ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΤ’ ΑΛΗΘΕΙΑ ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΠΟΡΝΟ;

Η πορνογραφία έχει γίνει πιο προσβάσιμη από ποτέ, μπορεί ωστόσο να προκαλέσει εθισμό; Τι δείχνουν οι έρευνες για την προβληματική χρήση και την εξάρτηση και ποια είναι τα σημάδια που πρέπει να ανησυχήσουν.

Το πορνό ως καταφύγιο στις δυσκολίες και στο στρες, σαν ένα τεράστιο φορτίο ντροπής, ένας εθισμός από τον οποίο πρέπει να σωθείς. Κάπως έτσι περιέγραψε στο BBC τη σχέση του με το σκληρό πορνό ο 30χρονος Freddie Woodward, πρώην αθλητής καταδύσεων της Μεγάλης Βρετανίας, που άρχισε να βλέπει στην ηλικία των 12 και κατάφερε να διακόψει οριστικά το 2025, ύστερα από έξι χρόνια προσπαθειών.

O Woodward μεγάλωσε με όλους τους κινδύνους του διαδικτύου. «Ανήκω στην πρώτη γενιά που είχε πρόσβαση σε διαδικτυακό πορνό με υψηλή ταχύτητα», λέει ο πρώην αθλητής που, την περίοδο της επαγγελματικής του ανόδου, είχε φτάσει να επισκέπτεται ιστοσελίδες πορνό 10 φορές τη μέρα. Όταν μπήκαν στη ζωή του τα social media, άρχισε να στέλνει γυμνά βίντεο και φωτογραφίες του σε άγνωστα προφίλ στο Facebook και το Instagram, για να νιώθει «περισσότερη ένταση», όπως δήλωσε· μέχρι που το υλικό διέρρευσε στο διαδίκτυο.

Το πορνό ήταν παντού, τον αποσπούσε από τα μαθήματα και τον γέμιζε ενοχές, ωστόσο ήταν η παρηγοριά του μετά από μια δύσκολη προπόνηση. Όλα ταιριαστά με ευρήματα της σύγχρονης έρευνας, που συνδέει τη χρήση πορνογραφίας με άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα και διερωτάται αν η λειτουργεί ως μέσο για τη ρύθμιση της διάθεσης ή την προσωρινή ανακούφιση από το στρες.

Ο Woodward είναι ένας από τους πολλούς ανθρώπους που μίλησαν για την εξάρτησή τους από το πορνό, παρότι ο «εθισμός στην πορνογραφία» δεν αποτελεί μεμονωμένη ψυχιατρική διάγνωση. Οι έρευνες και οι ειδικοί, εντούτοις, μιλούν για ανησυχητικό και αυξανόμενο φαινόμενο, το οποίο η κοινωνία δυσκολεύεται να συζητήσει ανοιχτά και να αναγνωρίσει.

«Μαζεύονται πάνω από ένα κινητό και βλέπουν Pornhub», άκουσα μια μητέρα να λέει για τον 9χρονο γιο της και την παρέα του. Αν σκεφτείς ότι το διαδίκτυο έχει γίνει μια απέραντη τσόντα, όπου φαινομενικά αθώες αναρτήσεις σε κατευθύνουν σε ιδιωτικά κανάλια στο OnlyFans, γίνεται σαφές ότι η ψηφιακή πραγματικότητα πιέζει για περισσότερη έρευνα και αποτελεσματικότερα μέτρα προστασίας, ιδιαίτερα για τα παιδιά.

Έως και 1 στους 6 με προβληματική χρήση πορνό

Σε έρευνα της British Association for Counselling and Psychotherapy, όπου συμμετείχαν 3.000 μέλη της, το 53% των επαγγελματιών που εργάζονται με άνδρες ανέφεραν αύξηση σε περιπτώσεις προβληματικής χρήσης πορνογραφίας.

Μια εικόνα για τον υπόλοιπο κόσμο δίνει διεθνής έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2024. Δεδομένα από 42 χώρες έδειξαν ότι ο κίνδυνος προβληματικής χρήσης πορνογραφίας κυμαίνεται μεταξύ 3,2% και 16,6% του πληθυσμού, με σημαντικές διακυμάνσεις ανά κράτος και φύλο. Οι άνδρες είναι πιο συνεπείς στην υπερκατανάλωση πορνό, όμως η διαφορά μεταξύ των φύλων είναι μικρότερη απ' όσο πιστεύαμε παλιότερα.

Δεδομένα από 42 χώρες έδειξαν ότι ο κίνδυνος προβληματικής χρήσης πορνογραφίας κυμαίνεται μεταξύ 3,2% και 16,6% του πληθυσμού, με σημαντικές διακυμάνσεις ανά κράτος και φύλο. iStock

Συμπτώματα στέρησης και νευροβιολογικές ενδείξεις

Ο «εθισμός στο πορνό» παραμένει αμφιλεγόμενος κλινικός όρος, καθώς τα επιστημονικά δεδομένα υπέρ της ύπαρξής του αυξάνονται, χωρίς όμως να θεωρούνται ακόμη επαρκή για οριστικά συμπεράσματα.

Η εξάρτηση από το πορνό δεν αναγνωρίζεται ως ξεχωριστή διάγνωση ούτε στο τελευταίο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM-5) ούτε στη Διεθνή Στατιστική Ταξινόμηση Νοσημάτων και Συναφών Προβλημάτων Υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ICD-11). Ωστόσο, το ICD-11 συγκαταλέγει τη Διαταραχή Καταναγκαστικής Σεξουαλικής Συμπεριφοράς (Compulsive Sexual Behavior Disorder - CSBD) στις διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων, οι οποίες μπορεί να περιλαμβάνουν την προβληματική χρήση πορνογραφίας.

Πάντως, υπάρχουν ευρήματα που παραπέμπουν σε χαρακτηριστικά παρόμοια με εκείνα των εθισμών. Σε απεικονιστική μελέτη με άνδρες που αναζητούσαν θεραπεία για προβληματική χρήση πορνογραφίας, η έκθεση σε ερεθίσματα που προμήνυαν ερωτικό περιεχόμενο ενεργοποιούσε εντονότερα το κοιλιακό ραβδωτό σώμα (ventral striatum), περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει στην επεξεργασία της ανταμοιβής. Η συγκεκριμένη αντίδραση συνδεόταν και με τη σοβαρότητα της προβληματικής χρήσης, τη συχνότητα παρακολούθησης πορνογραφίας και τη συχνότητα αυνανισμού, και προσιδίαζε σε μηχανισμούς που έχουν παρατηρηθεί σε διαταραχές χρήσης ουσιών και στον παθολογικό τζόγο.

Παράλληλα, έχουν καταγραφεί συμπτώματα που θυμίζουν ανοχή και στέρηση. Μελέτη από την Πολωνία έδειξε ότι τέτοιες εμπειρίες συνδέονται με τη σοβαρότητα τόσο της CSBD όσο και της προβληματικής χρήσης πορνογραφίας, αν και το εύρημα χρήζει προσοχής.

Όπως τονίζουν οι ερευνητές, η αυξανόμενη αναζήτηση ή χρήση πιο έντονων ερεθισμάτων μπορεί να αντανακλά την επιθυμία για νέες εμπειρίες ή τη σεξουαλική περιέργεια, ενώ τα συμπτώματα που μοιάζουν με στέρηση ενδέχεται να σχετίζονται με τη διακοπή της συμπεριφοράς ή με άλλους ψυχολογικούς παράγοντες.

Σε κάποιους χρήστες, η συνεχής κατανάλωση πορνό μπορεί να έχει επιπτώσεις στη λίμπιντο, τη στύση, την εκσπερμάτιση και τη σεξουαλική ικανοποίηση. Unsplash Etienne Girardet

Η προβληματική χρήση πορνογραφίας μπορεί ακόμα να επηρεάσει και τη σεξουαλική λειτουργία. Η συνεχής έκθεση σε ποικίλα διαδικτυακά σεξουαλικά ερεθίσματα, προτείνουν έρευνες, ενδέχεται να επηρεάζει τον τρόπο που διαμορφώνεται η σεξουαλική διέγερση σε ορισμένους χρήστες, με πιθανές επιπτώσεις στη λίμπιντο, τη στύση, την εκσπερμάτιση και τη σεξουαλική ικανοποίηση. Τα διαθέσιμα δεδομένα, όμως, δεν αρκούν για να αποδειχθεί ότι η πορνογραφία αποτελεί την αιτία των προβλημάτων.

Οι προσωπικές ηθικές αρχές γιγαντώνουν την αίσθηση εξάρτησης

Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα είναι η ηθική ασυμφωνία (moral incongruence), η ψυχολογική δυσφορία που δημιουργείται όταν η χρήση πορνογραφίας έρχεται σε σύγκρουση με τις προσωπικές, ηθικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις κάποιου.

Έχει φανεί ότι η ηθική αποδοκιμασία της πορνογραφίας επηρεάζει περισσότερο το αν κάποιος θεωρεί ότι έχει εθιστεί ή ότι αντιμετωπίζει πρόβλημα με τη χρήση από ό,τι η ίδια η συχνότητα χρήσης. Η σχέση είναι εντονότερη σε άτομα με ισχυρές θρησκευτικές πεποιθήσεις, ενώ η ηθική ασυμφωνία έχει συνδεθεί με υψηλότερα επίπεδα στρες και άγχους και μικρότερη σεξουαλική ευεξία, υποδεικνύοντας ότι μέρος της δυσφορίας μπορεί να προκύπτει από τη σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που το άτομο πιστεύει και σε αυτό που κάνει.

Είναι πρόβλημα που χρειάζεται θεραπεία;

Δεν υπάρχει μία ενιαία θεραπευτική προσέγγιση για την προβληματική χρήση πορνογραφίας, δεδομένου πως παραμένει ανοιχτό το πώς πρέπει να ταξινομείται και να αντιμετωπίζεται.

Η ψυχολογική δυσφορία που νιώθει ένα άτομο από τη σύγκρουση μεταξύ χρήσης πορνό και ηθικών αξιών μπορεί να το κάνει να νιώθει ότι έχει εθισμό. Unsplash Zulfugar Karimov

Για τον γνωστό ψυχολόγο και σεξολόγο Eli Coleman, για παράδειγμα, δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο όριο που να καθορίζει τι συνιστά «υπερβολική» χρήση πορνογραφίας, καθώς η συχνότητα από μόνη της δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί μια συμπεριφορά προβληματική. Ακόμα, μπορεί να δίνει προσωρινή ανακούφιση από το άγχος ή τη δυσφορία, και η χρήση να αποκτά σταδιακά καταναγκαστικό χαρακτήρα. Ο ίδιος προτιμά να μιλά για απορρυθμισμένη σεξουαλική συμπεριφορά, που πιθανώς συνδέεται με διαφορετικούς μηχανισμούς, όπως η παρορμητικότητα, οι εμμονές ή οι καταναγκασμοί.

Μελέτες για την αποτελεσματικότητα ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων έδωσαν ενθαρρυντικά αποτελέσματα, ιδίως για τη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) και τη θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (ACT), ωστόσο πολλές από τις έρευνες είχαν σημαντικές μεθοδολογικές αδυναμίες.

Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, ειδικοί και κέντρα αντιμετώπισης προβληματικών συμπεριφορών και εθισμών επισημαίνουν ορισμένα σημάδια που αξίζουν προσοχή, όπως:

• η επαναλαμβανόμενη αδυναμία περιορισμού ή διακοπής της χρήσης παρά την προσπάθεια,
• η κατανάλωση σημαντικού χρόνου γύρω από την πορνογραφία σε βάρος άλλων δραστηριοτήτων,
• η επίμονη ενασχόληση με αυτήν, που δυσκολεύει την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινότητα και
• η συνέχιση της συμπεριφοράς παρά τις εμφανείς αρνητικές συνέπειες.