ΩΡΙΜΑΖΕΙ ΟΝΤΩΣ ΣΤΑ 18 Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΣ;

Ο εγκέφαλος φαίνεται ότι δεν ενηλικιώνεται στα 18. Η πολυπλοκότητά του κάνει εξαιρετικά δύσκολο τον ακριβή προσδιορισμό της μετάβασης στη φάση της ενηλικίωσης.

Περίεργο πράγμα αυτή η ενηλικίωση. Ο ορισμός της, αν το καλοσκεφτείς, δεν είναι τόσο απλός. Είναι η μέρα που κλείνουμε τα 18 και στην Ελλάδα μπορούμε να βγάλουμε δίπλωμα οδήγησης και να ψηφίσουμε; Είναι τα 21, που στις ΗΠΑ επιτρέπεται να καταναλώσουμε αλκοόλ; Είναι η μέρα που φεύγουμε από την ασφάλεια του πατρικού σπιτιού και χρειάζεται να πάρουμε αποφάσεις για τη ζωή μας και να δεχτούμε τις συνέπειές τους;

Νομικά ο ορισμός είναι ξεκάθαρος, δημιουργώντας ένα σαφές όριο ανάμεσα στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Τι συμβαίνει, όμως, σε επίπεδο εγκεφάλου; Διαφέρει η ενηλικίωσή του από αυτήν που αναφέρεται στα κρατικά έγγραφα; Πότε ωριμάζει τελικά ο εγκέφαλός μας;

Η παλιά υπόθεση

Για πολλά χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος ολοκληρώνει την ανάπτυξή του γύρω στην ηλικία των 25. Ο αριθμός αυτός, ωστόσο, δεν προέκυψε επειδή οι επιστήμονες είχαν εντοπίσει ένα συγκεκριμένο βιολογικό «κατώφλι» ωριμότητας. Ήταν περισσότερο μια εκτίμηση που βασίστηκε σε μελέτες των αρχών του 21ου αιώνα, που παρακολουθούσαν την ανάπτυξή του μέχρι περίπου το 20ό έτος. Τα 25, λοιπόν, θεωρήθηκαν μια λογική προσέγγιση που θα μπορούσε να καλύψει διαφορετικές ταχύτητες ανάπτυξης από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Τι μας δείχνει η φαιά ουσία;

Ένας τρόπος με τον οποίο οι επιστήμονες μελετούν την ωρίμανση του εγκεφάλου είναι εξετάζοντας τη φαιά ουσία. Το 2017, ο νευροεπιστήμονας Christian Tamnes από το Πανεπιστήμιο του Όσλο και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν μελέτη που έδειξε ότι το πάχος της φαιάς ουσίας μειώνεται γενικά κατά την εφηβεία και στη συνέχεια σταθεροποιείται κατά τη δεκαετία των 20.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος «χάνει» κάτι σημαντικό. Κατά την παιδική ηλικία ο εγκέφαλος διαθέτει έναν τεράστιο αριθμό νευρωνικών συνδέσεων, που θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε με ένα δίκτυο γεμάτο πιθανές διαδρομές. Στην εφηβεία πραγματοποιείται μια διαδικασία «κλαδέματος» αυτών των συνδέσεων, με αποτέλεσμα να απομακρύνονται  οι λιγότερο χρήσιμες και να ενισχύονται οι πιο αποτελεσματικές.

Όμως, η φαιά ουσία δεν αναπτύσσεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις περιοχές του εγκεφάλου. Δεν υπάρχει μία στιγμή κατά την οποία μπορούμε να πούμε ότι ολοκληρώθηκε η ωρίμανσή του.

Επιπλέον, η πορεία αυτή δεν είναι ίδια για όλους. Το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον, η κουλτούρα και οι άνθρωποι με τους οποίους μεγαλώνουμε μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται ο εγκέφαλός μας.

iStock

Πότε αρχίζει ο εγκέφαλος να συμπεριφέρεται σαν ενήλικος;

Γι' αυτόν τον λόγο, αρκετοί επιστήμονες στρέφουν το ενδιαφέρον τους στις εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή στην ικανότητα να παίρνουμε λογικές αποφάσεις, να ελέγχουμε παρορμήσεις, να αποφεύγουμε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές, να σχεδιάζουμε το μέλλον.

Ο Brenden Tervo-Clemmens, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα και οι συνεργάτες του ανέλυσαν δεδομένα, εξετάζοντας την ανάπτυξη των εκτελεστικών λειτουργιών και βρήκαν ότι υπάρχει μια έντονη περίοδος ανάπτυξης περίπου μεταξύ 10 και 15 ετών. Ακολουθούν μικρότερες αλλά σημαντικές αλλαγές από τα 15 έως τα 17, ενώ οι λειτουργίες αυτές φαίνεται να σταθεροποιούνται μεταξύ 18 και 20 ετών.

Με βάση αυτό το κριτήριο, η ενηλικίωση του εγκεφάλου φαίνεται να πλησιάζει περισσότερο την ηλικία των 20 ετών παρά των 25.

ΓΙΝΕΤΑΙ ΟΛΟ ΚΑΙ ΠΙΟ ΣΑΦΕΣ ΣΤΟΥΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΟΤΙ ΣΤΑ 18 Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΕΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ.

Η κοινωνική ωριμότητα

Ένας ακόμη τρόπος για να εξετάσουν οι επιστήμονες την ωρίμανση του εγκεφάλου είναι μέσα από τα δίκτυα που σχετίζονται με την κοινωνική σκέψη, τις νοητικές διαδικασίες που μας επιτρέπουν να κατανοούμε τους άλλους ανθρώπους και να αλληλεπιδρούμε μαζί τους. Όμως, ούτε εδώ η εικόνα είναι γραμμική.

Το 2017, ο Philip Jackson από το Πανεπιστήμιο Laval  και οι συνεργάτες του παρακολούθησαν ανθρώπους ηλικίας από 12 έως 30 ετών, προκειμένου να μελετήσουν πώς εξελίσσονται διαφορετικές πλευρές της κοινωνικής λειτουργίας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι επιμέρους ικανότητες ωριμάζουν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.

Ορισμένες δεξιότητες φαίνεται να σταθεροποιούνται από την πρώιμη εφηβεία, όπως η ικανότητα να κατανοούμε τις προθέσεις και τις επιθυμίες των άλλων, ενώ άλλες συνεχίζουν να εξελίσσονται. Η ικανότητα της ενσυναίσθησης, για παράδειγμα, φαίνεται να συνεχίζει να διαμορφώνεται και μετά την ηλικία των 18 ετών.

ΟΙ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΕΝΤΟΠΙΣΑΝ 4 ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ, ΠΕΡΙΠΟΥ ΣΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ ΤΩΝ 9, 32, 66 ΚΑΙ 83 ΕΤΩΝ.

Ο εγκέφαλος είναι πιο σύνθετος από έναν αριθμό

«Η αναζήτηση ενός και μόνο μέτρου που θα καθορίζει την ηλικία του εγκεφάλου αποτελεί αναγκαστικά μια υπεραπλούστευση», εξηγεί ο Tervo-Clemmens.

Για να έχουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα, η Alexa Mousley, αναπτυξιακή νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, και οι συνεργάτες της χαρτογράφησαν την ανάπτυξη του εγκεφάλου σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Οι ερευνητές εντόπισαν τέσσερις μεγάλες αλλαγές στην πορεία της ανάπτυξης του εγκεφάλου, περίπου στις ηλικίες των 9, 32, 66 και 83 ετών.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίοδος από τα 9 έως τα 32 χρόνια. Κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, ο εγκέφαλος φαίνεται να λειτουργεί περισσότερο σαν ένα σύνολο επιμέρους περιοχών που επικοινωνούν κυρίως εσωτερικά μεταξύ τους. Καθώς συνεχίζεται η ανάπτυξή του, αυτά τα όρια γίνονται λιγότερο διακριτά και η επικοινωνία ανάμεσα στις διαφορετικές περιοχές γίνεται πιο ολοκληρωμένη.

Μια ακόμη μελέτη κατέληξε σε παρόμοιο συμπέρασμα.

iStock

Έχει σημασία πότε ωριμάζει ο εγκέφαλος;

Αν και οι επιστήμονες δεν έχουν καταλήξει σε μια συγκεκριμένη ηλικία που να σηματοδοτεί την πλήρη ωριμότητα του εγκεφάλου, γίνεται πιο σαφές ότι στα 18 ο εγκέφαλος δεν έχει ολοκληρώσει την ανάπτυξή του.

Αυτό έχει πραγματικές συνέπειες, υποστηρίζει η Katya Rubia, καθηγήτρια γνωστικής νευροεπιστήμης στο King’s College του Λονδίνου. Ο λόγος βρίσκεται, μεταξύ άλλων, στη διαφορετική ταχύτητα ανάπτυξης των περιοχών του εγκεφάλου. Οι περιοχές του μεταιχμιακού συστήματος, που σχετίζονται με τα συναισθήματα και την επεξεργασία της ανταμοιβής, ωριμάζουν κατά την εφηβεία. Οι περιοχές όμως του μετωπιαίου λοβού, οι οποίες βοηθούν στον έλεγχο των συναισθημάτων και συνδέονται με τον σχεδιασμό, τον αυτοέλεγχο, την πρόβλεψη των συνεπειών και τη λήψη αποφάσεων, μπορεί να χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να αναπτυχθούν.

Όπως αναφέρει η Rubia, η διαφορά αυτή μπορεί να συνδέεται με συμπεριφορές που παρατηρούνται συχνότερα σε μικρότερες ηλικίες, όπως η επικίνδυνη οδήγηση. Η ίδια υποστηρίζει ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη αυτά τα δεδομένα. Μεταξύ άλλων, προτείνει να επανεξεταστεί η ηλικία χορήγησης διπλώματος οδήγησης, καθώς οι νεότεροι οδηγοί εμφανίζουν περισσότερα ατυχήματα, κάτι που μπορεί να σχετίζεται με την ακόμη αναπτυσσόμενη λειτουργία του μετωπιαίου λοβού.

Συμπέρασμα; Η επιστήμη δεν μπορεί να δώσει έναν μοναδικό αριθμό ως απάντηση στο ερώτημα «πότε ενηλικιώνεται ο εγκέφαλος».