Η «ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ» ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΚΟΤΩΣΕΙ ΤΟΝ ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΟ – ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΟΜΩΣ
Γιατί όταν κάτι που αρχικά θέλαμε να κάνουμε εξελίσσεται σε υποχρέωση, χάνουμε σταδιακά όλο μας τον ενθουσιασμό; Και πώς μπορεί να αλλάξει αυτό;
Όσοι με γνωρίζουν ξέρουν πως πολύ δύσκολα θα ακυρώσω τη γυμναστική για κάποια άλλη «υποχρέωση». Είτε πρόκειται για Pilates είτε, ακόμα περισσότερο, για τις προπονήσεις του βόλεϊ, τα βράδια που αφιερώνω εκεί είναι τα καλύτερα της εβδομάδας μου και τα περιμένω πάντα με ενθουσιασμό – δεν θέλω να τα χάνω. Πρόσφατα, μάλιστα, συνειδητοποίησα τι είναι αυτό που κάνει τον ενθουσιασμό μου ακόμα πιο γνήσιο: Το ότι δεν υπάρχει «πρέπει».
Μιλούσα, ωστόσο, με μια φίλη που μου έλεγε πως εκείνη καταπιέζεται με τα μαθήματα Pilates που έχει επιλέξει να κάνει. Ενώ της αρέσουν πολύ, πρέπει να προλαβαίνει να κρατά «έγκαιρα» τη θέση της στο στούντιο, διαφορετικά δεν θα μπορέσει να μπει στο γκρουπ. Αν μάλιστα κρατήσει τη θέση και για κάποιον λόγο δεν μπορέσει να πάει στο μάθημα, το χρεώνεται κανονικά… «Τι είναι αυτά τα πράγματα;» αναρωτήθηκα φωναχτά. Η γυμναστική δεν μπορεί να ενέχει καταπίεση!
Όταν κάτι που ξεκινάς να κάνεις με χαρά, με όλη σου την καλή διάθεση, αρχίζει να σε περιορίζει και να σου επιβάλλει όρους –όταν από «θέλω» γίνεται «πρέπει»– είναι φυσιολογικό να χάνεται ο ενθουσιασμός. Δεν είναι;
Τέτοια παραδείγματα μπορούμε να σκεφτούμε στην καθημερινότητά μας πολλά: Μπορεί να αγαπάμε τη δουλειά μας, αλλά όταν μας επιβάλλεται ένα project να «χαλιόμαστε». Μπορεί να ξέρουμε ότι πρέπει να κάνουμε ένα μαστόρεμα στο σπίτι (και να έχουμε την πρόθεση να το κάνουμε), μα μόλις ο/η σύντροφός μας ρωτήσει γιατί δεν το έχουμε κάνει ακόμα να θυμώσουμε. Ακόμα και το σεξ –η υπέρτατη στιγμή απόλαυσης και αυθορμητισμού– μπορεί να χάσει όλη τη μαγεία του αν το νιώσουμε σαν υποχρέωση.
Γιατί, όμως; Πώς γίνεται να απολαμβάνουμε κάτι όταν η επιλογή και η απόφαση είναι δική μας, αλλά να αντιδρούμε σε αυτό όταν κάποιος άλλος μας το επιβάλλει;
Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΩΘΗΣΗ, ΑΛΛΑ ΤΟ ΑΙΣΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΗΣ ΜΑΣ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ.
Μια μελέτη του 1996 ασχολήθηκε με το πώς οι δραστηριότητες που εμπεριέχουν την επιλογή ενισχύουν την αίσθηση κινήτρου, ικανότητας και εγρήγορσης κατά τη διάρκειά τους. Με άλλα λόγια, η αυτονομία –το αίσθημα ότι πραγματικά θέλουμε να κάνουμε κάτι– μας δίνει ώθηση. Αντιθέτως, το αίσθημα της υποχρέωσης μας αποδυναμώνει.
Αυτό μου φέρνει στο μυαλό μια άλλη φίλη, που ξεκίνησε φέτος, μέσα στο πολύ φορτωμένο πρόγραμμά της, ένα μεταπτυχιακό το οποίο ήθελε πολύ να κάνει. Όμως, όταν οι καθηγητές ζήτησαν από την ομάδα της κάποιες εργασίες που απαιτούν έναν τεράστιο όγκο βιβλιογραφίας και υποχρεωτικού διαβάσματος, η φίλη μου απογοητεύτηκε. Της έφυγε όλη η χαρά. Πλέον, διαβάζει περισσότερο γιατί «πρέπει», παρά επειδή το θέλει.
Φυσικά, στα 45 της χρόνια, ξέρει καλά πως «δεν χρειάζεται» να διαβάσει. Ξέρει πως έχει πάντα τη δυνατότητα να επιλέξει να μην κάνει κάτι που δεν την ευχαριστεί πια – να επιλέξει κάτι διαφορετικό. Απλά μερικές φορές οι άνθρωποι το ξεχνάμε ή είμαστε τόσο καλά προγραμματισμένοι στο να ακολουθούμε τα «πρέπει», που δεν μπορούμε να «δούμε» κάποιο άλλο σενάριο. Και μερικές φορές, αρκεί κάποιος να μας το θυμίσει για να αλλάξει εντελώς ο τρόπος που σκεφτόμαστε.
Αν δηλαδή καταφέρουμε να συνδεθούμε με αυτή την αίσθηση της μη-υποχρέωσης, είναι πιθανό να νιώσουμε το βάρος της να φεύγει από πάνω μας. Και τότε μπορεί να βρούμε ξανά όλα εκείνα που μας έκαναν να επιθυμήσουμε κάτι εξαρχής.
Φυσικά, θα σκεφτεί κανείς, υπάρχουν και υποχρεώσεις που μας επιβάλλονται απόλυτα και χωρίς καμία δυνατότητα επιλογής: Πρέπει να δουλεύουμε, πρέπει να πληρώνουμε κάθε χρόνο την εφορία, πρέπει να ακολουθούμε των κώδικα οδικής κυκλοφορίας. Σωστά;
Κι όμως, υπάρχει και η άλλη οπτική – αυτή που λέει ότι δεν είμαστε πραγματικά υποχρεωμένοι για τίποτα. Όπως γράφει στο βιβλίο του Meditations for Mortals ο συγγραφέας Oliver Burkeman, «Σχεδόν ποτέ δεν ισχύει κυριολεκτικά ότι είσαι υποχρεωμένος να τηρήσεις μια επαγγελματική προθεσμία, να τιμήσεις μια δέσμευση, να απαντήσεις σε ένα email, να εκπληρώσεις μια οικογενειακή υποχρέωση ή οτιδήποτε άλλο». Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις, συνεχίζει ο ίδιος, είναι να αντιμετωπίσεις τις συνέπειες των επιλογών ή των μη-επιλογών σου.
Με άλλα λόγια, μπορείς κάλλιστα να αγνοήσεις κάθε ενοχλητική δέσμευση, προθεσμία ή αγγαρεία που προκύπτει, αρκεί να είσαι διατεθειμένος/-η να αποδεχτείς τις συνέπειες που συνεπάγεται αυτό.
ΑΝ ΚΑΤΑΦΕΡΟΥΜΕ ΝΑ ΣΥΝΔΕΘΟΥΜΕ ΜΕ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΜΗ-ΥΠΟΧΡΕΩΣΗΣ, ΕΙΝΑΙ ΠΙΘΑΝΟ ΝΑ ΝΙΩΣΟΥΜΕ ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΤΗΣ ΝΑ ΦΕΥΓΕΙ ΑΠΟ ΠΑΝΩ ΜΑΣ.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα νιώσεις ότι έχεις υποχρέωση π.χ. να παραβρεθείς σε κάποιο κάλεσμα ή που θα θελήσεις να ακυρώσεις το ραντεβού στον οδοντίατρο, πάρε λίγο χρόνο να σκεφτείς και να ρωτήσεις τον εαυτό σου με απόλυτη ειλικρίνεια: είσαι διατεθειμένος/-η να ζήσεις με όποιες συνέπειες μπορεί να έχει αυτή η απόφαση;
Η απάντηση δεν είναι πάντα εύκολη: Μπορεί να μην υπάρχει καμία συνέπεια για τη φίλη μου αν σταματήσει το μεταπτυχιακό της. Το να σταματήσει, όμως, η άλλη μου φίλη τη γυμναστική της, λόγω των υποχρεωτικών ραντεβού στο studio Pilates, κατά την άποψή μου είναι αδιανόητο. Και, βέβαια, υπάρχουν συνέπειες που δεν είναι πάντα εύκολο να προβλεφθούν: τι θα γίνει αν φύγεις από μια δουλειά ή από μια σχέση που αρχικά μπήκες με ενθουσιασμό αλλά που τελικά νιώθεις να σε καταπιέζει;
Δεν χρειάζεται να απαντήσεις τώρα. (Αυτό έλειπε, να σου θέσουμε κι εμείς μία ακόμα υποχρέωση!). Αντίθετα, θέτοντας στον εαυτό σου το παραπάνω ερώτημα, πιθανώς διαπιστώσεις ότι συμπαρασύρονται κι άλλα ερωτήματα, π.χ.:
- Θα συνέχιζα να επιλέγω το ίδιο, αν κάνεις δεν μου το επέβαλε;
- Αν ναι, πώς θα μπορούσα να το επιλέξω με μεγαλύτερη ευκολία;
- Αν όχι, μήπως βασανίζομαι επειδή φοβάμαι να αντιμετωπίσω τις συνέπειες του «όχι» μου;
- Κι αν η επιλογή αυτή είναι προς το συμφέρον μου, πώς θα μπορούσα να την ολοκληρώσω χωρίς να ζορίζομαι;
Οι ερωτήσεις αυτές σε βοηθούν να μην παρασύρεσαι από την πρώτη σου παρόρμηση (αυτό το «όχι!» που θες να πεις στη μαμά σου όταν σου λέει να πάρεις ζακέτα) και να συνειδητοποιείς γιατί κάνεις αυτό που κάνεις (ή που δεν κάνεις). Γνωρίζοντας ότι πρακτικά δεν είσαι υποχρεωμένος να κάνεις τίποτα είναι πιο πιθανό, στη συνέχεια, να κάνεις ακόμα και αυτό που νιώθεις σαν υποχρέωση με μεγαλύτερη χαρά και αφοσίωση.