ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΒΑΡΟΣ ΠΟΥ ΚΟΥΒΑΛΟΥΝ ΠΟΛΛΑ ΛΟΑΤΚΙΑ+ ΑΤΟΜΑ

Νέα μελέτη αποδεικνύει ότι τα ΛΟΑΤΚΙΑ+ άτομα είναι πιο επιρρεπή σε καταθλιπτικές συμπεριφορές. Μιλήσαμε με τη Δρα Πάρβη Πάλμου, εξειδικευμένη ψυχολόγο σε θέματα αποδοχής και συμπερίληψης της κοινότητας, η οποία εξηγεί τι σημαίνει για την ψυχολογία ενός ανθρώπου να πρέπει να «εξηγεί» τον εαυτό του ξανά και ξανά και πώς αυτό μπορεί να αλλάξει.

Από τα πιο λυπηρά νούμερα της εποχής μας είναι αυτά που σημειώνονται στο πεδίο της ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων, καθώς όλο και περισσότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι οι νέοι σήμερα αντιμετωπίζουν αυξανόμενες προκλήσεις και προβλήματα. Σε λίγο δυσμενέστερη θέση, σύμφωνα με τα στατιστικά, βρίσκονται εκείνα τα άτομα που νιώθουν ότι δεν ταιριάζουν στο φύλο που αποδόθηκε κατά τη γέννηση.

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πως ένας άνθρωπος που δεν συμμορφώνεται με τα παραδοσιακά πρότυπα φύλου θα υποφέρει ψυχικά, ειδικά μέσα σε περιοριστικές κοινωνίες. Μια πολύ πρόσφατη έρευνα, μάλιστα, με τίτλο Self-perceived gender conformity relates to depressive symptoms across Europe, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature Mental Health τον Ιούνιο του 2026 από τις ερευνήτριες Hanna Wierenga, Birgit Derntl και Pia Schober, το επιβεβαιώνει.

Η μελέτη, που εξέτασε πώς η συμμόρφωση με τα κοινωνικά πρότυπα του φύλου επηρεάζει την ψυχική υγεία σε διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια, υπογραμμίζει το βαρύ ψυχολογικό τίμημα της μη συμμόρφωσης, ειδικά μέσα σε συντηρητικές κοινωνίες. Σε αντίθεση με παλιότερες μελέτες που συχνά αντιμετωπίζουν το φύλο με έναν αυστηρά δυαδικό τρόπο, η συγκεκριμένη έρευνα προσέγγισε το ζήτημα πιο πολυδιάστατα.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν δεδομένα του 2023 από τη European Social Survey, ένα διακρατικό ερευνητικό πρόγραμμα που παρέχει υψηλής ποιότητας, ανοιχτής πρόσβασης δεδομένα, τα οποία μετρούν τις στάσεις, τις πεποιθήσεις και τη συμπεριφορά των πολιτών σε διάφορες ευρωπαϊκές (και μη) χώρες, και ανέλυσαν απαντήσεις ατόμων από 194 περιφέρειες σε 24 ευρωπαϊκές χώρες.

Για να μετρήσουν τη συμμόρφωση ως προς το φύλο, συνδύασαν το φύλο που καταγράφηκε από τον ερευνητή, το αυτοπροσδιοριζόμενο φύλο (γυναίκα, άντρας ή άλλο), καθώς και κλίμακες μέτρησης της αντιλαμβανόμενης θηλυκότητας και αρρενωπότητας από τους ερωτώμενους.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Αυξημένη η κατάθλιψη σε ΛΟΑΤΚΙΑ+ άτομα: Τι έδειξε η έρευνα

Τα βασικά συμπεράσματα της μελέτης ήταν τα εξής:

1. Τα άτομα που δεν ακολουθούν ή δεν ταυτίζονται με τα παραδοσιακά πρότυπα του φύλου τους κατέγραψαν τα υψηλότερα επίπεδα καταθλιπτικών συμπτωμάτων.
2. Ακόμα και εντός της ίδιας κατηγορίας φύλου, όσοι ανέφεραν μικρότερη συμμόρφωση με τα κοινωνικά αναμενόμενα έμφυλα χαρακτηριστικά παρουσίαζαν περισσότερα συμπτώματα κατάθλιψης σε σχέση με όσους ταυτίζονταν περισσότερο με αυτά.
3. Οι ανισότητες αυτές στην ψυχική υγεία ήταν πολύ πιο έντονες σε ευρωπαϊκές περιφέρειες με πιο συντηρητικά πρότυπα όσον αφορά τα φύλα, όπου τα επίπεδα ισότητας των φύλων στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο είναι χαμηλότερα.

Οι μελετητές κατέληξαν στο εύλογο και αισιόδοξο συμπέρασμα ότι τα πράγματα μπορούν να βελτιωθούν για τη δημόσια ψυχική υγεία, εφόσον καλλιεργηθούν η κοινωνική ισότητα των φύλων και η ευρύτερη αποδοχή της διαφορετικότητας. Στην προσπάθειά μας να βρούμε έναν ειδικό να σχολιάσει τα ευρήματα της έρευνας και να μας μιλήσει για την ψυχολογία των ΛΟΑΤΚΙΑ+ ατόμων, ήρθαμε σε επαφή με τη Δρα Πάρβη Πάλμου, Gestalt θεραπεύτρια με πολυετή εμπειρία στη ΛΟΑΤΚΙΑ+ επιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία, την έρευνα και την εκπαίδευση.

Η Πάρβη Πάλμου μιλάει για την ψυχολογία των ΛΟΑΤΚΙΑ+

Η Δρ Πάλμου εξειδικεύεται στη θεραπευτική εργασία με τρανς, ίντερσεξ και μη-δυαδικά άτομα και τις οικογένειές τους και έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη συνηγορία, τη χάραξη πολιτικών και την εκπαίδευση γύρω από τη φυλοποικιλότητα, τις διακρίσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Από το 2010 είναι επικεφαλής του Τμήματος Υγείας και Επιβεβαιωτικής Φροντίδας στo Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών (GTSA), ενώ για τη συμβολή της στην επιβεβαιωτική φροντίδα και την αποπαθολογικοποίηση των τρανς ταυτοτήτων τιμήθηκε από το GTSA το 2013.

Σήμερα μοιράζει το χρόνο της ανάμεσα στην ψυχοθεραπεία, τη διδασκαλία και τη συγγραφή. Πριν ξεκινήσουμε την κουβέντα μας, της ζητήσαμε να θυμηθεί μια ιστορία από την επαγγελματική της εμπειρία. «Σκέφτομαι ένα νεαρό τρανς αγόρι που ζει σε μια αραβική χώρα, σε ένα ιδιαίτερα περιοριστικό και κακοποιητικό περιβάλλον για τα τρανς πρόσωπα. Όταν ξεκινήσαμε να επικοινωνούμε, βρισκόταν σε πολύ δύσκολη κατάσταση. Υπήρχε έντονος αυτοκτονικός ιδεασμός, αίσθημα απόλυτης μοναξιάς και η πεποίθηση ότι δεν υπήρχε κανένας άνθρωπος στον κόσμο που να το βλέπει και να το καταλαβαίνει.

Η Δρ Πάρβη Πάλμου.

»Αυτό που με συγκινεί σε αυτή την ιστορία δεν είναι κάποιο θεαματικό τέλος. Είναι οι μικρές αλλαγές που έγιναν με τον χρόνο. Σήμερα εξακολουθεί να ζει σε ένα δύσκολο περιβάλλον, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρούς περιορισμούς και εξακολουθεί να σχεδιάζει κάποια στιγμή να φύγει για να μπορέσει να ζήσει με περισσότερη ελευθερία και ασφάλεια.

»Ωστόσο, μέσα σε αυτές τις συνθήκες κατάφερε να βρει δύο σημαντικούς συμμάχους. Κατάφερε επίσης να δημιουργήσει μια συναισθηματική σχέση και να βιώσει στιγμές αποδοχής που παλαιότερα έμοιαζαν αδιανόητες. Άρχισε να ανακαλύπτει αυτό που συχνά ονομάζουμε gender euphoria, τις στιγμές δηλαδή όπου το φύλο δεν συνδέεται με φόβο, απόρριψη ή αγώνα επιβίωσης, αλλά με χαρά, ανακούφιση, αυθεντικότητα και αίσθηση ότι μπορεί επιτέλους να είναι ο εαυτός του.

»Για μένα αυτή η ιστορία είναι σημαντική γιατί θυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάμε. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν γεννιέται στο κενό. Αναπτύσσεται μέσα από τη σχέση, την αναγνώριση και την κοινότητα. Μερικές φορές δύο άνθρωποι που σε βλέπουν πραγματικά μπορούν να κάνουν τη διαφορά ανάμεσα στην απόγνωση και στην ελπίδα», διηγείται. Η ώρα για το παιχνίδι των ερωτήσεων έχει φτάσει.

– Με βάση τα ευρήματα της έρευνας, που καταδεικνύουν τη σύνδεση μεταξύ της προσπάθειας για «έμφυλη συμμόρφωση» και της κατάθλιψης, πόση ψυχική ενέργεια καταναλώνει τελικά ένα άτομο στην καθημερινότητά του απλώς και μόνο για να παίξει έναν «αποδεκτό ρόλο»; Πώς σωματοποιείται το καθημερινό άγχος που βιώνει ένα ΛΟΑΤΚΙΑ+ άτομο;

Περισσότερη από όση συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Όταν ένα πρόσωπο αναγκάζεται να παρακολουθεί διαρκώς τον εαυτό του, τη φωνή του, το σώμα του, τις κινήσεις του, τα ρούχα του ή τον τρόπο που σχετίζεται, καταναλώνει τεράστιο ψυχικό και σωματικό δυναμικό. Όταν η ενέργεια που θα μπορούσε να κατευθυνθεί στη δημιουργικότητα, στη χαρά ή στη σχέση καταναλώνεται στον αυτοέλεγχο και στην προσαρμογή, τότε συχνά εμφανίζονται εξάντληση, άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα.

Το σώμα πολλές φορές μιλά πριν μιλήσουν οι λέξεις. Βλέπουμε συχνά χρόνια ένταση στους ώμους, δυσκολίες στον ύπνο, σωματική κόπωση, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, δυσκολία στη χαλάρωση ή μια διαρκή κατάσταση επαγρύπνησης. Όταν ένα πρόσωπο δεν γνωρίζει αν θα γίνει αποδεκτό στον χώρο εργασίας, στο σχολείο, στην οικογένεια ή ακόμη και σε μια υπηρεσία υγείας, το σώμα παραμένει συχνά σε κατάσταση προετοιμασίας απέναντι σε μια πιθανή απειλή.

«ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΖΕΙ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΟΤΙ ΣΥΧΝΑ ΖΗΤΑΜΕ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΥΑΛΩΤΕΣ ΟΜΑΔΕΣ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΠΙΟ ΑΝΘΕΚΤΙΚΕΣ, ΑΝΤΙ ΝΑ ΑΝΑΡΩΤΗΘΟΥΜΕ ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΑΝΘΕΚΤΙΚΕΣ ΕΞΑΡΧΗΣ».

– Ποιες είναι οι πιο συχνές «αόρατες» πληγές που αφήνει η ετεροκανονικότητα και το αυστηρό δίπολο;

Θα έλεγα η ντροπή, η αμφιβολία για τον εαυτό και η εσωτερικευμένη σχάση. Όταν ένα πρόσωπο μεγαλώνει ακούγοντας ότι η ύπαρξή του είναι λάθος, υπερβολική ή ακατανόητη, πολλές φορές αρχίζει να αμφισβητεί ακόμη και τη δική του εμπειρία. Στο βιβλίο [σ.σ.: το βιβλίο Φύλα, Μορφές και Διαμορφώσεις της Πάρβης Πάλμου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αγγελάκη] αναφέρω την έννοια του αποδοθέντος φύλου ως ενδοβολή. Δηλαδή τις κοινωνικές αφηγήσεις που εγκαθίστανται μέσα μας και συχνά συγκρούονται με αυτό που πραγματικά βιώνουμε.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

– Η ορατότητα σημαίνει τελικά και ουσιαστική αποδοχή ή απλώς κάνει τα άτομα πιο ορατούς στόχους για διακρίσεις;

Η ορατότητα από μόνη της δεν αρκεί. Μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερη αναγνώριση, αλλά μπορεί επίσης να προκαλέσει αντιδράσεις. Το έχουμε δει ιστορικά σε πολλά κοινωνικά κινήματα. Παρ' όλα αυτά, χωρίς ορατότητα δεν υπάρχει κοινωνική αλλαγή. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να είμαστε ορατοί, αλλά να είμαστε ασφαλείς, σεβαστοί και ισότιμοι. Η αποδοχή είναι ένα βαθύτερο κοινωνικό στάδιο από την απλή αναγνώριση της ύπαρξης.

– Θεωρείτε ότι η ελληνική κοινωνία σήμερα είναι πιο έτοιμη να ακούσει και να κατανοήσει τις μορφές και διαμορφώσεις των φύλων;

Ναι, σε σχέση με πριν από 10 ή 15 χρόνια η κατάσταση είναι αισθητά διαφορετική. Υπάρχει περισσότερη γνώση, περισσότερη δημόσια συζήτηση και μεγαλύτερη ορατότητα. Ταυτόχρονα, όμως, βλέπουμε και ισχυρές αντιδράσεις. Συχνά η πρόοδος και η αντίδραση συνυπάρχουν. Η κοινωνία μοιάζει να βρίσκεται σε μια μεταβατική περίοδο όπου παλιές βεβαιότητες αμφισβητούνται και νέες αντιλήψεις διαμορφώνονται.

«ΟΤΑΝ ΕΝΑ ΠΡΟΣΩΠΟ ΑΝΑΓΚΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΔΙΑΡΚΩΣ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥ, ΤΗ ΦΩΝΗ ΤΟΥ, ΤΟ ΣΩΜΑ ΤΟΥ, ΤΙΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ, ΤΑ ΡΟΥΧΑ ΤΟΥ Ή ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ, ΚΑΤΑΝΑΛΩΝΕΙ ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΨΥΧΙΚΟ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ».

– Σε ποια κομμάτια του συστήματος εντοπίζεται σήμερα η μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση για τα queer και φυλοδιαφορετικά άτομα;

Η μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση εμφανίζεται συνήθως εκεί όπου ένα πρόσωπο δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το σύστημα που το αξιολογεί. Η υγεία, η εκπαίδευση και η εργασία παραμένουν τρεις από τους βασικότερους χώρους όπου η καθημερινότητα μετατρέπεται σε πεδίο διαπραγμάτευσης της αξιοπρέπειας.

Παρότι έχουν υπάρξει σημαντικές αλλαγές τα τελευταία χρόνια, εξακολουθούμε να συναντάμε φαινόμενα λανθασμένης προσφώνησης, έλλειψης γνώσης, αμφισβήτησης της ταυτότητας, αλλά και θεσμικά εμπόδια που δεν είναι πάντα ορατά στους περισσότερους ανθρώπους. Στην έρευνά μου για το ελληνικό σύστημα υγείας [σ.σ.: πρόκειται για τη διατριβή Attitudes of Medical Doctors and Experiences of Trans and Non-Binary People in the Greek Healthcare System: A Mixed Methods Approach, η οποία διερεύνησε τις ανισότητες στην υγειονομική περίθαλψη] πολλοί συμμετέχοντες περιέγραψαν εμπειρίες που τους οδήγησαν να αποφεύγουν ακόμη και αναγκαίες υπηρεσίες υγείας.

Η ψυχολογική επιβάρυνση δεν προκύπτει μόνο από ένα μεμονωμένο περιστατικό διάκρισης. Προκύπτει από τη διαρκή αβεβαιότητα για το αν θα χρειαστεί ξανά να εξηγήσεις ποιος είσαι, να δικαιολογήσεις την ύπαρξή σου ή να προστατεύσεις τον εαυτό σου από την άγνοια. Όταν αυτό συμβαίνει καθημερινά, η επιβάρυνση συσσωρεύεται.

«ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΠΡΙΝ ΑΠΟ 10 ΧΡΟΝΙΑ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΙΣΘΗΤΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ. ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΗ ΓΝΩΣΗ, ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΟΡΑΤΟΤΗΤΑ. ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ, ΟΜΩΣ, ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΚΑΙ ΙΣΧΥΡΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ. ΣΥΧΝΑ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΣΥΝΥΠΑΡΧΟΥΝ».

– Τι σημαίνει πρακτικά «χτίζω ανθεκτικότητα» για ένα άτομο της ΛΟΑΤΚΙΑ+ κοινότητας;

Έχω μια κάπως αμφίθυμη σχέση με τον όρο «ανθεκτικότητα». Από τη μία πλευρά, αναγνωρίζω τη δύναμη που αναπτύσσουν πολλά ΛΟΑΤΚΙΑ+ πρόσωπα για να επιβιώσουν μέσα σε εχθρικά περιβάλλοντα. Από την άλλη, με προβληματίζει το γεγονός ότι συχνά ζητάμε από τις πιο ευάλωτες ομάδες να γίνουν πιο ανθεκτικές, αντί να αναρωτηθούμε γιατί χρειάζεται να είναι τόσο ανθεκτικές εξαρχής.

Ένα τρανς παιδί, ένα ίντερσεξ πρόσωπο ή ένα queer άτομο δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να αναπτύξει υπεράνθρωπες δεξιότητες επιβίωσης για να πάει σχολείο, να βρει εργασία ή να επισκεφθεί έναν γιατρό χωρίς φόβο. Η ευθύνη δεν μπορεί να μεταφέρεται αποκλειστικά στο άτομο.

Για μένα, η πραγματική ανθεκτικότητα δεν είναι η προσαρμογή στην αδικία. Είναι η δυνατότητα να παραμένεις σε επαφή με τον εαυτό σου, να δημιουργείς κοινότητες αλληλεγγύης και να διεκδικείς χώρο σε έναν κόσμο που πολλές φορές δεν έχει σχεδιαστεί με γνώμονα την ποικιλομορφία. Και ίσως ο τελικός στόχος να μην είναι να εκπαιδεύουμε τις ευάλωτες ομάδες να γίνονται πιο ανθεκτικές. Ίσως ο στόχος να είναι να αλλάξουμε τις κοινωνικές συνθήκες που παράγουν την ανάγκη για αυτή την ανθεκτικότητα.

Το πιο αισιόδοξο μήνυμα

Κλείνοντας την κουβέντα μας με την Πάρβη Πάλμου θέλω να κρατήσουμε το θετικό, το αισιόδοξο μήνυμα για τους ανθρώπους που παλεύουν να γίνουν αποδεκτοί. Εκείνη επιστρέφει στην αρχική ιστορία του νεαρού τρανς αγοριού από την αραβική χώρα, που κατάφερε να βρει δύο συμμάχους: «Αυτό είναι τελικά το πιο αισιόδοξο μήνυμα», μου λέει. «Ότι ακόμη και μέσα στα πιο δύσκολα περιβάλλοντα, η ανθρώπινη δυνατότητα για σύνδεση, νόημα και αυθεντικότητα συνεχίζει να βρίσκει τρόπους να επιβιώνει».