ΜΠΟΡΕΙ ΤΟ ΝΑ «ΜΙΛΑΣ» ΣΤΟ ΣΩΜΑ ΝΑ ΕΠΙΔΡΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΣΟΥ;

Μέχρι πού μπορεί να φτάσει η δύναμη του μυαλού; Διάσημη ψυχολόγος του Χάρβαρντ υποστηρίζει πως ο τρόπος που «μιλάμε» στο σώμα μπορεί να μεταβάλλει ακόμα και την υγεία μας.

Όταν η μητέρα της Ellen Langer, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Χάρβαρντ και γνωστή ως «Μητέρα του Mindfulness», διαγνώστηκε με καρκίνο στα 56 της, συνέβη κάτι που έμελλε να είναι καθοριστικό για τη ζωή και το ερευνητικό της έργο. «Η μητέρα μου είχε καρκίνο στο στήθος που έκανε μετάσταση στο πάγκρεας. Ξέρουμε όλοι πως εκεί τελειώνει το παιχνίδι. Κι όμως συνέβη κάτι πολύ παράξενο: Μια μέρα απλά εξαφανίστηκε – μαγικά! Οι γιατροί δεν είχαν ιδέα τι είχε συμβεί, ήταν μια ανεξήγητη ύφεση. Και ο μόνος τρόπος για να μπορέσω να το εξηγήσω ήταν να επιστρέψω στην ιδέα της σύνδεσης Σώματος – Εγκεφάλου» λέει η ίδια η Langer μιλώντας σε συνέντευξη. «Η εμπειρία της μητέρας μου με καρκίνο νομίζω ήταν η βάση όλης της μετέπειτα δουλειάς μου πάνω στην υγεία».

Εδώ και δεκαετίες μαθαίνουμε ότι το στρες επηρεάζει το σώμα, όμως τα τελευταία χρόνια, με την ανάπτυξη της ψυχολογίας, της νευροεπιστήμης και της ψυχονευροανοσολογίας οι επιστήμονες συγκλίνουν στο ότι ο τρόπος που σκεφτόμαστε, το τι πιστεύουμε και τα εσωτερικά σήματα που στέλνουμε στον εαυτό μας μπορούν να επηρεάσουν μετρήσιμα φυσιολογικά αποτελέσματα. Με απλά λόγια: Μπορούν να επηρεάσουν την υγεία, αλλά και τη μακροζωία μας.

Πώς η «νοοτροπία» γίνεται ιατρική

Οι μελέτες της Langer, συγκεκριμένα, έδειξαν ότι το σώμα ανταποκρίνεται άμεσα σε νοητικά ερεθίσματα, προσδοκίες και ερμηνείες – ακόμη και όταν δεν εφαρμόζεται καμία παραδοσιακή «παρέμβαση»:

Το 2007 μαζί με την ερευνητική της ομάδα δημοσίευσαν μια ιστορική μελέτη που αποδεικνύει ότι η αλλαγή της αντίληψης κάποιου για τη σωματική δραστηριότητα μπορεί να μεταβάλει τη μετρήσιμη φυσιολογία του σώματος. Όταν, δηλαδή, οικιακοί βοηθοί ενημερώθηκαν ότι μέσω της εργασίας τους έκαιγαν θερμίδες σα να ασκούνταν άρχισαν πράγματι να παρουσιάζουν βελτιώσεις σε δείκτες υγείας, όπως το βάρος, η αρτηριακή πίεση, το σωματικό λίπος, ο ΔΜΣ και η αναλογία μέσης-ισχίου, χωρίς καμία αλλαγή στη διατροφή ή τα άλλα επίπεδα δραστηριότητάς τους. Το μόνο που μεταβλήθηκε ήταν η αντίληψη και η επίγνωσή τους!

Η μελέτη αυτή σήμερα θεωρείται θεμελιώδης στον τομέα της έρευνας νου-σώματος, αποδεικνύοντας ότι η νοοτροπία και οι προσδοκίες από μόνες τους μπορούν να επηρεάσουν τους δείκτες υγείας που συνήθως σχετίζονται με την άσκηση και τον μεταβολισμό.

Η ΝΟΟΤΡΟΠΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΜΑΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΠΗΡΕΑΣΟΥΝ ΤΟΥΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟ.

Από το 2014 έως τo 2016 η Langer στράφηκε στα άτομα με διαβήτη τύπου 2: Σε 46 εθελοντές που χώρισε σε 3 ομάδες ζήτησε για 90 λεπτά να παίζουν παιχνίδια (που άλλαζαν κάθε 15 λεπτά) στον υπολογιστή. Στις δύο από τις τρεις ομάδες, όμως, τα ρολόγια ήταν πειραγμένα, με αποτέλεσμα ο χρόνος να κυλά είτε πιο γρήγορα είτε πιο αργά. Η μελέτη της που δημοσιεύτηκε στο Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) άφησε ξανά τον επιστημονικό κόσμο με το στόμα ανοιχτό. Έδειξε ότι τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα των εθελοντών άλλαζαν ανάλογα με τον αντιληπτό χρόνο και όχι με τον πραγματικό χρόνο στο ρολόι, αποδεικνύοντας ότι οι ψυχολογικές προσδοκίες μπορούν να επηρεάσουν άμεσα τις σωματικές μεταβολικές αντιδράσεις.

Σε άλλο πείραμα, άτομα με διαβήτη κλήθηκαν να πιούν διάφορα ροφήματα. Κάποια ανέφεραν ότι είχαν ζάχαρη, ενώ άλλα όχι. Στην πραγματικότητα κανένα δεν είχε ζάχαρη. Κι όμως, τα επίπεδα γλυκόζης ανέβηκαν στα άτομα που διάβασαν «ζάχαρη» στις ετικέτες των δικών τους ροφημάτων – παρόλο που η ένδειξη δεν ήταν αληθής.

ΟΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΠΗΡΕΑΣΟΥΝ ΑΜΕΣΑ ΤΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ.

Η μελέτη, όμως, που σε συνεργασία με τον ψυχολόγο του Harvard Peter Aungle δημοσίευσαν τον Δεκέμβριο του 2023 στο Nature Scientific Reports είναι ακόμα πιο εντυπωσιακή: Πείραμα έδειξε πως η ψυχολογική εμπειρία ενός ατόμου με τον χρόνο μπορεί να αλλάξει τον πραγματικό ρυθμό σωματικής θεραπείας, ανεξάρτητα από τον πραγματικό χρόνο του ρολογιού.

Πώς φάνηκε αυτό; Με τη χρήση μιας βεντούζας δημιουργήθηκαν σε 33 εθελοντές μικρές μελανιές στο δέρμα τους. Στη συνέχεια ο καθένας τους υποβλήθηκε σε τρεις ξεχωριστές πειραματικές συνεδρίες, κατά τις οποίες μεταβάλλονταν στο εργαστήριο οι ρυθμοί και τα χρονόμετρα:

• Αργός χρόνος: Ο χρόνος γινόταν αντιληπτός να κυλά με τη μισή ταχύτητα σε σχέση με τον πραγματικό χρόνο του ρολογιού.
• Κανονικός χρόνος: Ο χρόνος κυλούσε με τον κανονικό ρυθμό του ρολογιού.
• Γρήγορος χρόνος: Ο χρόνος γινόταν αντιληπτός να κυλά με διπλάσια ταχύτητα σε σχέση με τον πραγματικό χρόνο του ρολογιού.

Στην πραγματικότητα και οι τρεις συνεδρίες διαρκούσαν ακριβώς 28 λεπτά.

Κι όμως: Οι συμμετέχοντες που πίστευαν ότι είχε περάσει περισσότερος χρόνος παρουσίασαν σημαντικά ταχύτερη επούλωση πληγών, ενώ όταν οι συμμετέχοντες αισθάνονταν ότι είχε παρέλθει λιγότερος χρόνος οι ρυθμοί επούλωσης μειώθηκαν.

Η θεωρία της σύνδεσης νου-σώματος επιβεβαιώθηκε, δηλαδή, για ακόμα μια φορά πανηγυρικά, καταδεικνύοντας ότι οι αφηρημένες γνωστικές αντιλήψεις μπορούν να ρυθμίσουν άμεσα ακόμα και τις βασικές φυσιολογικές διαδικασίες ανάρρωσης.

ΟΙ ΑΦΗΡΗΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΡΥΘΜΙΣΟΥΝ ΑΜΕΣΑ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΑΝΑΡΡΩΣΗΣ.

«Ένας γιατρός θα σου πει ότι το σπασμένο σου πόδι θα γίνει καλά σε 3 μήνες. Οπότε εσύ απλά θα κάτσεις και θα περιμένεις να περάσουν οι 3 μήνες. Ένας άλλος θα σου πει ότι σε κάποιους ανθρώπους έχει πάρει 3 μήνες και σε άλλους ενάμιση μήνα. Τι λέει εκείνη τη στιγμή το μυαλό στο σώμα σου; ‘Τι πρέπει να κάνω για να πάρει και σε εμένα ενάμιση μηνα;’. Και μπαίνεις ήδη σε διαδικασία να το κάνεις», λέει η Langer.

Η σύνδεση αυτή, μάλιστα, μπορεί να λειτουργήσει και προληπτικά! Τον Αύγουστο του 2025 δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Neuroscience μελέτη που διερεύνησε τι θα συνέβαινε αν ο εγκέφαλός μας πίστευε ότι θα μολυνθούμε από κάποιο βακτήριο, πριν ακόμα αυτό εισέλθει στο σώμα μας. Για να το ανακαλύψουν οι επιστήμονες έδωσαν σε 250 υγιείς εθελοντές από ένα σετ μάσκα και ακουστικά εικονικής πραγματικότητας. Μέσω αυτών έβλεπαν διαφορετικούς ανθρώπους να τους πλησιάζουν: Κάποιοι από αυτούς έδειχναν υγιείς μα άλλοι έδειχναν άρρωστοι – έβηχαν, φτερνίζονταν, έμοιαζαν να έχουν εξανθήματα.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Την ίδια ώρα οι εγκέφαλοι των εθελοντών της μελέτης παρακολουθούνταν με μελέτες εγκεφαλικών κυμάτων, μαγνητική τομογραφία και εξετάσεις αίματος για εγκεφαλικές ορμόνες. Η δε απόκριση του ανοσοποιητικού τους συστήματος αξιολογήθηκε με πολλαπλές αιματολογικές μελέτες. Τι διαπιστώθηκε; Πως όταν οι εθελοντές της μελέτης έβλεπαν ένα υγιές άτομο να πλησιάζει, δεν υπήρχε ενεργοποίηση του εγκεφάλου ή του ανοσοποιητικού τους συστήματος. Όταν, όμως, έβλεπαν ένα «άρρωστο» άτομο να πλησιάζει, ξεκινούσε ένα χαρακτηριστικό μοτίβο δραστηριότητας στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου τους, ακολουθούμενο από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο αίμα που ειδοποιούσαν το ανοσοποιητικό σύστημα – διαδικασία παρόμοια με τη λήψη ενός εμβολίου ή μιας πραγματικής λοίμωξης. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος «έλεγε» στο ανοσοποιητικό σύστημα να προετοιμάζεται για μια επικείμενη λοίμωξη, ακόμη και πριν το μικρόβιο εισέλθει στο σώμα.

Όλα τα παραπάνω όχι μόνο επιβεβαιώνουν την ιδέα της σύνδεσης εγκεφάλου-σώματος αλλά δείχνουν πως οι δυνατότητες του εγκεφάλου να μας γιατρεύει είναι ανεξάντλητες – μα, όπως καταλήγει και στη συνέντευξή της η Langer, δυστυχώς ακόμα ανεξερεύνητες: «Δεν έχουμε ούτε κατά διάνοια φτάσει ακόμα στα όρια των δυνατοτήτων μας. Έχουμε φτάσει, όμως – ή μπορούμε να φτάσουμε – στο να κάνουμε την ψυχική και σωματική υγεία μας λίγο καλύτερη. Και το μόνο σίγουρο είναι ότι αν πάψουμε να πιστεύουμε σε αυτή την ιδέα και αρχίζουμε να θεωρούμε ότι έχουμε όρια, τότε έχουμε ήδη σταματήσει κάθε προσπάθεια πριν την ώρα της».