Τι είναι η συναισθησία από την οποία «έπασχε» ο Kandinsky;

Ο Wassily Kandinsky επιχείρησε μέσα από την τέχνη του να μας προσφέρει μια εμπειρία που λίγοι μπορούν να βιώσουν, εκτός κι αν πάσχουν από συναισθησία. Τι σημαίνει αυτό;

Την επόμενη φορά που θα επισκεφθείς μια έκθεση σε κάποιο μουσείο, αναζήτησε αν υπάρχει δυνατότητα ξενάγησης, καθώς οι πληροφορίες που θα σου προσφέρει για τους καλλιτέχνες και τα έργα τους θα αναβαθμίσουν την εμπειρία. Χάρη στην ξενάγηση στην έκθεση «Από τον Monet στον Warhol» στο Μουσείο Γουλανδρή, θυμήθηκα αυτή την τόσο ενδιαφέρουσα πληροφορία για τον Wassily Kandinsky: ότι έπασχε από συναισθησία, δηλαδή ότι άκουγε τα χρώματα και έβλεπε τους ήχους.

Τόσο εντυπωσιακό μου φάνηκε αυτό, που αποφάσισα να το ψάξω περισσότερο και να σου μεταφέρω κάπως συνοπτικά τι έμαθα, τόσο για την «πάθηση» όσο και για τον ίδιο. Είμαι σίγουρη ότι έπειτα από αυτό θα δεις το έργο του με άλλο μάτι και ίσως –δοκίμασέ το, αξίζει!– αρχίσεις κι εσύ να παρατηρείς λίγο περισσότερο τον τρόπο που μπορεί να διασυνδέονται μεταξύ τους οι ανθρώπινες αισθήσεις.

Τι χρώματα έχει μια όπερα;

Όταν ο Ρώσος καλλιτέχνης Wassily Kandinsky άκουσε για πρώτη φορά εκτέλεση της όπερας Lohengrin του Richard Wagner, δεν ήταν περισσότερο από 16 χρονών κι όμως οι δυνατές εικόνες που ξύπνησε η μουσική στο μυαλό του τον συγκλόνισαν. Το 1911 έγραψε σχετικά στο βιβλίο του «Για το πνευματικό στην τέχνη»: «Τα βιολιά, οι βαθιοί τόνοι των κοντραμπάσων και, πάνω απ’ όλα, τα πνευστά όργανα εκείνη τη στιγμή ενσάρκωναν για μένα όλη τη δύναμη εκείνης της ώρας πριν πέσει η νύχτα. Έβλεπα όλα μου τα χρώματα μέσα στο μυαλό μου· στέκονταν μπροστά στα μάτια μου. Άγριες, σχεδόν παραληρηματικές γραμμές σχηματίζονταν μπροστά μου. Δεν τολμούσα να χρησιμοποιήσω την έκφραση ότι ο Βάγκνερ είχε ζωγραφίσει “τη στιγμή μου” μουσικά».

Η εικονική συμφωνία που είχε βιώσει ο Kandinsky ενδεχομένως ήταν αποτέλεσμα ενός σπάνιου νευρολογικού φαινομένου από το οποίο μαθεύτηκε αργότερα ότι έπασχε και είναι σήμερα γνωστό ως «συναισθησία».

Τι είναι η συναισθησία;

Η συναισθησία, η οποία συμβαίνει στο 4% του παγκόσμιου πληθυσμού, είναι μια νευρολογική πάθηση κατά την οποία μία από τις πέντε αισθήσεις διασυνδέεται με κάποια άλλη. Οι ελληνικές ρίζες της λέξης μας βοηθούν να κατανοήσουμε το νόημά της καλύτερα. Σε αντίθεση με την «αναισθησία», που είναι η απουσία αισθήσεων, η «συναισθησία» είναι η ένωση αυτών. Συναρπαστικό, έτσι;

Υπάρχουν άνθρωποι με συναισθησία που όταν γεύονται κάτι το νιώθουν επίσης στο δέρμα τους – περιγράφουν μια αίσθηση που διαπερνά τα χέρια τους και νιώθουν βάρος, σχήμα και υφή, σα να πιάνουν κάτι στην πραγματικότητα. Υπάρχουν άνθρωποι που αντιλαμβάνονται τις ημέρες της εβδομάδας ως χρώματα. Έτσι αυθόρμητα – χωρίς να πιέσουν τον εαυτό τους, και μάλιστα από μικρή ηλικία. Υπάρχουν άνθρωποι που κοιτάζουν αριθμούς και βλέπουν να εξέχουν από αυτούς γεωμετρικά σχήματα.

Όπως περιγράφει σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βίντεο ο Richard E. Cytowic, καθηγητής νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο Washington University και συγγραφέας του βιβλίου «Synesthesia, The Man Who Tasted Shapes», η κατάσταση αυτή είναι κατά κανόνα δρόμος μίας κατεύθυνσης, δηλαδή ο ήχος γίνεται χρώμα αλλά το χρώμα δεν γίνεται ήχος. Μπορεί να ακούς τη φωνή κάποιου και να βλέπεις βεγγαλικά, αλλά όταν βλέπεις πραγματικά βεγγαλικά δεν θα ακούσεις τη φωνή του. Σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις έχει κανείς τέτοια υπερφόρτωση αισθήσεων, που βλέπει π.χ. ένα χρώμα που κάνει ήχο και την ίδια ώρα μυρίζει.

ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ «ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΑ», ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΥΣΙΑ ΑΙΣΘΗΣΕΩΝ, Η «ΣΥΝΑΙΣΘΗΣΙΑ» ΕΙΝΑΙ Η ΕΝΩΣΗ ΑΥΤΩΝ.

Ο Cytowic εκτιμά ότι περίπου 1 στους 23 ανθρώπους εμφανίζει συναισθησία. Αν και φαίνεται να υπάρχει γενετική προδιάθεση, δεν πρόκειται για ένα και μόνο «γονίδιο της συναισθησίας», αλλά για ένα πιο σύνθετο χαρακτηριστικό στο οποίο εμπλέκονται πολλαπλά γονίδια. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι μπορεί να κληρονομείται, χωρίς όμως να ακολουθεί πάντα ένα απλό, προβλέψιμο μοτίβο.

Αρχικά είχε φανεί ότι η συναισθησία εμφανίζεται συχνότερα στις γυναίκες παρά στους άντρες, αλλά στην πορεία αποδείχθηκε ότι η αναλογία είναι 1 προς 1. Απλά οι γυναίκες ήταν ανέκαθεν πιο πρόθυμες να μιλήσουν ανοιχτά για τις ασυνήθιστες εμπειρίες τους. Ένας άντρας που μίλησε ανοιχτά για αυτή την ιδιαιτερότητα είναι ο μουσικός Billy Joel, ο οποίος όταν ακούει ή συνθέτει μουσική την αντιλαμβάνεται ως χρώματα. Ενδεικτικά, τα πιο αργά τραγούδια τα βλέπει σε μπλε και πράσινες αποχρώσεις, ενώ οι πιο γρήγορες, βαρύτερες ή πιο ρυθμικές μελωδίες του εμφανίζονται ως κόκκινες, πορτοκαλί και χρυσές αποχρώσεις.

Τι μας μαθαίνει αυτή η «πάθηση»;

Για να επανέλθουμε στον Kandinsky, όσο μεγάλωνε και συνειδητοποιούσε τι του συνέβαινε, τόσο άλλαζε το εικαστικό ύφος του. Με τον καιρό, δηλαδή, οι πίνακές του έγιναν πιο αφηρημένοι, όχι επειδή έχασε το ενδιαφέρον του για τον ορατό κόσμο, αλλά επειδή ήθελε να εκφράσει κάτι βαθύτερο. Ως εκ τούτου, έδωσε σε έργα του τίτλους όπως «Αυτοσχεδιασμός» και «Σύνθεση», θεωρώντας τα λιγότερο εικόνες και περισσότερο οπτικές παρτιτούρες.

Ο ίδιος πίστευε ότι το χρώμα μπορούσε να ανακινήσει την ψυχή με τον ίδιο τρόπο που μπορούσε να την ανακινήσει ο ήχος. Η αντίληψη αυτή βοήθησε μεν στη διαμόρφωση της αφηρημένης τέχνης όπως την ξέρουμε, όμως την ίδια ώρα παρέμεινε μια προσωπική υπόθεση: μια προσπάθεια, δηλαδή, να δοθεί μορφή σε μια εμπειρία που οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούν να εξηγήσουν.

Και αυτό, καταλήγει ο Cytowic, είναι ίσως το σπουδαιότερο μάθημα που έχει να δώσει η συναισθησία: «Ο τρόπος που βλέπω εγώ τον κόσμο δεν είναι ο μοναδικός. Δεν είναι απαραίτητα ο σωστός. Υπάρχουν και άλλοι τρόποι να βλέπουμε τον κόσμο και, μερικές φορές, όταν το κάνουμε συμβαίνουν εντυπωσιακά πράγματα! Αρκεί να έχουμε τη διάθεση να καταλάβουμε, όχι να διορθώσουμε ή να διαφωνήσουμε, απλά να καταλάβουμε. Και έτσι να μάθουμε ακόμα περισσότερα! Υπάρχει κάτι καλύτερο από αυτό;»

Wellness

ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΙ ΕΒΔΟΜΗ ΑΙΣΘΗΣΗ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΕΙΔΙΚΟΙ

TAGS:

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ «ΕΠΑΣΧΕ» Ο KANDINSKY;