4 ΚΡΥΜΜΕΝΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΤΗΣ ΘΛΙΨΗΣ

Η θλίψη από μόνη της δεν είναι επικίνδυνη. Είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα. Μερικές φορές όμως τείνει να υπερβαίνει τα φυσιολογικά όρια και τότε μπορεί να οδηγήσει στην κατάθλιψη. Η κλινική ψυχολόγος Άννα Κανδαράκη μας βοηθάει να εντοπίσουμε 4 σημάδια που κρύβουν μια τέτοια ύποπτη θλίψη και να λάβουμε τα μέτρα μας εγκαίρως.

Οι αριθμοί που αφορούν την κατάθλιψη είναι αμείλικτοι. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η κατάθλιψη είναι η τρίτη πιο συνηθισμένη ασθένεια διεθνώς. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μάλιστα προβλέπει ότι μέχρι το 2030 θα έχει πάρει την πρωτιά. Συνήθως όμως η κατάθλιψη δεν εμφανίζεται από τη μια στιγμή στην άλλη. Υπάρχουν αιτίες και πρώιμα σημάδια.

Ένα από τα πιο συνηθισμένα πρώιμα συμπτώματα είναι η παρατεταμένη θλίψη και η απουσία κινήτρου για το οτιδήποτε. Αν και η θλίψη είναι ένα συναίσθημα και διαφέρει σημαντικά από την κατάθλιψη, μερικές φορές μπορεί να μας βοηθήσει να εντοπίσουμε εγκαίρως την κατάθλιψη ή να την υποψιαστούμε.

Η κλινική ψυχολόγος Άννα Κανδαράκη υποδεικνύει 4 κρυμμένα σημάδια της θλίψης που μπορεί να μαρτυρούν κατάθλιψη και αξίζει να σταθείς σε αυτά και να τα παρατηρήσεις, είτε αφορούν εσένα είτε κάποιον άνθρωπο που αγαπάς. Να σημειώσουμε εδώ ότι μεγάλο ρόλο παίζει η διάρκεια των συμπτωμάτων.

Όπως αναφέρει ο καθηγητής ψυχιατρικής, Δημήτρης Δικαίος, ενώ η θλίψη είναι ένα συναίσθημα που έπεται ενός θλιβερού γεγονότος στη ζωή ενός ανθρώπου, η κατάθλιψη είναι μια ψυχική νόσος που έρχεται και φεύγει, ολοκληρώνοντας έναν φυσικό κύκλο, όπως αρκετές ασθένειες. Στην Ψυχιατρική αυτό αποκαλείται καταθλιπτικό επεισόδιο και έχει υπολογιστεί ότι διαρκεί τουλάχιστον 15 ημέρες, κατά τις οποίες ο ασθενής δεν μπορεί να νιώσει κανένα συναίσθημα χαράς ή ελπίδας.

Όταν το καταθλιπτικό επεισόδιο έχει μεγάλη διάρκεια και ξεπερνάει τους 2-3 μήνες ή όταν επανέρχεται συχνά-πυκνά, αφήνοντας στη ζωή του ασθενούς ελάχιστα χρονικά περιθώρια κανονικότητας, διαστήματα δηλαδή κατά τα οποία να μπορεί να νιώσει όλα τα συναισθήματα, ή όταν χάνεται η λειτουργικότητα του ατόμου, τότε η θεραπεία είναι απαραίτητη.

Ποια είναι, λοιπόν, τα 4 κρυμμένα σημάδια της θλίψης που ίσως μαρτυρούν ένα βαθύτερο πρόβλημα;

Θέλεις να βρίσκεσαι συνεχώς έξω με κόσμο

Όταν δεν αντέχεις να μένεις λεπτό μόνος με τις σκέψεις σου, αυτό σημαίνει ότι οι σκέψεις σου είναι βασανιστικές σε βαθμό που δεν μπορείς να τις διαχειριστείς. Μοιάζει ευκολότερο τότε να φοράς τη μάσκα ενός χαμογελαστού προσώπου και να κρύβεις τη θλίψη σου πίσω από αυτήν.

Η απόκρυψη της θλίψης πίσω από μια έντονη κοινωνική ζωή είναι ένας πολύ συνηθισμένος, αλλά και βαθιά εξουθενωτικός, μηχανισμός άμυνας. Συχνά αναφέρεται στην ψυχολογία και ως μηχανισμός αποφυγής ή «χαμογελαστή κατάθλιψη», αν και ο τελευταίος όρος δεν χρησιμοποιείται επίσημα από τους ειδικούς ψυχικής υγείας.

Το να επιλέξεις την κοινωνικότητα για να κρύψεις άθελά σου τη θλίψη σου είναι κάτι απολύτως κατανοητό. Η κοινωνικότητα προσφέρει έναν πρόσκαιρο περισπασμό, σε κάνει να νιώθει επιθυμητός και σε προστατεύει από το να φανείς ευάλωτος ή βάρος στους άλλους. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι ότι τα συναισθήματα δεν εξαφανίζονται απλώς επειδή τα αγνοούμε.

ΑΝ ΔΟΥΛΕΥΕΙΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑ, ΙΣΩΣ Η ΒΑΘΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΚΗ ΣΟΥ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΕΧΕΙΣ ΣΥΝΕΧΩΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΜΕΝΟ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΟΥ, ΓΙΑΤΙ ΦΟΒΑΣΑΙ ΟΤΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΘΑ ΕΡΘΕΙΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΟΣ ΜΕ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΠΟΥ ΣΕ ΔΥΣΚΟΛΕΥΟΥΝ ΚΑΙ ΘΑ «ΒΟΥΛΙΑΞΕΙΣ».

Όταν το άτομο γυρίζει σπίτι και κλείνει η πόρτα, η επιστροφή στην πραγματικότητα είναι συχνά βίαιη. Βιώνει μια απόλυτη συναισθηματική και σωματική εξάντληση. Η κούραση δεν είναι μόνο σωματική, αλλά βαθιά υπαρξιακή.

Η συνεχής κοινωνική δραστηριότητα λειτουργεί ως παυσίπονο, όχι ως θεραπεία. Το τραύμα, το πένθος ή η αιτία της θλίψης μένουν ανεπεξέργαστα. Όσο περισσότερο αγνοείται το συναίσθημα, τόσο πιο έντονα ριζώνει και τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αντιμετωπιστεί αργότερα.

Δουλεύεις υπερβολικά για να κρύψεις τη θλίψη

Μια παρόμοια λογική υποκινεί και την εργασιομανία. Αν δουλεύεις συνέχεια, ίσως η βαθύτερη ανάγκη σου είναι να έχεις συνεχώς απασχολημένο το μυαλό σου, γιατί αισθάνεσαι (και φοβάσαι) ότι διαφορετικά θα αρχίσει τις αρνητικές σκέψεις, θα έρθεις αντιμέτωπος με πράγματα που σε δυσκολεύουν και θα βουλιάξεις.

Σύμφωνα με μελέτες, τα άτομα που διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να κρυφτούν πίσω από την εργασιομανία είναι αυτά που εστιάζουν στην κοινωνική αποδοχή και στα επαγγελματικά επιτεύγματα. Επιδιώκουν πάντα τις υψηλές επιδόσεις και είναι εξαιρετικά στο multitasking, και μάλιστα σε δραστηριότητες που δεν σχετίζονται μεταξύ τους.

Δεν αποδέχονται (για τον εαυτό τους) την αποτυχία, δεν μπορούν να χαλαρώσουν αφού όλα στο μυαλό τους είναι επείγοντα –εξ ου και έχουν αυξημένα επίπεδα στρες– και, για να είναι πιο αποτελεσματικά, χρειάζονται τον ανταγωνισμό. Επίσης, δεν ικανοποιούνται ποτέ. Μόλις υλοποιήσουν έναν στόχο, θέτουν αμέσως κάποιον μεγαλύτερο. Tην ίδια στιγμή, προσπαθούν να φέρονται ευχάριστα στον κόσμο.

«Στη σύγχρονη κοινωνία, η επιτυχία συνδέεται έντονα με την αξία. Από πολύ νωρίς, πολλοί άνθρωποι μαθαίνουν ότι η αναγνώριση έρχεται μέσα από την απόδοση, την υπευθυνότητα και την ικανότητα να ανταποκρίνονται συνεχώς. Έτσι, η λειτουργικότητα δεν γίνεται μόνο τρόπος ζωής· γίνεται σταδιακά τρόπος ύπαρξης», εξηγεί η ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια Κατερίνα Κοτσιφάκου.

Η ΑΠΟΚΡΥΨΗ ΤΗΣ ΘΛΙΨΗΣ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΜΙΑ ΕΝΤΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΟΣ, ΕΞΟΥΘΕΝΩΤΙΚΟΣ, ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΑΜΥΝΑΣ.

Αν έχεις αυτή την τάση, δεν αποκλείεται να σε οδηγήσει σε κατάθλιψη υψηλής λειτουργικότητας, όπως λέγεται επίσημα. Ο ψυχίατρος John Huber λέει χαρακτηριστικά ότι τα άτομα με κατάθλιψη υψηλής λειτουργικότητας, αν και επιτυχημένα και συχνά ηγετικές μορφές στους τομείς που δραστηριοποιούνται, «ζουν τη ζωή τους σαν να τρέχουν έναν αγώνα δρόμου, φορώντας ζώνη με 100 κιλά βάρος».

Οι άνθρωποι αυτοί τείνουν να αφοσιώνονται στην υλοποίηση των στόχων τους. Η παρόρμηση να πετύχουν αυτό που θέλουν συχνά συντηρεί τη δράση και τους ωθεί να κάνουν πράγματα. Ως εκ τούτου, διατηρούν την καθημερινότητά τους και κανείς δεν καταλαβαίνει τι τους συμβαίνει. Το πιθανότερο είναι πως ούτε οι ίδιοι συνειδητοποιούν τι συμβαίνει.

Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου στα παραπάνω, κάνε μια παύση και αναλογίσου πόσο βάρος χρειάζεται να κουβαλάς καθημερινά και γιατί.

Απομονώνεσαι μέσα στο σπίτι

Λες στους άλλους ότι χρειάζεσαι ξεκούραση και αποφεύγεις συστηματικά τον κόσμο. Δεν πας πουθενά και δεν έχεις όρεξη για τίποτε. Αυτή είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική και εύκολη να εντοπιστεί μάσκα της θλίψης. Ουσιαστικά δεν πρόκειται για μάσκα. Αν και είναι απόλυτα φυσιολογικό να μένεις μόνος κάποια διαστήματα μετά από συναισθηματική πίεση, ώστε να αποφορτιστείς, να έρθεις σε επαφή με τα δύσκολα συναισθήματα, να τα επεξεργαστείς και να ανασυνταχθείς, όταν αυτό γίνεται για μεγάλα διαστήματα, δείχνει ακριβώς το αντίθετο: ότι δεν μπορείς να διαχειριστείς τη θλίψη σου.

Σκέψου ότι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους κοινωνικά όντα. Ο εγκέφαλός μας είναι εξελικτικά προγραμματισμένος να θεωρεί την ομάδα ως συνώνυμο της ασφάλειας και της επιβίωσης. Όταν ένας άνθρωπος απομονώνεται —είτε λόγω συνθηκών ζωής, τηλεργασίας, μετακόμισης, είτε λόγω κοινωνικού άγχους— ο εγκέφαλος στερείται βασικά «καύσιμα» χαράς.

Όταν είμαστε με άλλους ανθρώπους, η προσοχή μας στρέφεται αναγκαστικά προς τα έξω. Όταν κάποιος είναι απόλυτα μόνος του, η προσοχή στρέφεται αποκλειστικά προς τα μέσα. Χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα για αντιπερισπασμό, ο εγκέφαλος αρχίζει την υπερανάλυση, τη συνεχή, βασανιστική ανακύκλωση σκοτεινών σκέψεων, παρελθοντικών λαθών και φόβων για το μέλλον. Ο «εσωτερικός κριτής» γίνεται η μόνη φωνή στο δωμάτιο, και χωρίς την οπτική γωνία κάποιου φίλου για να δώσει μια αίσθηση ρεαλισμού, αυτές οι σκέψεις αντιμετωπίζονται ως απόλυτες αλήθειες.

ΟΙ ΚΑΤΑΧΡΗΣΕΙΣ ΔΕΝ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΑΠΛΩΣ ΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ, ΑΛΛΑΖΟΥΝ ΤΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ, ΠΛΗΜΜΥΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΤΑΜΟΙΒΗΣ ΜΕ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΕΣ, ΑΦΥΣΙΚΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ ΝΤΟΠΑΜΙΝΗΣ.

Όταν η κατάθλιψη ξεκινήσει, η απομόνωση γίνεται το βασικότερο σύμπτωμά της. Η παρατεταμένη θλίψη ρουφάει την ενέργεια του ατόμου. Η σκέψη και μόνο του να ντυθεί, να βγει έξω και να «φορέσει ένα κοινωνικό προσωπείο» (να προσποιηθεί ότι είναι καλά) φαντάζει σαν βουνό. Επιπλέον, αρχίζει και νιώθει ενοχές. Πιστεύει ότι είναι «βάρος» στους φίλους και την οικογένειά του, ότι τους «ρίχνει τη διάθεση», και άρα είναι προτιμότερο να μείνει στο σπίτι.

Ξέρουμε ότι η συμβουλή «βγες έξω να δεις κόσμο» ακούγεται σαν να ζητάς από κάποιον με σπασμένο πόδι να τρέξει σε μαραθώνιο. Είναι εξουθενωτικό και μη ρεαλιστικό. Όμως, αυτό που αποφεύγεις, δηλαδή οι άλλοι και οι εξωτερικές δραστηριότητες, είναι αυτά που θα σε βοηθήσουν να σπάσεις τον φαύλο κύκλο της θλίψης που οδηγεί σε κατάθλιψη.

Προσπάθησε να μείνεις σε επαφή τουλάχιστον με κάποιους ανθρώπους που εμπιστεύεσαι πολύ και μίλησέ τους. Αν δεν νιώθεις έτοιμος, στείλε απλά ένα μήνυμα: «Περνάω μια πολύ δύσκολη φάση και δεν έχω ενέργεια να μιλήσω, αλλά θα ήθελα να πω ένα γεια». Οι πραγματικοί φίλοι θα το κατανοήσουν και θα σου δώσουν χώρο, διατηρώντας όμως τη γέφυρα ανοιχτή.

Έχεις καταχρηστικές συμπεριφορές για να μουδιάσεις τη θλίψη

Μπορεί να πίνεις πολύ, να καπνίζεις πολύ, να τρως άστατα και υπερβολικά κάποιες φορές, να ξοδεύεις απερίσκεπτα χρήματα, είτε απλώς να έχεις την τάση να κολλάς σε κάποια κακή συνήθεια. Το πρόβλημα είναι πως δεν μπορείς να χαλαρώσεις αν δεν κάνεις κάποιου είδους κατάχρηση.

Η σχέση μεταξύ των καταχρηστικών συμπεριφορών (π.χ. κατάχρηση αλκοόλ, ουσιών, τζόγος) και της κατάθλιψης είναι βαθιά, περίπλοκη και αμφίδρομη. Στην Ψυχολογία και την Ιατρική, αυτό συχνά περιγράφεται ως ένας «φαύλος κύκλος» όπου η μία κατάσταση τροφοδοτεί και επιδεινώνει την άλλη.

Πολλοί άνθρωποι που βιώνουν ανυπόφορη θλίψη, τραύμα ή αδιάγνωστη κατάθλιψη στρέφονται στις ουσίες ως έναν μηχανισμό αντιμετώπισης. Χρησιμοποιούν το αλκοόλ, για παράδειγμα, για να μουδιάσουν τον συναισθηματικό πόνο, να χαλαρώσουν ή να κοιμηθούν. Χρησιμοποιούν διεγερτικά για να βρουν την ενέργεια να ανταπεξέλθουν στην καθημερινότητα, την οποία η βαθιά θλίψη τους στερεί. Ενώ αυτό προσφέρει μια βραχυπρόθεσμη, τεχνητή ανακούφιση, μακροπρόθεσμα κάνει το πρόβλημα πολύ χειρότερο, καθώς οι ουσίες απλώς καλύπτουν τα συμπτώματα χωρίς να βρίσκουν τη ρίζα τους.

ΟΤΑΝ ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΠΟΜΟΝΩΝΕΤΑΙ, ΕΙΤΕ ΛΟΓΩ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΖΩΗΣ, ΕΙΤΕ ΛΟΓΩ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΑΓΧΟΥΣ, Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΣΤΕΡΕΙΤΑΙ ΒΑΣΙΚΑ «ΚΑΥΣΙΜΑ» ΧΑΡΑΣ.

Δυστυχώς, οι καταχρήσεις δεν επηρεάζουν απλώς την ψυχολογία, αλλά αλλάζουν τη δομή και τη χημεία του εγκεφάλου, πλημμυρίζοντας το σύστημα ανταμοιβής με υπερβολικές, αφύσικες ποσότητες ντοπαμίνης (της ορμόνης που συνδέεται με την ευχαρίστηση). Ο εγκέφαλος, για να προστατευτεί, μειώνει τη δική του φυσική παραγωγή, οπότε με αυτόν τον τρόπο οδηγείται και επίσημα στην κατάθλιψη.

Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό το μοτίβο απόκρυψης της θλίψης παρατηρείται εντονότερα στους άντρες. «Είναι συνηθισμένο για τους άντρες να εμπλέκονται σε δραστηριότητες που προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση ή που τους αποσπούν την προσοχή από τα βασανιστικά τους συναισθήματα», αναφέρει στο βιβλίο της με τίτλο Η επιστροφή του άνδρα, η Ελισάβετ Μπαρμπαλιού, ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια, πρόεδρος και επιστημονικά υπεύθυνη του Κέντρου Συστημικής Θεραπείας και Έρευνας ΚΕΣΥΨΕ.

«Η κατάθλιψη είναι ίδια τόσο στους άντρες όσο και στις γυναίκες», λέει ο Δημήτρης Δικαίος, καθηγητής Ψυχιατρικής. «Παρόλο που οι γυναίκες φανερώνουν τα συναισθήματά τους ευκολότερα, όταν δεν το κάνουν, μπορεί η κατάθλιψη να εκδηλωθεί μέσα από σωματικά συμπτώματα, όπως ζαλάδες, αϋπνίες, πονοκέφαλους ή πόνους στις αρθρώσεις, που τις οδηγούν εν τέλει σε κάποιον γιατρό. Αντ’ αυτού, οι άντρες μπορεί να καταφύγουν σε κάποια κατάχρηση. Ο αλκοολισμός, για παράδειγμα, είναι ένα πολύ συνηθισμένο καταθλιπτικό σύμπτωμα στους άντρες».

Πρόσφατες έρευνες, που εστιάζουν στα βαθύτερα χαρακτηριστικά των ατόμων που κάνουν καταχρήσεις, συνδέουν αυτές τις συμπεριφορές με την τελειομανία. Οι τελειομανείς παλεύουν καθημερινά για να αποδώσουν σύμφωνα με μη ρεαλιστικά πρότυπα. Εξαιτίας αυτού, είναι επιρρεπείς στην αυτοκριτική. Βλέπετε, οι υπερβολικά υψηλοί στόχοι, όταν δεν επιτυγχάνονται –πράγμα πιθανό–, δημιουργούν συναισθήματα αποτυχίας.

Βρείτε εδώ τα audio articles που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή.

Για να ακούτε τα άρθρα του OW που είναι διαθέσιμα σε ηχητική μορφή, μπορείτε να μας ακολουθήσετε σε Spotify και σε Apple Podcasts.