ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΒΑΛΣΑΜΑΚΗ: «Η ΑΥΤΟΦΡΟΝΤΙΔΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΜΙΑ ΕΝΟΧΙΚΗ ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΠΑΝΤΑ ΚΑΛΑ»
Η Αναστασία Βαλσαμάκη χορογραφεί μια παράσταση για την αυτοφροντίδα, φωτίζοντας όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε σήμερα, αλλά και τις ιστορικές και πολιτικές διαστάσεις της.
Στις μέρες μας έχουμε φάει την αυτοφροντίδα με το κουτάλι. Έχουμε ακούσει τόσα πολλά γι’ αυτήν, που μπορεί να έχουμε μπουχτίσει. Έχουμε θυσιάσει τόσα στον βωμό της, που μπορεί να έχουμε καταρρεύσει από την προσπάθεια. Ίσως και να έχουμε αποπροσανατολιστεί, χάνοντας την ουσία της.
Αυτήν αναζητά με τον τρόπο της η χορεύτρια και χορογράφος Αναστασία Βαλσαμάκη με την παράσταση «feed me peace». Κι αν η αυτοφροντίδα έχει φτάσει να φαντάζει με ακόμη μία «μόδα» της εποχής, η έρευνα πίσω από τη χορογραφία αναδεικνύει την ιστορία της και το πώς μπορεί να συνιστά πολιτική πράξη.
Πώς μεταφράζονται όλα αυτά επί σκηνής; Η Αναστασία Βαλσαμάκη δίνει τις απαντήσεις.
Στο «feed me peace» μιλάς για την αυτοφροντίδα όχι μόνο ως προσωπική ανάγκη, αλλά και ως πολιτική και συλλογική πρακτική. Πώς γεννήθηκε η επιθυμία να καταπιαστείς καλλιτεχνικά με αυτό το θέμα;
Ξεκίνησε από μια προσωπική ανάγκη να μειώσω το άγχος και ως μια προσπάθεια να απολαμβάνω περισσότερο και να συνδεθώ πιο ουσιαστικά με τη ζωή και τους ανθρώπους κοντά μου. Είχα την ανάγκη να κάνω μια παραγωγή με όσο περισσότερο μεράκι και αγάπη γίνεται, με ένα θέμα που με αγγίζει προσωπικά.
Διαβάζοντας για την αυτοφροντίδα κατάλαβα ότι ο όρος είναι σημαντικός τόσο ιστορικά όσο και πολιτικά, αλλά εργαλειοποιημένος από τη σύγχρονη δυτική οικονομία και μόδα.
Στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, κατά τη διάρκεια του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, η αυτοφροντίδα εξελίχθηκε σε πολιτική πράξη. Ακτιβίστριες όπως η Έρικα Χάγκινς και η Άντζελα Ντέιβις από το Κόμμα των Μαύρων Πανθήρων χρησιμοποίησαν πρακτικές γιόγκα, mindfulness και διαλογισμού κατά τη διάρκεια της φυλάκισής τους ως μορφή αυτοφροντίδας. Η Ρόζα Παρκς ασκούσε γιόγκα για πολλά χρόνια. Η αυτοφροντίδα δεν θεωρούνταν πολυτέλεια, αλλά μια τεχνική αυτοενδυνάμωσης για να συνεχίσουν να πολεμούν τις κοινωνικές αδικίες.
Γιατί επέλεξες τον τίτλο «feed me peace»; Κρύβει κάποιο σχόλιο ή ειρωνεία;
Κρύβει την έκφραση της ανάγκης μου να «τραφώ» πνευματικά και συναισθηματικά με κάτι γαλήνιο και γειωμένο, και ταυτόχρονα έναν παράλληλο σχολιασμό γύρω από τα γεγονότα που συμβαίνουν και για πρώτη φορά στην ιστορία τα βλέπουμε ζωντανά από το κινητό μας. Κάθε μέρα στο feed μας βλέπουμε την απόλυτη εξαθλίωση του πολέμου. Και ενώ η ενημέρωση είναι ένα ισχυρό εργαλείο, πολλές φορές μπορεί να κανονικοποιήσει την αδικία και να μας κάνει απλά να τη συνηθίσουμε.
Είναι θετικό ότι συναντάμε τον όρο wellness όλο και συχνότερα, ή απλώς έχει εμπορευματοποιηθεί η ευεξία;
Σίγουρα έχει εμπορευματοποιηθεί, όλα καταλήγουν να γίνονται προϊόν προς πώληση. Έτσι λειτουργεί το σύστημα. Πιστεύω ότι το wellness μπορεί να επηρεάσει θετικά το άτομο, αρκεί να μπορέσει να εστιάσει στην ουσία του και όχι στην ενοχή.
Η ΑΥΤΟΦΡΟΝΤΙΔΑ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΝΑ ΧΑΣΕΙ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗ, ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΤΗΝ ΕΒΛΕΠΕ ΩΣ ΜΕΡΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΩΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΟ ΤΗΣ.
Υπάρχουν στιγμές που αισθάνεσαι ότι έχει μετατραπεί σχεδόν σε μια νέα μορφή πίεσης; Ότι πρέπει διαρκώς να είμαστε ήρεμοι, fit, λειτουργικοί, «θεραπευμένοι» και βελτιωμένοι;
Σίγουρα παίρνει και αυτές τις διαστάσεις. Είναι σημαντικό να βρει το κάθε άτομο τι του λειτουργεί, σε ποια φάση ζωής βρίσκεται, τι προνόμια έχει και αναλόγως να βρει μια προσωπική «τελετουργία» που το ενδυναμώνει. Χρειάζεται όμως να υπενθυμίζουμε ότι το σύστημα ή το κράτος μεταθέτει πολλές φορές την ευθύνη από τις δομές στο άτομο και έτσι η αυτοφροντίδα μπορεί να γίνει μια ενοχική υποχρέωση να είσαι πάντα καλά ή και ότι ευθύνεσαι για ό,τι σου συμβαίνει και να χάσει κάθε ευεργετική πλευρά.
Σε αυτό το πλαίσιο, το «να φροντίζεις την εαυτή σου» μπορεί εύκολα να γίνει μια μορφή πίεσης: να είσαι συνεχώς «βελτιωμένη». Κάπως έτσι, η αυτοφροντίδα κινδυνεύει να χάσει τη συλλογική και πολιτική της διάσταση, αυτή που την έβλεπε ως μέρος κοινωνικής φροντίδας και όχι ως υποκατάστατό της.
Στη σκηνή θα δούμε τέσσερα γυναικεία σώματα. Ήταν εξαρχής συνειδητή η επιλογή να αποτελείται αποκλειστικά από γυναίκες η ομάδα;
Ναι, για το συγκεκριμένο έργο ήταν εξαρχής συνειδητή επιλογή. Οι γυναίκες είναι ιστορικά και κοινωνικά συνδεδεμένες με τη φροντίδα, συχνά όχι ως επιλογή αλλά ως ανατεθειμένος ρόλος. Ταυτόχρονα, η εμπορευματοποίηση της αυτοφροντίδας στοχεύει επίσης κυρίως στα γυναικεία σώματα, λειτουργώντας συχνά ως ένας ακόμα τρόπος αστυνόμευσης της εικόνας τους. Στο έργο μάς ενδιέφερε να φανεί αυτή η συλλογική δυναμική των γυναικείων σωμάτων: πώς συνυπάρχουν μέσα στη φροντίδα και πώς τη διαπραγματεύονται πέρα από τα στερεότυπα που τη φορτίζουν.
Η ΑΥΤΟΦΡΟΝΤΙΔΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΕΠΙΤΡΕΠΕΙ ΣΤΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΝΑ ΣΥΝΕΧΙΣΟΥΝ ΝΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ: ΝΑ ΑΝΤΕΧΟΥΝ, ΝΑ ΑΝΑΝΕΩΝΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΝΑ ΜΕΤΑΔΙΔΟΝΤΑΙ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ.
Η σκηνή λειτουργεί ως χώρος κοινότητας, όπου τα σώματα κινούνται ταυτόχρονα ως μονάδες και ως συλλογικότητα. Μέσα σε αυτό το πεδίο, η φροντίδα εμφανίζεται σε πολλές μορφές ταυτόχρονα: ως ανάγκη, ως τελετουργία, ως επαναλαμβανόμενη μηχανική ρουτίνα, αλλά και ως κάτι που έχει ήδη εμπορευματοποιηθεί και επιστρέφει ως εικόνα ή προϊόν. Η σκηνή δεν προσπαθεί να τα ξεχωρίσει καθαρά, αλλά να δείξει πώς η (αυτο)φροντίδα κινείται διαρκώς ανάμεσα στην επιβίωση, την απόλαυση και την πίεση.
Έχεις αντλήσει έμπνευση από ιστορικές πρακτικές αυτοφροντίδας, όπως λες, «ως εργαλείο αντοχής και ακτιβισμού». Τι σημαίνει αυτό;
Η Οντρ Λορντ στο Burst of Light (1988) γράφει: «Η φροντίδα του εαυτού μου δεν είναι μια εγωκεντρική πράξη, είναι πράξη αυτοσυντήρησης – και αυτό αποτελεί μια πράξη πολιτικού αγώνα». Αυτό τοποθετεί την αυτοφροντίδα μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο: στις εμπειρίες μαύρων γυναικών στην Αμερική που βίωναν ταυτόχρονα ρατσισμό, σεξισμό και κοινωνική αορατότητα. Εκεί η φροντίδα του εαυτού δεν ήταν ποτέ αυτονόητη ή ουδέτερη, αλλά συνδεδεμένη με την ίδια την επιβίωση, ένας τρόπος να σταθείς απέναντι σε ένα σύστημα που σε θέλει εξαντλημένη ή ανύπαρκτη.
Σε αυτό το πλαίσιο, το radical self-care, όπως το διατυπώνει και η Άντζελα Ντέιβις, αναδύεται μέσα από τα κινήματα των δεκαετιών ’60 και ’70 –black liberation, φεμινιστικά και αντικαπιταλιστικά κινήματα– ως πρακτική που δεν αφορά το άτομο αποκομμένο, αλλά τη συλλογική βιωσιμότητα των αγώνων. Η αυτοφροντίδα λειτουργεί ως κάτι που επιτρέπει στα κινήματα να συνεχίσουν να υπάρχουν: να αντέχουν, να ανανεώνονται και να μεταδίδονται στον χρόνο. Μέσα από την τέχνη, τη φαντασία και τη συλλογική ζωή, γίνεται τρόπος να διατηρηθεί η συνέχεια απέναντι σε συστήματα που εξαντλούν και διαγράφουν.
Κάνοντας αυτή την έρευνα μαζί με τη συνεργάτιδά μου και δραματουργό του έργου, Ροδιά Βόμβολου, προσεγγίσαμε την αυτοφροντίδα ακριβώς ως τέτοια συνθήκη: ως άρνηση εξαφάνισης. Ως τρόπο να επιμένει το σώμα, να συνεχίζει, να αναπνέει και να επιλέγει τη ζωή ακόμη και μέσα σε συνθήκες πίεσης. Το σώμα που φροντίζει τον εαυτό του δεν αποσύρεται, αλλά επιμένει και διεκδικεί την απόλαυση ως μορφή παρουσίας. Στη σκηνή αυτό μεταφράζεται μέσα από ένα εκτεταμένο shuffle dance ως πράξη επιβίωσης, απόλαυσης και συνεύρεσης – σαν μια συλλογική γιορτή που δεν αναιρεί την πίεση αλλά τη διαπερνά.
Εσύ πώς αναζητάς το δικό σου wellness έξω από τον χορό και τη δουλειά; Υπάρχει κάτι που σε «επαναφέρει» όταν νιώθεις υπερφόρτωση;
Ανακάλυψα ότι με βοηθάνε πολύ κάποιες τεχνικές αναπνοών ώστε να κατευνάζω άμεσα το έντονο άγχος. Ανέκαθεν η επαφή με τη φύση με επαναφέρει σε μια ήρεμη συμφιλίωση με την ύπαρξή μου. Ύστερα η μουσική, η γυμναστική, ο αθλητισμός μου προσφέρουν νέα σωματική πληροφορία και με ισορροπούν.
Αν έπρεπε να περιγράψεις τη δική σου σχέση με την έννοια της αυτοφροντίδας αυτή την περίοδο της ζωής σου με μία μόνο εικόνα ή κίνηση, ποια θα ήταν;
Μια σφιχτή αγκαλιά.
Υπάρχει κάποια συνήθεια ή μορφή αυτοφροντίδας που δοκίμασες επειδή ήταν τάση, αλλά τελικά δεν λειτούργησε ποτέ για σένα;
Ίσως θα έλεγα τα συμπληρώματα διατροφής. Πιστεύω ότι είναι κάπως υπερεκτιμημένα. Φυσικά και σε περιόδους έντονης δραστηριότητας είναι βοηθητικά, προσωπικά όμως με βοηθάει περισσότερο ένας καλός ύπνος και ένα πλούσιο γεύμα.
Τι θα ήθελες να κουβαλήσει μαζί του ένας θεατής φεύγοντας από το «feed me peace» και επιστρέφοντας στην καθημερινότητά του;
Στην παράσταση χτίζουμε ένα δικό μας σύμπαν, εμπνευσμένο από όλα όσα ανέφερα παραπάνω, όπου τα σώματα παράγουν ήχο, καταλαμβάνουν χώρο και χρησιμοποιούν κάποια αντικείμενα καθημερινής περιποίησης με σκοπό να τους δώσουμε μια πιο συμβολική διάσταση και να δημιουργήσουμε ένα κολάζ από καθημερινές δράσεις, έναν χορό που «φροντίζει» και έναν χορό που διεκδικεί χώρο και έκφραση. Στόχος μας είναι η σύνδεση με όποιο τρόπο κι αν συμβεί. Είτε νιώθοντας είτε κατανοώντας, ο θεατής να έχει μια συνειρμική σύνδεση με το έργο και ίσως μαζί να αναρωτηθούμε τα ερωτήματα της Ζεμντένα Αμπέμπε:
Αξίζω την αγάπη; Αξίζω την υγεία; Αξίζω τη γαλήνη; Αξίζω τη δικαιοσύνη; Αξίζω ένα σπίτι; Ίσως μια πατρίδα; Αξίζω το γέλιο; Τι θα έλεγες για έναν χορό; Τι θα έλεγες για έναν οργασμό; Τι θα έλεγες για μια ζωή;
– Το έργο «feed me peace» θα παρουσιαστεί στις 30, 31 Μαΐου & 1 Ιουνίου στο ΠΛΥΦΑ, Κτήριο 7Α (Κορυτσάς 39, Αθήνα 104 47). Κλείσε εισιτήρια online
SLOW MONDAY NEWSLETTER
Θέλεις να αλλάξεις τη ζωή σου; Μπες στη λογική του NOW. SLOW. FLOW.
Κάθε Δευτέρα θα βρίσκεις στο inbox σου ό,τι αξίζει να ανακαλύψεις.
