροι βγαίνουν κερδισμένοι, μα πιο τυχεροί είναι όσοι μπορούν να αγκαλιάσουν το χθες και το αύριό τους. Η ψυχολογική έρευνα το ονομάζει αίσθηση συνέχειας του εαυτού (self-continuity) και το εξετάζει ως δείκτη και προγνωστικό εργαλείο ευεξίας.

Η αίσθηση συνέχειας του εαυτού περιγράφει τον βαθμό στον οποίο αισθανόμαστε ότι ο άνθρωπος που είμαστε σήμερα συνδέεται με εκείνον που ήμασταν στο παρελθόν και αυτόν που θα γίνουμε στο μέλλον. Έρευνες που μελετούν την ικανότητα σύνδεσης ανάμεσα στις τρεις εκδοχές του εαυτού τη συσχετίζουν με μακροπρόθεσμη ευημερία.

Η σύνδεση με το παρελθόν και το παρόν έχει συσχετιστεί με καλύτερη ψυχική υγεία και μεγαλύτερη συναισθηματική ανθεκτικότητα, ενώ η σύνδεση με τον μελλοντικό εαυτό επηρεάζει αποφάσεις με συνέπειες σε βάθος χρόνου, από τη μέριμνα για ισορροπημένη διατροφή και καλή υγεία μέχρι την αποταμίευση για τη σύνταξη. «Μας βοηθά να κατανοήσουμε από πού ερχόμαστε και πού πηγαίνουμε. Μας δίνει κατεύθυνση, σκοπό και ταυτότητα» λέει η Corinna Löckenhoff, γεροντολόγος στο Cornell University και ερευνήτρια της αίσθησης συνέχειας του εαυτού.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Παρά τα οφέλη και τη χρησιμότητα, η αίσθηση συνέχειας του εαυτού είναι ένα skill που δεν διαθέτουν όλοι, τουλάχιστον όχι στον ίδιο βαθμό. Όπως επισημαίνει στο Knowable Magazine ο Hal Hershfield, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες (UCLA), υπάρχουν μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των ανθρώπων. «Κάποιοι αισθάνονται ότι υπάρχει μεγάλη επικάλυψη και συνέχεια ανάμεσα στον σημερινό και τον μελλοντικό τους εαυτό, ενώ άλλοι δεν σκέφτονται καν τη μελλοντική εκδοχή τους, η οποία τους φαίνεται σχεδόν ξένη».

Ποιοι τα καταφέρνουν καλύτερα και τι κερδίζουν

Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι παρουσιάζουν ισχυρότερη αίσθηση συνέχειας του εαυτού, παρά τον μικρότερο χρονικό ορίζοντα. Υψηλότερα επίπεδα έχουν καταγραφεί και σε πληθυσμούς από κουλτούρες της Ανατολικής Ασίας, πιθανώς λόγω της πιο ολιστικής αντίληψης γύρω από τον εαυτό και τον κόσμο. Στον αντίποδα, άνθρωποι που αντιμετωπίζουν κατάθλιψη, φτώχεια ή παιδικό τραύμα δυσκολεύονται να συνδεθούν με τη μελλοντική εκδοχή τους.

Πέρα από τα ψυχικά οφέλη, ο Hershfield και η ομάδα του προσπάθησαν να αποτιμήσουν το οικονομικό αντίκτυπο της αίσθησης συνέχειας του εαυτού. Μέσα από τρία πειράματα, εξέτασαν κατά πόσο η αίσθηση σύνδεσης με τον μελλοντικό εαυτό μπορεί να ευνοεί την αποταμίευση και άλλες οικονομικές συμπεριφορές. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα που δημοσιεύτηκαν το 2009, οι συμμετέχοντες που ένιωθαν πιο κοντά στον μελλοντικό εαυτό τους:

• έδειχναν μικρότερη προτίμηση για άμεσες ανταμοιβές έναντι μελλοντικών,
• περιέγραφαν τον σημερινό και τον μελλοντικό εαυτό τους με περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά,
• είχαν συγκεντρώσει περισσότερα περιουσιακά στοιχεία στη διάρκεια της ζωής τους, σχέση που διατηρήθηκε και μετά τη συνεκτίμηση ηλικίας και μορφωτικού επιπέδου.

ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΕΡΕΥΝΕΣ, ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΝΙΩΘΟΥΝ ΠΙΟ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟ ΤΟΥΣ ΕΑΥΤΟ ΑΠΟΤΑΜΙΕΥΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ, ΚΑΝΟΥΝ ΠΙΟ ΒΙΩΣΙΜΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΙΜΟΥΝ ΤΙΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΑΝΤΑΜΟΙΒΕΣ ΕΝΑΝΤΙ ΤΩΝ ΑΜΕΣΩΝ.

Η σύνδεση με τον μελλοντικό εαυτό φαίνεται να επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε στους άλλους και στο περιβάλλον. Σε έρευνα του 2012, ο Hershfield και οι συνεργάτες του εξέτασαν 85 φοιτητές του Northwestern University και διαπίστωσαν ότι όσοι ένιωθαν μεγαλύτερη συνέχεια με τον μελλοντικό τους εαυτό ήταν λιγότερο πρόθυμοι να εξαπατήσουν έναν ανώνυμο συνεργάτη για να κερδίσουν χρήματα. Μεταξύ όσων συμμετείχαν στην τελική δοκιμασία, το 36% της ομάδας με υψηλή σύνδεση ήταν πρόθυμο να πει ψέματα, έναντι 77% της ομάδας με χαμηλή σύνδεση.

Παρόμοια εικόνα προέκυψε και σε πείραμα του 2022 για την περιβαλλοντική συμπεριφορά. Οι φοιτητές κλήθηκαν να φανταστούν τον εαυτό τους στα 60 και στη συνέχεια να ψαρέψουν ψάρια από μια εικονική λίμνη. Όσοι ένιωσαν πιο συνδεδεμένοι με τη μελλοντική τους εκδοχή κινήθηκαν με λογική αειφορίας, ψαρεύοντας λιγότερα ψάρια ώστε ο πληθυσμός στη λίμνη να διατηρηθεί για περισσότερο χρόνο.

Μην τιμωρείς την παλιά σου εκδοχή, μάθε απ' αυτήν

Ισορροπία χρειάζεται και η σχέση με τον παρελθοντικό εαυτό, για να μη λάβει διαστάσεις επικίνδυνης προσκόλλησης. Όπως έδειξαν ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον το 2023, με ανασκόπησή τους στο Annual Review of Psychology, μια πολύ ισχυρή αίσθηση συνέχειας με τον παλιό εαυτό μπορεί να σε εμποδίσει να αφήσεις πίσω τις μη ανακτήσιμες δαπάνες (sunk costs), δηλαδή επενδύσεις (χρόνου, χρήματος, προσπάθειας) που έγιναν για ένα σχέδιο που ναυάγησε και δεν γυρίζουν πίσω.

ΕΝΑ ΔΥΣΚΟΛΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΗΣ ΩΣΤΕ ΝΑ ΒΡΙΣΚΟΥΜΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΚΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΥΜΕ ΤΑ ΙΔΙΑ ΛΑΘΗ.

Το ίδιο μπορεί να ισχύει όταν προσπαθούμε να εγκαταλείψουμε μια κακή συνήθεια ή μια καταστροφική συμπεριφορά. «Ένα κακό παρελθόν μπορεί να γίνει άγκυρα για κάποιους ανθρώπους» εξηγεί η Anne E. Wilson, κοινωνική ψυχολόγος στο Wilfrid Laurier University στον Καναδά. «Είναι σαν να λένε “αφού απέτυχα στο παρελθόν, σημαίνει ότι θα αποτύχω και στο μέλλον». Από την άλλη, «ένα δύσκολο παρελθόν μπορεί να γίνει πηγή γνώσης ώστε, στη συνέχεια, να βρίσκουμε διαφορετικές στρατηγικές για το μέλλον, αποφεύγοντας τα επαναλάβουμε τα ίδια λάθη».

Πώς να προσεγγίσεις τον μελλοντικό σου εαυτό

Εδώ και πάνω από μια δεκαετία, οι ερευνητές προσπαθούν να βρουν τρόπους ενίσχυσης της αίσθησης συνέχειας του εαυτού. Ανάμεσα στις προσεγγίσεις που δοκιμάστηκαν με ικανοποιητικά αποτελέσματα ήταν η δημιουργία μιας ψηφιακά γερασμένης εκδοχής του προσώπου του συμμετέχοντα, με την οποία μπορούσε να αλληλεπιδράσει. Σε ορισμένα πειράματα χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και γυαλιά εικονικής πραγματικότητας (VR). Η ιδέα είναι να γίνει ο μελλοντικός εαυτός λιγότερο αφηρημένος και περισσότερο συγκεκριμένος και οικείος.

Μια εξέλιξη της παραπάνω λογικής αποτελεί το Future You, ένα πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης (AI) που αναπτύχθηκε στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (MIT) και επιτρέπει σε νέους ανθρώπους να συνομιλήσουν με μια προσομοίωσή τους στην ηλικία των 60. Σε μελέτη με 344 συμμετέχοντες, όσοι αλληλεπίδρασαν με το Future You ανέφεραν αυξημένη αίσθηση σύνδεσης με τον μελλοντικό τους εαυτό και σημαντικά χαμηλότερο άγχος σε σύγκριση με όσους δεν έκαναν χρήση του. (Αν θες, μπορείς να το δοκιμάσεις εδώ, βοηθώντας περαιτέρω τους ερευνητές με τη συμμετοχή σου).

Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΜΙΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΣΥΝΔΕΘΗΚΕ ΜΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΙΣΘΗΣΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ ΚΑΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΜΕΙΩΜΕΝΟ ΑΓΧΟΣ.

Η δουλειά, ωστόσο, μπορεί να γίνει και χωρίς AI ή VR· αρκεί ένα γράμμα. Η τεχνική χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια από εκπαιδευτικούς και συμβούλους, με τους μαθητές να γράφουν στον εαυτό τους όπως θα είναι στο μέλλον. Πάνω σε αυτήν βασίστηκε πείραμα της Wilson και του συνεργάτη της Yuta Chishima, πηγαίνοντας ένα βήμα πιο μακριά: ζήτησαν από μαθητές στην Ιαπωνία να γράψουν ένα γράμμα στον μελλοντικό τους εαυτό και στη συνέχεια να γράψουν την απάντησή του, σαν να επέστρεφε το γράμμα από το μέλλον.

Το δεύτερο γράμμα έκανε τη διαφορά. Οι μαθητές που απάντησαν στον εαυτό τους ανέφεραν μεγαλύτερη σύνδεση με τον μελλοντικό εαυτό και, έναν μήνα αργότερα, πιο έντονο σχεδιασμό για την καριέρα τους και μεγαλύτερη προθυμία για μελέτη παρά τους όποιους περισπασμούς.