Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ Μ. ΠΟΛΙΤΗΣ ΕΞΗΓΕΙ ΤΙ ΑΛΛΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΜΕΤΑ ΤΑ 65

Τι αλλάζει στην ψυχική υγεία μετά τα 65; Ο καθηγητής Ψυχιατρικής Αντώνης Μ. Πολίτης εξηγεί τον ρόλο της ψυχογηριατρικής, τη σχέση κατάθλιψης και άνοιας και πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εγκέφαλό μας.

Η επιστημονική κοινότητα θεωρεί συμβατικά ότι η τρίτη ηλικία ξεκινά στα 65 έτη, παρότι σήμερα ένας άνθρωπος αυτής της ηλικίας είναι συνήθως ακόμη ενεργός, συμμετέχει στην κοινωνική και επαγγελματική ζωή και έχει πολλά να προσφέρει. Το όριο αυτό είναι επομένως περισσότερο δημογραφικό παρά βιολογικό.

Ωστόσο, όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής και μεγαλώνει το ποσοστό των ηλικιωμένων στον πληθυσμό, τόσο πιο επιτακτική γίνεται η ανάγκη να αντιμετωπίζουμε τη γήρανση όχι μόνο ως σωματική, αλλά και ως ψυχική και νοητική διαδικασία. Σε αυτό ακριβώς το πεδίο έρχεται να απαντήσει η ψυχογηριατρική, ένας κλάδος της ψυχιατρικής που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.

Ο Αντώνης Μ. Πολίτης, καθηγητής Ψυχιατρικής στην Α΄ Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου, έχει αφιερώσει με συνέπεια επί δεκαετίες το επιστημονικό και κλινικό του έργο στη γηριατρική ψυχιατρική, γεγονός που τον καθιστά έναν από τους πλέον έμπειρους και διεθνώς αναγνωρισμένους ειδικούς στον τομέα αυτό.

Παράλληλα, μέσω της Μονάδας Ψυχογηριατρικής του Αιγινητείου Νοσοκομείου, η οποία αποτελεί σημείο αναφοράς για τη φροντίδα ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας με κατάθλιψη, άνοια και νόσο Alzheimer, αναδεικνύεται στην πράξη η στενή σχέση ανάμεσα στην ψυχική και τη νοητική υγεία.

Η Μονάδα διαθέτει ιδιαίτερη εξειδίκευση στη διάγνωση και αντιμετώπιση των διαταραχών συμπεριφοράς που συχνά συνοδεύουν την άνοια, ενώ παράλληλα παρέχει ολοκληρωμένη φροντίδα για τις ψυχικές διαταραχές της τρίτης ηλικίας. Με τον τρόπο αυτό προωθείται μια πραγματικά ολιστική προσέγγιση, η οποία αντιμετωπίζει τον άνθρωπο συνολικά και όχι αποσπασματικά, αναγνωρίζοντας ότι η ψυχική υγεία, η νοητική λειτουργία και η ποιότητα ζωής αποτελούν αλληλένδετες διαστάσεις της υγιούς γήρανσης.

Ο Αντώνης Μ. Πολίτης, καθηγητής Ψυχιατρικής στην Α΄ Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου. Φωτογραφία: Ανδρέας Σιμόπουλος

Συναντήσαμε τον Αντώνη Μ. Πολίτη για να μας εξηγήσει τι γνωρίζουμε σήμερα για την ψυχική υγεία στην τρίτη ηλικία και πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εγκέφαλό μας όσο μεγαλώνουμε.

Τι ακριβώς είναι η γηριατρική ψυχιατρική;

Η γηριατρική ψυχιατρική ή ψυχογηριατρική είναι ο κλάδος της ψυχιατρικής που ασχολείται με την ψυχική και νοητική υγεία των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας. Αν και παραμένει σχετικά άγνωστη στο ευρύ κοινό, πρόκειται για έναν τομέα που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, καθώς ο κόσμος γηράσκει με ταχείς ρυθμούς. Η ψυχογηριατρική του 21ου αιώνα μετατοπίζεται από τη διαχείριση της νόσου στην προαγωγή της υγείας του νου.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι η γήρανση δεν αφορά μόνο το σώμα, αλλά και τον εγκέφαλο. Η νόσος Alzheimer και οι άλλες μορφές άνοιας, η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, αλλά και η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση αποτελούν σημαντικές προκλήσεις για την υγεία του νου των ανθρώπων μεγάλης ηλικίας.

«ΤΟ NA EINAI ΚΑΠΟΙΟΣ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΠΟΔΕΧΘΕΙ ΤΗΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ, ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΜΝΗΜΗΣ Ή ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΩΣ ΕΝΑ ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ».

Υπολογίζεται ότι περίπου ένας στους τέσσερις ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας βιώνει κάποια μορφή μοναξιάς. Είναι σημαντικό, όμως, να τονίσουμε ότι η μοναξιά δεν αποτελεί φυσιολογική ή αναπόφευκτη συνέπεια της ηλικίας.

Με ποιες ηλικίες ασχολείται η ψυχογηριατρική;

Στην ψυχογηριατρική συνηθίζουμε να λέμε ότι «το γήρας έχει τις ηλικίες του», καθώς οι ανάγκες, οι δυνατότητες και οι προκλήσεις ενός ανθρώπου 65 ετών διαφέρουν σημαντικά από εκείνες ενός ανθρώπου 85 ή 90 ετών. Ιδιαίτερα οι άνθρωποι μεταξύ 65 και 74 ετών, οι λεγόμενοι «νεότεροι μεγαλύτεροι ενήλικες», βρίσκονται συχνά σε μια περίοδο σημαντικών μεταβάσεων. Η συνταξιοδότηση, οι αλλαγές στους οικογενειακούς και κοινωνικούς ρόλους, αλλά και η ανάγκη επαναπροσδιορισμού της καθημερινότητας αποτελούν συχνές προκλήσεις.

Ωστόσο, οι σημερινοί άνθρωποι αυτής της ηλικιακής ομάδας διαφέρουν σημαντικά από τις προηγούμενες γενιές. Διαθέτουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, καλύτερη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας, φροντίζουν περισσότερο τη σωματική και νοητική τους υγεία, παραμένουν ενεργοί κοινωνικά και συχνά εξακολουθούν να εργάζονται, να στηρίζουν τα παιδιά και τα εγγόνια τους και να συμμετέχουν ενεργά στη λήψη αποφάσεων.

Καθώς προχωρούμε στις μεγαλύτερες ηλικίες, ιδιαίτερα μετά τα 75 έτη, οι προκλήσεις γίνονται πιο σύνθετες. Τα χρόνια νοσήματα, οι λειτουργικοί περιορισμοί, η αυξημένη ευπάθεια και οι απώλειες αγαπημένων προσώπων μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τόσο την ψυχική όσο και τη νοητική υγεία.

Δεν υπάρχουν όμως πολλές διαθέσιμες υπηρεσίες, σωστά;

Δυστυχώς, οι ανάγκες αυξάνονται ταχύτερα από τις διαθέσιμες υπηρεσίες. Ακόμη και σε χώρες όπου η ψυχογηριατρική αποτελεί αναγνωρισμένη εξειδίκευση της ψυχιατρικής, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η έλλειψη εξειδικευμένων επαγγελματιών υγείας παραμένει σημαντική πρόκληση, με αποτέλεσμα ένας ειδικός να αντιστοιχεί σε 4.000 ανθρώπους μεγάλης ηλικίας.

Στην Ελλάδα, όπου περισσότερο από το ένα πέμπτο του πληθυσμού είναι άνω των 65 ετών, η ψυχογηριατρική δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί ως επίσημη εξειδίκευση της ψυχιατρικής, ενώ οι ανάγκες του πληθυσμού παραμένουν πολύ μεγαλύτερες από τις διαθέσιμες δομές.

Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται και η Ολοκληρωμένη Παρέμβαση Ψυχογηριατρικής Υποστήριξης (ΟΠΨΥ), που σχεδιάστηκε με πρωτοβουλία της Α΄ Ψυχιατρικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο και υλοποιείται με τη συνεργασία πανεπιστημιακών, υγειονομικών και τοπικών φορέων από όλη τη χώρα. Πρόκειται για την πρώτη οργανωμένη πρωτοβουλία ψηφιακής υγείας στην Ελλάδα που φέρνει εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε ηλικιωμένους οι οποίοι κατοικούν σε απομακρυσμένες περιοχές.

«Η ΣΧΕΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΚΑΙ ΑΝΟΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΑΜΦΙΔΡΟΜΗ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΠΙΟ ΣΥΝΘΕΤΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗΣ».

Εμφανίζουν ψυχικές διαταραχές οι άνθρωποι στην τρίτη ηλικία;

Το γεγονός πως κάποιος είναι μεγαλύτερης ηλικίας δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να εμφανίσει ψυχικές διαταραχές, ούτε ότι πρέπει να αποδεχθεί την κατάθλιψη, την απώλεια μνήμης ή την κοινωνική απομόνωση ως ένα αναπόφευκτο μέρος της γήρανσης. Οι ηλικιωμένοι έχουν το ίδιο δικαίωμα με όλους τους πολίτες στην έγκαιρη διάγνωση, στη θεραπεία και στην πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Η ηλικία δεν πρέπει ποτέ να αποτελεί αιτία αποκλεισμού από τη φροντίδα ή τη θεραπεία.

Παράλληλα, η αντιμετώπιση των προβλημάτων ψυχικής υγείας των ανθρώπων μεγάλης ηλικίας δεν αφορά μόνο το άτομο αλλά και το οικογενειακό του περιβάλλον. Για τον λόγο αυτό, η ενημέρωση, η εκπαίδευση και η στήριξη των φροντιστών αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης ψυχογηριατρικής προσέγγισης.

Τι ακριβώς συμβαίνει με την κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία;

Η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία είναι μια ασθένεια με θεραπεία διαφορετική από τη θεραπεία της κατάθλιψης σε ανθρώπους νεότερης ηλικίας. Συνήθως είναι πιο συχνή σε ανθρώπους μεγάλης ηλικίας και λιγότερο σε ανθρώπους πολύ μεγαλύτερης ηλικίας, π.χ. πάνω από τα 80 έτη είναι πιο συχνή η άνοια. Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η σχέση μεταξύ κατάθλιψης και ψυχικής, σωματικής και νοητικής υγείας είναι αμφίδρομη και μπορεί να αφήσει βιολογικές «ουλές» που επιταχύνουν τη γήρανση και αποτελούν παράγοντα κινδύνου για την άνοια. Η πρόληψη και η θεραπεία της θα μπορούσαν να μειώσουν παγκοσμίως τα περιστατικά με άνοια στο 4%.

Αναφορικά με την κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία, εισάγονται νέες έννοιες όπως η κατάθλιψη όψιμης έναρξης, δηλαδή η κατάθλιψη που εκδηλώνεται μετά τα 60 και που σήμερα γνωρίζουμε ότι η πρόληψη και η θεραπεία της μειώνουν τον κίνδυνο εμφάνισης της άνοιας. Επίσης, πολύ συχνά σχετίζεται η εμφάνισή της με ψυχοπιεστικά γεγονότα όπως η συνταξιοδότηση, η μοναξιά αλλά και προβλήματα υγείας. Σύντομες συμπεριφορικές ψυχοθεραπείες, όπως η θεραπεία επίλυσης προβλημάτων, συμβάλλουν στη θεραπεία της ήπιας κατάθλιψης σε αυτή την ηλικία, με αποτελεσματικότητα αντίστοιχη εκείνης που παρατηρείται στους νεότερους ενήλικες.

Η κατάθλιψη προκαλεί άνοια ή η άνοια κατάθλιψη;

Η σύντομη απάντηση είναι ότι μπορεί να συμβαίνουν και τα δύο. Η σχέση μεταξύ κατάθλιψης και άνοιας είναι αμφίδρομη και αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα ζητήματα της σύγχρονης ψυχογηριατρικής.

Από τη μία πλευρά, γνωρίζουμε σήμερα ότι η κατάθλιψη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση άνοιας, ιδιαίτερα όταν είναι σοβαρή, υποτροπιάζουσα ή παραμένει χωρίς θεραπεία για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Από την άλλη, η κατάθλιψη αποτελεί συχνό σύμπτωμα της νόσου Alzheimer ή άλλων μορφών άνοιας, ακόμα και αρκετά χρόνια πριν από την πλήρη εκδήλωση των προβλημάτων μνήμης. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η προσεκτική αξιολόγηση από εξειδικευμένους επαγγελματίες υγείας είναι τόσο σημαντική.

«ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΔΙΝΟΥΜΕ ΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΜΑΣ. ΝΑ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΜΕ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΟΙ ΜΕ ΟΣΑ ΜΑΣ ΔΙΝΟΥΝ ΝΟΗΜΑ, ΝΑ ΔΙΑΤΗΡΟΥΜΕ ΜΙΑ ΣΤΑΘΕΡΗ ΡΟΥΤΙΝΑ, ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΜΕ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΝ ΚΑΙ ΝΑ ΕΠΕΝΔΥΟΥΜΕ ΣΕ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΣΤΗΡΙΖΟΥΝ».

Η διάκριση ανάμεσα στην κατάθλιψη, στην ήπια νοητική διαταραχή και στα πρώιμα στάδια της άνοιας δεν είναι πάντοτε εύκολη, αλλά είναι καθοριστική για τη σωστή θεραπευτική αντιμετώπιση. Μάλιστα, μελέτες έχουν δείξει ότι η έγκαιρη και αποτελεσματική θεραπεία της κατάθλιψης σε ανθρώπους με ήπια νοητική διαταραχή μπορεί να μεταθέσει χρονικά την κλινική εκδήλωση της άνοιας, ενδεχομένως ακόμα και για αρκετά χρόνια.

Στους ανθρώπους που ήδη πάσχουν από άνοια, η κατάθλιψη και άλλα ψυχιατρικά συμπτώματα όπως η απάθεια, το άγχος, η ανησυχία, οι διαταραχές ύπνου, αποτελούν συχνά μέρος της κλινικής εικόνας της νόσου και η αντιμετώπισή τους απαιτεί μια εξατομικευμένη και ολιστική προσέγγιση.

Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες;

Ναι, υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες όσον αφορά την ψυχική και νοητική υγεία κατά τη γήρανση. Οι διαφορές αυτές σχετίζονται τόσο με βιολογικούς όσο και με κοινωνικούς παράγοντες και επηρεάζουν διαφορετικά την πορεία της υγείας του νου σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Καταρχάς, οι γυναίκες ζουν κατά μέσο όρο περισσότερα χρόνια από τους άντρες. Ως αποτέλεσμα, στις πολύ μεγάλες ηλικίες αποτελούν την πλειονότητα του πληθυσμού. Είναι χαρακτηριστικό ότι μετά την ηλικία των 80 ετών οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 60% των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας. Παράλληλα, οι γυναίκες εμφανίζουν υψηλότερο κίνδυνο για τη νόσο Alzheimer και άλλες μορφές άνοιας, ενώ παρουσιάζουν συχνότερα κατάθλιψη, διαταραχές ύπνου και συμπτώματα που σχετίζονται με τις ορμονικές μεταβολές της μέσης ηλικίας και της εμμηνόπαυσης.

Επιπλέον, οι γυναίκες είναι συχνά αυτές που αναλαμβάνουν τον ρόλο του φροντιστή για ηλικιωμένους γονείς, συζύγους ή άλλα μέλη της οικογένειας, γεγονός που μπορεί να αυξήσει σημαντικά το ψυχολογικό και σωματικό φορτίο που επωμίζονται.

Από την άλλη πλευρά, οι άντρες έχουν υψηλότερα ποσοστά απάθειας και αντιμετωπίζουν διαφορετικές προκλήσεις. Οι κοινωνικοί ρόλοι που παραδοσιακά συνδέονται με την εργασία και την παραγωγικότητα καθιστούν συχνά δυσκολότερη την προσαρμογή στη συνταξιοδότηση και στις αλλαγές που συνοδεύουν τη γήρανση. Επιπλέον, οι άντρες τείνουν να ζητούν δυσκολότερα βοήθεια για προβλήματα ψυχικής ή σωματικής υγείας.

Μπορούμε να κάνουμε κάτι εμείς οι ίδιοι για να βοηθήσουμε τον εαυτό μας;

Βεβαίως. Αν και δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλους τους παράγοντες που επηρεάζουν τη γήρανση, γνωρίζουμε σήμερα ότι πολλά από όσα κάνουμε καθημερινά μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διατήρηση της υγείας του νου και της ποιότητας ζωής μας. Είναι σημαντικό να φροντίζουμε τη σωματική μας υγεία. Η τακτική σωματική άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή, ο ποιοτικός ύπνος, η αποφυγή του καπνίσματος και η σωστή αντιμετώπιση παραγόντων κινδύνου όπως η υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης, η παχυσαρκία και η βαρηκοΐα συμβάλλουν όχι μόνο στην υγεία του σώματος αλλά και στην υγεία του εγκεφάλου. Παράλληλα, χρειάζεται να διατηρούμε ενεργό τον νου μας, με τη μάθηση νέων δεξιοτήτων και την ενίσχυση των κοινωνικών σχέσεων.

Θα έλεγα επίσης ότι χρειάζεται να μάθουμε να δίνουμε αξία στην καθημερινότητά μας. Να παραμένουμε συνδεδεμένοι με όσα μας δίνουν νόημα, να διατηρούμε μια σταθερή ρουτίνα, να συμμετέχουμε σε δραστηριότητες που μας ευχαριστούν και να επενδύουμε σε σχέσεις που μας στηρίζουν. Αυτά τα στοιχεία μπορεί να φαίνονται απλά, όμως αποτελούν βασικούς πυλώνες της ψυχικής ανθεκτικότητας σε κάθε ηλικία. Η έννοια της υγιούς γήρανσης δεν σημαίνει ότι μεγαλώνουμε χωρίς προβλήματα υγείας. Σημαίνει ότι, ακόμα κι όταν υπάρχουν προβλήματα, μπορούμε να τα αναγνωρίζουμε έγκαιρα και να τα αντιμετωπίζουμε σωστά.

Το Ινστιτούτο Υγιούς Γήρανσης - ΜΕΝΤΩΡ είναι ένας επιστημονικός φορέας αφιερωμένος στην προαγωγή της υγείας του εγκεφάλου και της ποιότητας ζωής των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας. Με έδρα την Τεγέα και την Τρίπολη, το Ινστιτούτο υπογραμμίζει τη σημασία της ανάπτυξης πρωτοβουλιών για την υγεία του εγκεφάλου και την υγιή γήρανση στην ελληνική περιφέρεια. Παράλληλα, έχουμε ήδη αναπτύξει πρωτοβουλίες που εστιάζουν τόσο στις ιδιαίτερες ανάγκες των γυναικών της μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας όσο και στην πρόληψη της νόσου Alzheimer και την υγιή γήρανση. Το Ινστιτούτο Υγιούς Γήρανσης - ΜΕΝΤΩΡ μέσα από την έρευνα, την εκπαίδευση, τη διεπιστημονική συνεργασία με ακαδημαϊκά κέντρα και τοπικούς φορείς ευαισθητοποιεί την κοινωνία και φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για την υγεία του εγκεφάλου στην Ελλάδα, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση πολιτικών και πρακτικών που θα βελτιώνουν τη ζωή των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας και των οικογενειών τους.