ΜΠΟΡΕΙ Ο ΛΑΓΟΚΕΦΑΛΟΣ ΝΑ ΜΑΣ ΚΑΝΕΙ ΚΑΛΟ; ΟΙ ΑΠΡΟΣΜΕΝΕΣ ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ

Από απειλή στις ελληνικές θάλασσες, ο λαγοκέφαλος βρίσκεται στο επίκεντρο ερευνών για πιθανές εφαρμογές στην υγεία και την κοσμετολογία.

Το φετινό καλοκαίρι, ο λαγοκέφαλος αναδείχθηκε ως απειλή για όσους απολάμβαναν ή επρόκειτο να απολαύσουν τις θάλασσες της Ελλάδας. Τα ΜΜΕ μεγέθυναν με τον τρόπο τους την αίσθηση κινδύνου, ενώ τον Ιούνιο ο λαγοκέφαλος «επικηρύχτηκε» τελικά έναντι 5,33 ευρώ το κιλό.

Μεταξύ άλλων, μάθαμε ότι το Lagocephalus sceleratus –όπως είναι η επιστημονική του ονομασία– προέρχεται από τον τροπικό Ινδο-Ειρηνικό Ωκεανό, πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και έγινε ένα από τα ξενικά είδη που όχι μόνο έχουν εισβάλει στη Μεσόγειο, αλλά εξαπλώνονται με πολύ γρήγορο ρυθμό.

Στις θάλασσες της Ελλάδας εμφανίστηκε για πρώτη φορά στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ακολούθησε η  έντονη παρουσία του στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα, ενώ φέτος εντοπίστηκε επίσης στον Νότιο Ευβοϊκό και στην Ανατολική Αττική.

Πέρα από την απειλή για την αλιεία, δεδομένου ότι ο λαγοκέφαλος καταστρέφει με τους δυνατούς σιαγόνες του δίχτυα και παραγάδια, τονίστηκε πως υπάρχει κίνδυνος για τη δημόσια υγεία. Αποδόθηκε στην τετροδοτοξίνη (ΤΤΧ), μια ισχυρή νευροτοξίνη που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή δηλητηρίαση στους ανθρώπους.

Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός έσπευσε να ενημερώσει ότι το δάγκωμα του λαγοκέφαλου δεν μεταφέρει μεν την τοξίνη στον άνθρωπο, αλλά οι ισχυροί σιαγόνες του μπορούν να προκαλέσουν βαθιά τραύματα και αιμορραγία.

Πάμε τώρα σε όσα δεν μάθαμε, αλλά έχουν ερευνηθεί και αφορούν χρήσεις της τετροδοτοξίνης που είναι για το καλό μας.

Πώς η τοξίνη του λαγοκέφαλου μπορεί να αξιοποιηθεί κατά του πόνου

Από την περασμένη δεκαετία γίνονται μελέτες και ερευνητικά προγράμματα για την αξιοποίηση της βιομάζας και της τετροδοτοξίνης του λαγοκέφαλου έπειτα από κατάλληλη επεξεργασία.

Συγκεκριμένα, μελέτη του 2014 έδειξε ότι η απομονωμένη τοξίνη από τον λαγοκέφαλο της Ινδίας έχει αντιμικροβιακή, αιμολυτική και κυτταροτοξική δράση, κάτι που, σύμφωνα με τους ερευνητές, υποδηλώνει ότι αξίζει να διερευνηθεί περαιτέρω η πιθανή θεραπευτική αξιοποίησή της.

Έχει διαπιστωθεί πως, σε υποτοξικές δόσεις, η ΤΤΧ μπλοκάρει τους διαύλους του νατρίου στις νευρικές και τις μυϊκές μεμβράνες, οι οποίοι είναι απαραίτητοι για τη δημιουργία και τη μετάδοση του σήματος κατά μήκος του νεύρου. Όταν λοιπόν μπλοκάρεται το νεύρο, δεν μεταδίδεται το σήμα. Αυτός είναι ο λόγος που ερευνάται ως ισχυρό αναλγητικό.

iStock

Μάλιστα, η ΤΤΧ δρα περιφερικά, χωρίς να χρειάζεται να διαπεράσει τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, γεγονός που τη διαφοροποιεί από πολλά αναλγητικά που δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Ερευνητές ασχολούνται πλέον με το πώς μπορεί να ανακουφίσει τον καρκινικό, τον νευροπαθητικό και τον σπλαχνικό πόνο. Κλινικές μελέτες έχουν δώσει ενθαρρυντικά, αλλά όχι οριστικά αποτελέσματα για την αναλγητική δράση της ΤΤΧ. Η αξιοποίησή της απαιτεί, ωστόσο, ιδιαίτερα προσεκτικό καθορισμό της δόσης, καθώς πρόκειται για μια εξαιρετικά ισχυρή νευροτοξίνη με στενό θεραπευτικό δείκτη.

«Στενός θεραπευτικός δείκτης» σημαίνει ότι η διαφορά ανάμεσα στη δόση που μπορεί να έχει θεραπευτικό αποτέλεσμα και σε εκείνη που μπορεί να προκαλέσει τοξικές ή επικίνδυνες επιδράσεις είναι μικρή.

Η ΤΤΧ ερευνάται ακόμη για την ανακούφιση από τα συμπτώματα απόσυρσης από την ηρωίνη και την κοκαΐνη, και για τις αρρυθμίες.

Η ελληνική έρευνα για μια πιθανή εφαρμογή τύπου Botox

Το μπλοκάρισμα των διαύλων νατρίου είναι ο λόγος που Έλληνες ερευνητές μελετούν την τετροδοτοξίνη ως εναλλακτικό botox, δηλαδή τη βοτουλινική τοξίνη, η οποία εμποδίζει τη μετάδοση του νευρικού σήματος προς τον μυ.

Μάλιστα, το 2019 εκπονήθηκε η διπλωματική εργασία της Σίλβια Μετάι, φοιτήτριας της Σχολής Χημικών Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, με τίτλο «Ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων κοσμετολογίας με χρήση βιοδραστικών συστατικών προερχόμενων από το απορριπτόμενο προϊόν αλιείας Lagocephalus sceleratus (EL)».

Σε αυτήν αναφερόταν πως το ψάρι που εξακολουθεί και απορρίπτεται ως απόβλητο λόγω της τοξίνης του μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή καλλυντικών προϊόντων «στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας».

iStock

Η Μετάι απομόνωσε από τη σάρκα, το δέρμα, τα οστά και τα εσωτερικά όργανα τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, το κολλαγόνο και την τετροδοτοξίνη. Τα ωμέγα-3 και το κολλαγόνο εγκλείστηκαν σε νανοΐνες με την τεχνική της ηλεκτροστατικής ινοποίησης (electrospinning) και στη συνέχεια ενσωματώθηκαν σε καλλυντικές κρέμες.

Σύμφωνα με τη διπλωματική εργασία, η ΤΤΧ θα μπορούσε να έχει πιθανή χρήση και στην κοσμετολογία, για την ακρίβεια «να αξιοποιηθεί για την ανάπτυξη ενέσιμων προϊόντων τύπου botox για την αντιμετώπιση της χαλάρωσης του δέρματος». Διευκρινίστηκε ότι η εργασία ήταν ερευνητική, σε εργαστηριακή κλίμακα και πως χρειάζονταν περαιτέρω μελέτες.

Πώς προχώρησε η έρευνα

Η ερευνητική ομάδα που διερεύνησε την αξιοποίηση συστατικών του λαγοκέφαλου στην κοσμετολογία συνέχισε δημοσιεύοντας μεταξύ άλλων μελέτη για την εκχύλιση και τον χαρακτηρισμό του κολλαγόνου και των λιπαρών οξέων από τον λαγοκέφαλο και άλλα ξενικά είδη στις θάλασσές μας.

Διευκρινίστηκε ότι το δέρμα και τα οστά του λαγοκέφαλου αποτελούν εξαιρετική πηγή κολλαγόνου και ζελατίνης και πως το θαλάσσιο κολλαγόνο απορροφάται εύκολα και χρησιμοποιείται σε αντιγηραντικές κρέμες, σε επιθέματα τραυμάτων και στην αναγεννητική ιατρική, πριν τονιστεί ότι απαιτούνται αυστηρά πρωτόκολλα καθαρισμού και ενδελεχείς έλεγχοι, ώστε να βεβαιώνεται η πλήρης απομάκρυνση της τετροδοτοξίνης.

Δεν υπάρχει, όμως, ακόμα εμπορικό προϊόν στην αγορά που να προέρχεται ειδικά από ελληνικό λαγοκέφαλο, ενώ το ερευνητικό ενδιαφέρον για την αξιοποίηση του λαγοκέφαλου δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 εξέτασε κατά πόσο το δέρμα του μπορεί να μετατραπεί σε δέρμα κατάλληλο για τη βιομηχανία της μόδας.