ΠΩΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΔΙΔΑΣΚΕΤΑΙ Η ΕΜΦΥΛΗ ΒΙΑ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ;

Το υποψήφιο νέο βιβλίο Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής της Γ΄ Γυμνασίου άνοιξε μια μεγάλη συζήτηση για το περιεχόμενο των σχολικών εγχειριδίων, την ευθύνη της εκπαίδευσης και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται η έμφυλη βία μέσα στην τάξη.

Πριν από λίγες ημέρες, το «Παρατηρητήριο έμφυλων στερεοτύπων για γονείς και όχι μόνο» δημοσιοποίησε φωτογραφίες από τις σελίδες 113-114 του νέου βιβλίου Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής της Γ΄ Γυμνασίου. Έχει γραφτεί στο πλαίσιο του συστήματος του πολλαπλού βιβλίου και θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη διδασκαλία το σχολικό έτος 2027-2028, εφόσον επιλεγεί από τους εκπαιδευτικούς.

Τα αποσπάσματα που δημοσιεύθηκαν στη σελίδα του «Παρατηρητηρίου», τα οποία έστειλε εκπαιδευτικός, έγιναν viral μέσα σε λίγες ώρες. Ακολούθησαν δημοσιογραφικά άρθρα, παρεμβάσεις εκπαιδευτικών και, φυσικά, δημόσια συζήτηση για το αν το βιβλίο πρέπει να διορθωθεί πριν φτάσει στις σχολικές αίθουσες.

Ωστόσο, αυτό που μένει –και είναι το σημαντικότερο– είναι το ερώτημα: Πώς πρέπει να διδάσκεται η έμφυλη βία στα παιδιά;

Στο επίμαχο απόσπασμα, κορίτσια, αγόρια και παιδιά οποιασδήποτε άλλης ταυτότητας, ηλικίας 14-15 ετών, θα διαβάσουν ότι τα κορίτσια πρέπει να ενημερώνονται για τις βιολογικές και ψυχολογικές διαφορές με τους άνδρες, να θυμούνται ότι οι άνδρες έχουν μεγαλύτερο όγκο και σωματική δύναμη, να αποφεύγουν τις «κακοτοπιές», να αποφεύγουν βίαιους, επιθετικούς, δύστροπους, νάρκισσους και χειριστικούς άνδρες, καθώς και άτομα με έλλειμμα αυτοπεποίθησης. Στο ίδιο απόσπασμα αναφέρεται ακόμη ότι η κακοποίηση στρέφεται κυρίως προς «αδύναμους», όπως παιδιά, γυναίκες και ηλικιωμένους.

Στην ανάρτησή του, το «Παρατηρητήριο έμφυλων στερεοτύπων για γονείς και όχι μόνο» έγραψε χαρακτηριστικά:

Να μοιραστώ και 2ο απόσπασμα από το ίδιο βιβλίο (Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή) που γράφτηκε για να διδαχτεί στην Γ΄ Γυμνασίου από το 2027.

Κεφάλαιο: Η κακοποίηση - Βία κατά γυναικών.

Εδώ έχω και απορίες!

1. Ποιες είναι οι "κακοτοπιές";

2. Τα κορίτσια πρέπει να αποφεύγουν τους βίαιους, επιθετικούς, νάρκισσους χωρίς ενσυναίσθηση; Ή τα αγόρια να μην μεγαλώνουν με αυτόν τον τρόπο;

3. Τα κορίτσια πρέπει να θυμούνται ότι οι άντρες έχουν μεγαλύτερο όγκο και δύναμη... ώστε ΤΙ; Να τους φοβούνται; Να μην αντιμιλούν; Να μην πλησιάζουν;

Βοηθήστε με, καλέ!

Υ.Γ. Προσθέτω, μετά την εύστοχη τοποθέτηση στα σχόλια του ποστ:

Τα αγόρια της τάξης πώς θα αισθάνονται με αυτή την περιγραφή για το φύλο τους;

Η ανάρτηση προκάλεσε σειρά αντιδράσεων. Το OW μίλησε με την Αγγελική Μαρίνου, ιδρύτρια της σελίδας, η οποία εξηγεί γιατί επέλεξε να δημοσιοποιήσει το συγκεκριμένο απόσπασμα και πώς βίωσε τη συζήτηση που ακολούθησε:

«Όταν δημιούργησα τη σελίδα, αρκετοί από τους ανθρώπους του δικού μου κύκλου, που τυχαίνει να είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένοι σε αυτά τα ζητήματα, μου έλεγαν ότι στη νέα γενιά τέτοια στερεότυπα θα εκλείψουν. Ωστόσο, καθημερινά λαμβάνω μηνύματα από ανθρώπους που δεν έχουν έναν αντίστοιχο κύκλο, για το πόσο αναγκαία θεωρούν τη σελίδα, ώστε να μπορούν κάπου να μοιραστούν τέτοιους προβληματισμούς.

Το συγκεκριμένο απόσπασμα από το καινούργιο βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου μου το έστειλε μια καθηγήτρια από την επαρχία, γιατί δεν βρήκε άμεση ανταπόκριση στο στενό της περιβάλλον και απευθύνθηκε στο Παρατηρητήριο, ζητώντας μου να το κοινοποιήσω. Αυτός είναι και ο σκοπός της σελίδας: Να αναδεικνύει καθημερινά ζητήματα που περνούν απαρατήρητα, ενώ είναι τόσο σημαντικά.

Το εξώφυλλο του επίμαχου βιβλίου.

Είναι ελπιδοφόρο ότι η ανάρτηση βρήκε αμέσως ανταπόκριση από πολύ κόσμο και άνοιξε έναν ουσιαστικό διάλογο.

Βέβαια, υπήρξαν και σχόλια που έλεγαν: "γίνεται λόγος για τη βία κατά των γυναικών κι εσείς πάλι δεν είστε ικανοποιημένες και βρήκατε κάτι να γκρινιάξετε". Τέτοια σχόλια είναι που αποδεικνύουν πόσο χρειάζεται ένα βιβλίο αγωγής του πολίτη που να προβάλλει μια λογική αποδόμησης των στερεοτύπων και όχι απλώς να περιορίζεται στην περιγραφή της πραγματικότητας αποτελώντας έτσι ένα εγχειρίδιο οδηγιών αυτοπροστασίας.

Όταν διάβασα τα αποσπάσματα του βιβλίου, πρώτη αντίδρασή μου, ως γυναίκα και ως μητέρα μιας μεγάλης κόρης, ήταν να σκεφτώ πώς θα νιώσει ένα κορίτσι όταν θα τα διαβάσει. Έπειτα συνειδητοποίησα ότι αυτό το κείμενο απευθύνεται και στα αγόρια της τάξης. Πώς θα νιώσουν βλέποντας μια τέτοια περιγραφή για το φύλο τους ως δεδομένη;

Και μετά με απασχόλησε ένα ακόμη ερώτημα: Ποιος θα το διδάξει; Είναι σημαντικό να είναι ένας εκπαιδευτικός που να διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία για να ανοίξει έναν αληθινό διάλογο με τα παιδιά, όχι εστιάζοντας σε ατομικές συμπεριφορές, αλλά σε συλλογικές νοοτροπίες που πρέπει να αλλάξουν, όχι αποδίδοντας χαρακτηρισμούς, αλλά διερευνώντας γιατί τα στατιστικά στοιχεία καταλήγουν να δείχνουν αυτή την πραγματικότητα».

Σελίδα από το βιβλίο.

Οι έντονες αντιδράσεις

Οι επικριτές θεωρούν ότι το κείμενο μεταφέρει την ευθύνη στα κορίτσια και ότι, αντί να εξηγεί πως οι άνδρες δεν πρέπει να ασκούν βία, δίνει οδηγίες του τύπου «τα κορίτσια να αποφεύγουν τις κακοτοπιές». Προσεγγίζει, δηλαδή, το τεράστιο ζήτημα της έμφυλης βίας με όρους victim blaming, μετατοπίζοντας μέρος της ευθύνης από τον δράστη στο πιθανό θύμα.

Παράλληλα, σύμφωνα με την κριτική που ασκήθηκε, ενισχύει στερεότυπα παρουσιάζοντας τους άνδρες ως εκ φύσεως πιο επικίνδυνους και τις γυναίκες ως μόνιμα ευάλωτες. Δουλεύει, δηλαδή, πάνω σε όσα η σύγχρονη προσέγγιση της ισότητας και της πρόληψης της βίας επιχειρεί να αποδομήσει.

Αντί να εστιάζει στη συναίνεση, στον σεβασμό, στις υγιείς σχέσεις και στην ευθύνη του δράστη, προτιμά να δίνει συμβουλές και οδηγίες αυτοπροστασίας. Αυτό θεωρήθηκε από πολλούς μια σημαντική παιδαγωγική έλλειψη.

Η απάντηση του συγγραφέα

Ο συγγραφέας του βιβλίου, Παύλος Μαράντος, απαντώντας μέσω του Alfavita, απέρριψε την κριτική και υποστήριξε ότι το επίμαχο απόσπασμα απομονώθηκε από το υπόλοιπο κεφάλαιο. Ανέφερε ότι η λέξη «κακοτοπιές» χρησιμοποιείται ως καθημερινή έκφραση για επικίνδυνες καταστάσεις, ότι στόχος του ήταν να δώσει πρακτικές συμβουλές αυτοπροστασίας και όχι να μεταφέρει ευθύνη στα θύματα, ενώ σημείωσε πως η δημόσια κριτική είναι θεμιτή, αρκεί να γίνεται αφού έχει διαβαστεί ολόκληρο το βιβλίο.

Σελίδα από το βιβλίο.

Και στο τέλος τι;

Η υπόθεση πήρε τόσο μεγάλη έκταση όχι μόνο εξαιτίας του συγκεκριμένου αποσπάσματος, αλλά επειδή άγγιξε ευρύτερα ζητήματα. Πώς πρέπει να διδάσκεται η έμφυλη βία στο σχολείο; Μπορούν οι συμβουλές αυτοπροστασίας να συνυπάρχουν με την έμφαση στην ευθύνη του δράστη; Ποιος αποφασίζει το περιεχόμενο των νέων σχολικών βιβλίων; Και απαιτείται αναθεώρησή τους πριν από την εφαρμογή τους;

Παράλληλα, η συζήτηση έφερε στο προσκήνιο έναν νέο όρο για την εκπαιδευτική κοινότητα: το πολλαπλό βιβλίο. Τι ακριβώς είναι και πώς θα επιλεγούν τελικά τα βιβλία που θα φτάσουν στα χέρια των μαθητών;

Με αυτά τα ερωτήματα, το OW απευθύνθηκε στον Ακρίτα Καλούση, κοινωνιολόγο και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ΕΛΜΕ Πειραιά, ο οποίος καταθέτει τη δική του οπτική τόσο για το περιεχόμενο του βιβλίου όσο και για τον θεσμό του πολλαπλού βιβλίου, τη διδασκαλία των κοινωνικών επιστημών και τον τρόπο με τον οποίο, κατά την άποψή του, πρέπει να προσεγγίζονται τέτοια ζητήματα μέσα στη σχολική τάξη.

Ακρίτας Καλούσης: «Η έμφυλη βία δεν διδάσκεται με νουθεσίες»

– Ποια είναι η γνώμη σας για τα αποσπάσματα που διαβάσαμε από το βιβλίο της Γ΄ γυμνασίου;

Το βιβλίο Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή περιλαμβάνει θέματα κοινωνικού και πολιτικού περιεχομένου με στόχο τη διαμόρφωση ενός ελεύθερου, υπεύθυνου και ενεργού πολίτη, ο οποίος θα συμμετέχει στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι και θα επιδιώκει τη δημιουργία μιας καλύτερης κοινωνίας και πολιτείας, ενός καλύτερου κόσμου.

Τα παραπάνω αποτελούν αποσπάσματα τόσο από το εισαγωγικό σημείωμα του βιβλίου όσο και από το επίμαχο μέρος που αφορά τη θέση του συγγραφέα για την έμφυλη βία.

Φυσικά, το επίμαχο απόσπασμα αποτελεί μέρος της συνολικής θεώρησης του συγγραφέα σε ένα υποκεφάλαιο του δεύτερου μέρους του βιβλίου, το οποίο έχει τον τίτλο Η Κακοποίηση - Βία κατά γυναικών. Άρα, δεν μπορούμε να δούμε το συγκεκριμένο απόσπασμα χωρίς να εξετάσουμε τη συνολική άποψη του συγγραφέα.

Η συνολική αυτή άποψη περιορίζεται στο φαινόμενο ως κοινωνικό πρόβλημα και όχι, φυσικά, στα αίτια που το δημιουργούν, στους κοινωνικούς παράγοντες που διαμορφώνουν τη βία κατά των γυναικών, αλλά και στο κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον και στη θέση της γυναίκας μέσα σε αυτό. Λείπει, δηλαδή, η κοινωνική και ταξική διαφοροποίηση στο υπάρχον καπιταλιστικό σύστημα.

Ουσιαστικά, βλέπει τη βία κατά των γυναικών κυρίως ως διαφορά βιολογικού φύλου, άνδρας-γυναίκα, αφαιρώντας ουσιαστικά την κοινωνική διάσταση του φύλου και τη θέση του καθενός στην παραγωγική διαδικασία, στην εργασία, στο οικογενειακό περιβάλλον, στη γειτονιά, στο σωματείο, στα πολιτιστικά δρώμενα κ.λπ. Γι' αυτό και καταλήγει στη συγκεκριμένη θέση που διατυπώνεται στο επίμαχο απόσπασμα.

Προφανώς, κάθε εγχειρίδιο έχει υποκειμενικό χαρακτήρα. Αντανακλά, όμως, και τη συνολικότερη ιδεολογική και πολιτική αντίληψη που κυριαρχεί σε μια συγκεκριμένη εποχή. Αυτή εκφράζεται και επίσημα μέσα από τις θέσεις και τις στάσεις των θεσμών εξουσίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δολοφονία μιας νεαρής κοπέλας πριν από λίγα χρόνια έξω από αστυνομικό τμήμα, όπου είχε απευθυνθεί ζητώντας βοήθεια. Η απάντηση που έλαβε και έχει μείνει ως στίγμα αυτής της έμφυλης διάκρισης ήταν: Το περιπολικό δεν είναι ταξί.

Άρα, ο συγγραφέας εκφράζει την κυρίαρχη τάση και άποψη για τον ρόλο της γυναίκας σε μια καπιταλιστική και πατριαρχική κοινωνία, όπως είναι η ελληνική. Μια άποψη που, ουσιαστικά, ρίχνει την ευθύνη στο θύμα για ό,τι συμβαίνει. Για το τι ρούχα φοράει, πώς περπατάει, αν προκαλεί ή όχι, αν "παραβιάζει" τους κυρίαρχους κανόνες ηθικής που έχουν επιβληθεί από τον πουριτανισμό της Εκκλησίας και τον μικροαστικό καθωσπρεπισμό.

Εξ ου και η απουσία της έννοιας της "γυναικοκτονίας". Μιας έννοιας που συμπυκνώνει τόσο την πατριαρχική αντίληψη όσο και την κοινωνική διάσταση της έμφυλης βίας.

Με αυτόν τον τρόπο, φυσικά, δεν ανοίγει το θέμα της έμφυλης βίας στους εφήβους και τις έφηβες, αλλά πρόκειται ουσιαστικά για μια βαθιά ιδεολογική και πολιτική παρέμβαση και κατήχηση, διαμορφώνοντας το κατάλληλο περιβάλλον για την αποδοχή της ως φυσικού φαινομένου: του ισχυρού άνδρα και της αδύναμης γυναίκας.

Βέβαια, η έμφυλη βία δεν αφορά μόνο τη βία του άνδρα απέναντι στη γυναίκα, αλλά και τη βία απέναντι σε άτομα που αυτοπροσδιορίζονται διαφορετικά από τα κυρίαρχα πρότυπα. Ως συνέπεια αυτής της αντίληψης, προφανώς, δεν υπάρχει αναφορά στη βία που ασκείται, θεσμικά και μη, σε άτομα που δεν επιλέγουν να προσδιορίζονται μέσα από το δίπολο άνδρας-γυναίκα, αλλά επιλέγουν έναν διαφορετικό προσδιορισμό του φύλου τους.

Το πολλαπλό βιβλίο και η κριτική στην εμπορευματοποίηση του σχολικού εγχειριδίου

– Τι είναι το πολλαπλό βιβλίο; Και ποιος αποφασίζει ποιο θα διδαχθεί;

Το λεγόμενο πολλαπλό βιβλίο θα εφαρμοστεί από την επόμενη σχολική χρονιά, δηλαδή από το 2027-28. Υπάρχει σε αυτή τη διαδικασία της επιλογής το εξής διαδικαστικό: Οι εκπαιδευτικοί που διδάσκουν σήμερα σε ένα σχολείο θα επιλέξουν βιβλίο για εκπαιδευτικούς που θα διδάσκουν το αντικείμενο εκείνη τη χρονιά. Καμία επιστημονική και παιδαγωγική προσέγγιση ακόμη και στη διαδικασία. Μάλιστα είναι και κατ’ ευφημισμό πολλαπλό βιβλίο, γιατί σε πολλά διδακτικά αντικείμενα υπάρχει μόνο ένα βιβλίο, όπως για παράδειγμα στο διδακτικό αντικείμενο που συζητάμε, στην Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή της Γ΄ Γυμνασίου.

Πέραν τούτου, υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα. Το δημόσιο αγαθό που είναι το σχολικό βιβλίο γίνεται άμεσα εμπόρευμα και αντικείμενο κερδοφορίας. Η εμπλοκή ιδιωτών σε αυτό το επίπεδο είναι πολύ επικίνδυνο γεγονός για την εισχώρηση των ιδιωτών στις λειτουργίες του δημόσιου και δωρεάν σχολείου. Αλλοιώνεται ο χαρακτήρας του, ουσιαστικά πρόκειται για μια έμμεση ή και άμεση, θα έλεγε κάποιος, ιδιωτικοποίηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι τη μερίδα του λέοντος στην έκδοση των βιβλίων την έχει μεγάλος όμιλος φροντιστηρίων που πρόσφατα έχει ιδρύσει και μια κάθετη μονάδα ιδιωτικού σχολικού συγκροτήματος.

Ουσιαστικά με την είσοδο του λεγόμενου πολλαπλού βιβλίου έχουμε μια κατηγοριοποίηση των σχολείων που εντάσσεται στη συνολικότερη κατηγοριοποίηση σχολείων και εκπαιδευτικών μέσω της αξιολογικής διαδικασίας που με τόσο μένος επιμένει η κυβέρνηση παρά τη σθεναρή αντίσταση του εκπαιδευτικού κινήματος. Πολλοί σύλλογοι διδασκόντων αρνήθηκαν να μπουν σε αυτή τη διαδικασία και να αποτελέσουν μέρος μιας τέτοιας άθλιας διαδικασίας εμπορευματοποίησης του σχολικού βιβλίου. Πρόκειται ουσιαστικά για μια βασική κυβερνητική επιλογή στη συνολικότερη θεώρηση και πρακτική της. Ότι είναι δημόσιο και κοινωνικό ιδιωτικοποιείται και εμπορευματοποιείται.

– Ποιες ειδικότητες διδάσκουν σήμερα την Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή; Αρκεί η επιμόρφωση ή απαιτείται ειδική επιστημονική κατάρτιση;

Το διδακτικό αυτό αντικείμενο, από τότε που εισήχθη στο ελληνικό σχολείο, διδασκόταν κυρίως από κοινωνικούς επιστήμονες, δηλαδή κοινωνιολόγους, πολιτικούς επιστήμονες, νομικούς και οικονομολόγους. Τα τελευταία χρόνια, όμως, εξαιτίας της συνολικότερης πολιτικής περιορισμού των κοινωνικών επιστημών στο σχολείο, έχει ανατεθεί και σε εκπαιδευτικούς άλλων ειδικοτήτων.

Η διδασκαλία ενός τόσο σύνθετου γνωστικού αντικειμένου δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε μια γενική επιμόρφωση. Απαιτεί επιστημονική κατάρτιση, θεωρητικό υπόβαθρο και γνώση του αντικειμένου.

Όπως δεν θα ζητούσαμε από έναν κοινωνιολόγο να διδάξει Φυσική ή Χημεία, έτσι δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητο ότι οποιοσδήποτε εκπαιδευτικός μπορεί να προσεγγίσει επαρκώς σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα, όπως η έμφυλη βία, ο ρατσισμός, οι κοινωνικές ανισότητες ή τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Η γνώση του αντικειμένου επηρεάζει καθοριστικά όχι μόνο το τι θα ειπωθεί μέσα στην τάξη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα αναπτυχθεί ο διάλογος με τους μαθητές.

– Πώς πιστεύετε ότι πρέπει να διδάσκεται η έμφυλη βία μέσα στο σχολείο;

Η έμφυλη βία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια λίστα συμβουλών ή ως μια σειρά οδηγιών αυτοπροστασίας. Οφείλει να προσεγγίζεται ως κοινωνικό φαινόμενο, να συνδέεται με τις σχέσεις εξουσίας, με τα στερεότυπα, με τις κοινωνικές ανισότητες και με τον τρόπο που διαμορφώνονται οι αντιλήψεις για τα φύλα από την οικογένεια, το σχολείο, τα μέσα ενημέρωσης και συνολικά την κοινωνία.

Οι μαθητές και οι μαθήτριες χρειάζονται χώρο για συζήτηση, προβληματισμό και κριτική σκέψη. Χρειάζονται να αναλύουν πραγματικά περιστατικά, να ανταλλάσσουν απόψεις, να αμφισβητούν στερεότυπα και να κατανοούν τους μηχανισμούς που οδηγούν στην άσκηση βίας.

Δεν αρκεί μία διδακτική ώρα ούτε ένα υποκεφάλαιο μέσα σε ένα βιβλίο.

Απαιτείται μια συνολική εκπαιδευτική προσέγγιση, που θα διαπερνά τη σχολική ζωή και θα βασίζεται στη συνεργασία εκπαιδευτικών, μαθητών και οικογενειών.

Μόνο έτσι μπορεί το σχολείο να συμβάλει ουσιαστικά στην πρόληψη της έμφυλης βίας και στη διαμόρφωση πολιτών που θα αναγνωρίζουν, θα απορρίπτουν και θα αντιστέκονται σε κάθε μορφή διάκρισης και κακοποίησης.

Αντί επιλόγου

Η αντιπαράθεση για το νέο βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου ανέδειξε ότι η συζήτηση για την έμφυλη βία στην εκπαίδευση δεν αφορά μόνο τις λέξεις που γράφονται σε ένα σχολικό εγχειρίδιο. Αφορά το πώς αντιλαμβανόμαστε τον ρόλο του σχολείου, τι θεωρούμε ότι πρέπει να μαθαίνουν οι μαθητές για τις σχέσεις, την ισότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα και, τελικά, με ποια εργαλεία θέλουμε να διαμορφώνουν την κριτική τους σκέψη.

Γιατί, όπως προκύπτει, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο ένα βιβλίο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να εκπαιδεύσουμε τους αυριανούς πολίτες.

Έτσι, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: Πώς μπορεί το σχολείο να μιλήσει στους εφήβους για την έμφυλη βία, χωρίς να απλουστεύει, να φοβίζει ή να μεταθέτει τις ευθύνες;