JAN KARLSEDER: «ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΙΑ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΚΡΟΖΩΙΑ»

Η αγορά της μακροζωίας υπόσχεται να παγώσει ή και να αντιστρέψει τον χρόνο με συμπληρώματα, βιολογικά τεστ ηλικίας και πρωτόκολλα αντιγήρανσης. Ο Dr. Jan Karlseder από το Salk Institute, εκ των κορυφαίων ερευνητών της γήρανσης παγκοσμίως, εξηγεί τη θέση της επιστήμης, γιατί δεν πιάνουν οι μαγικές λύσεις και ποιες συνήθειες συνδέονται αποδεδειγμένα με περισσότερα χρόνια υγιούς ζωής.

Μια ματιά στα social media, στο διαδίκτυο, στις προθήκες των βιβλιοπωλείων με τα ευπώλητα και στις λίστες με δημοφιλή podcasts δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας: έχουμε βάλει στόχο να αναβαθμίσουμε τις γενέθλιες ευχές για τα 100, να τις αυξήσουμε κατά μία ή παραπάνω δεκαετίες, μιας και φαίνεται πως κερδίσαμε τη μάχη κατά της γήρανσης και η εξασφάλιση του status του αιωνόβιου δεν είναι παρά 2-3 hacks μακριά. Δεν εξηγείται αλλιώς ο ενθουσιασμός και η βεβαιότητα «ειδικών», infuencers και όσων άλλων διατυμπανίζουν πως βρήκαν τον τρόπο να αντισταθούν στο ανθρώπινο πεπρωμένο του γήρατος.

Πέρα απ' την όποια υπερβολή, στα παραπάνω υπάρχει μια δόση αλήθειας. Οι άνθρωποι πράγματι ζουν περισσότερο και, έως το 2050, αναμένεται να έχει διπλασιαστεί ο αριθμός των ατόμων άνω των 60 ετών. Με το προσδόκιμο ζωής να επιμηκύνεται, η συζήτηση μετατοπίζεται από τα αν θα ζήσουμε πολύ στο πώς θα ζήσουμε καλά – και οι απαντήσεις εδώ είναι πολύ πιο σύνθετες και δύσκολες από τις viral συμβουλές ευεξίας.

Όπως λέει ο Jan Karlseder, PhD, Αντιπρόεδρος, Επιστημονικός Διευθυντής και Κάτοχος της Έδρας Donald and Darlene Shiley για την Έρευνα στον Τομέα της Γήρανσης στο Salk Institute for Biological Studies, η γήρανση είναι εξαιρετικά πολύπλοκη υπόθεση και οι εύκολες λύσεις δύσκολα «πιάνουν».

O Dr. Karlseder είναι διεθνώς καταξιωμένος στον τομέα της επιστήμης της υγιούς γήρανσης. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώνεται στα τελομερή, τα προστατευτικά «καλύμματα» στα άκρα των χρωμοσωμάτων που προστατεύουν το γενετικό μας υλικό και συρρικνώνονται με την ηλικία, επηρεάζοντας το γονιδίωμα, τη φλεγμονή και την εμφάνιση ασθενειών, όπως ο καρκίνος.

Στην τελευταία του επιστημονική δημοσίευση, φωτίζει τον ρόλο των κοντών (μικρών) τελομερών στην παρεμπόδιση της ογκογένεσης.

Jan Karlseder Salk Institute

Με αφορμή τη συμμετοχή του στο SNF Nostos 2026 του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), που φέτος γιορτάζει τα 30 χρόνια κοινωφελούς δράσης του, ο Dr. Karlseder μας είπε για την έρευνά του, τις αλήθειες και τους μύθους γύρω από τη γήρανση και τι κάνει ο ίδιος για μια ποιοτική ζωή.

«Η βιολογία δεν ανταμείβει τις εύκολες λύσεις»

– Τα τελευταία χρόνια, η γήρανση παρουσιάζεται όλο και περισσότερο σαν κάτι που μπορούμε να αντιστρέψουμε ή ακόμη και να «θεραπεύσουμε». Πόσο κοντά βρισκόμαστε, ρεαλιστικά μιλώντας, σε παρεμβάσεις που μπορούν να επιβραδύνουν ουσιαστικά τη βιολογική γήρανση στους ανθρώπους;

Σημειώνουμε πραγματική πρόοδο, ωστόσο θεωρώ σημαντικό να διαχωρίζουμε όσα υπόσχεται η επιστήμη από τον υπερβολικό δημόσιο ενθουσιασμό. Η γήρανση δεν είναι απλώς μια ασθένεια που μπορείς να θεραπεύσεις· είναι ένα σύνθετο σύνολο βιολογικών διεργασιών που εκδηλώνονται διαφορετικά σε κάθε άνθρωπο. Αρχίζουμε να κατανοούμε κάποιους από τους υποκείμενους μηχανισμούς και βλέπουμε παρεμβάσεις με ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε εργαστηριακά μοντέλα.

Ωστόσο, η μετάφραση των ευρημάτων αυτών σε ασφαλείς και αποτελεσματικές θεραπείες για τους ανθρώπους απαιτεί χρόνο. Βραχυπρόθεσμα, πιστεύω ότι η μεγαλύτερη ευκαιρία δεν βρίσκεται στην αντιστροφή της γήρανσης, αλλά στην επέκταση του healthspan, των ετών ζωής κατά τα οποία οι άνθρωποι παραμένουν υγιείς, ανεξάρτητοι και ανθεκτικοί.

ΤΑ ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΥΝΗΘΙΖΟΥΝ ΝΑ ΕΠΙΒΡΑΒΕΥΟΥΝ ΤΗ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΛΟΤΗΤΑ, ΕΝΩ Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΥΤΕ ΑΠΛΗ ΟΥΤΕ ΒΕΒΑΙΗ.

– Ποια είναι η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από τη μακροζωία και την υγιή γήρανση που βλέπετε να διαδίδεται από τα social media και τη βιομηχανία ευεξίας;

Η ιδέα ότι υπάρχει μια καθολική συνταγή για τη μακροζωία. Κάθε εβδομάδα εμφανίζεται κάποιο νέο συμπλήρωμα, μια νέα συσκευή ή μια νέα πρωινή ρουτίνα που υπόσχεται να επιβραδύνει τη γήρανση. Στην πραγματικότητα, η γήρανση είναι σε μεγάλο βαθμό ατομική υπόθεση. Αυτό που έχει σημασία για έναν άνθρωπο μπορεί να μην έχει σημασία για κάποιον άλλον. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνηθίζουν να επιβραβεύουν τη βεβαιότητα και την απλότητα, ενώ η βιολογία δεν είναι ούτε απλή ούτε βέβαιη. Οι σημαντικότερες εξελίξεις θα έρθουν από την κατανόηση της βιολογίας που διατηρεί την υγεία, όχι από το κυνήγι του επόμενου trend.

– Πολύς κόσμος θα πληρώσει αδρά για συμπληρώματα, τεστ βιολογικής ηλικίας και διάφορα πρωτόκολλα αντιγήρανσης. Με βάση τα επιστημονικά δεδομένα, θα ξεχωρίζατε κάποιες από τις παρεμβάσεις που διατίθενται σήμερα ως πραγματικά ελπιδοφόρες;

Τα πλέον ισχυρά επιστημονικά στοιχεία εξακολουθούν να υποστηρίζουν ταπεινά και απλά πράγματα, όπως η τακτική σωματική άσκηση, ο ποιοτικός ύπνος, η διατήρηση καλής μεταβολικής υγείας, η αποφυγή του καπνίσματος και η διαχείριση των παραγόντων κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα. Οι παρεμβάσεις αυτές έχουν αποδείξει επανειλημμένως τα οφέλη τους σε πολλές πτυχές της υγείας και της γήρανσης.

Ορισμένα νεότερα εργαλεία, όπως οι μετρήσεις βιολογικής ηλικίας, ενδέχεται να αποδειχθούν πολύτιμα στο μέλλον, όμως πολλά από αυτά είναι ακόμα εν εξελίξει. Θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μη βιαζόμαστε να μετατρέψουμε την αναδυόμενη επιστήμη σε καταναλωτικά προϊόντα προτού τα δεδομένα τεκμηριωθούν πλήρως.

ΘΑ ΗΜΟΥΝ ΕΠΙΦΥΛΑΚΤΙΚΟΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΕ ΙΣΧΥΡΙΣΜΟΥΣ ΟΤΙ ΕΝΑ ΜΟΝΟ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ, ΜΙΑ ΣΥΣΚΕΥΗ Ή ΕΝΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΠΙΒΡΑΔΥΝΕΙ ΔΡΑΜΑΤΙΚΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ. Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΗΘΩΣ ΔΕΝ ΑΝΤΑΜΕΙΒΕΙ ΤΙΣ ΕΥΚΟΛΕΣ ΛΥΣΕΙΣ.

– Αν έπρεπε να δώσετε στο κοινό μόνο τρεις τεκμηριωμένες συστάσεις για υγιή γήρανση, ποιες θα ήταν; Και ποιες από τις συνήθως προβαλλόμενες στρατηγικές θεωρείτε λιγότερο πειστικές επιστημονικά;

Πρώτον, να παραμένουν σωματικά δραστήριοι. Η άσκηση παραμένει από τα ισχυρότερα εργαλεία που διαθέτουμε για τη διατήρηση της υγείας καθώς μεγαλώνουμε. Δεύτερον, να δίνουν προτεραιότητα στον ύπνο και την αποκατάσταση. Η ανθεκτικότητα του οργανισμού εξαρτάται από την ικανότητά του να επιδιορθώνει τον εαυτό του. Τρίτον, να προστατεύουν τη μεταβολική και καρδιαγγειακή τους υγεία μέσω ισορροπημένης διατροφής και τακτικού προληπτικού ελέγχου.

Σχετικά με όσα θεωρώ λιγότερο πειστικά, θα ήμουν επιφυλακτικός απέναντι σε ισχυρισμούς ότι ένα μόνο συμπλήρωμα, μια συσκευή ή ένα πρωτόκολλο μπορεί να επιβραδύνει δραματικά τη γήρανση για όλους. Η βιολογία συνήθως δεν ανταμείβει τις εύκολες λύσεις.

iStock

«Η φλεγμονή είναι ουσιώδες κομμάτι της διατήρησης της υγείας»

– Έχετε αφιερώσει μεγάλο μέρος της καριέρας σας στη μελέτη των τελομερών. Ποια θεωρείτε τη σημαντικότερη ανακάλυψη σχετικά με τον ρόλο τους στη γήρανση και τον καρκίνο και ποια ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα;

Μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις είναι ότι τα τελομερή λειτουργούν ως προστατευτικό σύστημα που συμβάλλει στη διατήρηση της ακεραιότητας του γονιδιώματός μας. Όταν γίνονται υπερβολικά κοντά ή δυσλειτουργικά, ενεργοποιούν αποκρίσεις που μπορούν να εμποδίσουν τη συνεχή διαίρεση των κατεστραμμένων κυττάρων. Αυτή η σύνδεση τοποθετεί τα τελομερή στο σημείο τομής μεταξύ γήρανσης και καρκίνου. Παράλληλα, εξακολουθούμε να ανακαλύπτουμε πώς η δυσλειτουργία των τελομερών επηρεάζει άλλα κυτταρικά συστήματα, όπως η φλεγμονή, και γιατί διαφορετικοί άνθρωποι μπορεί να εμφανίζουν πολύ διαφορετικές εκβάσεις παρά τις παρόμοιες μεταβολές στα τελομερή.

– Η πρόσφατη εργασία σας υποδηλώνει ότι τα κοντά τελομερή μπορούν να στέλνουν σήματα στα μιτοχόνδρια και να ενεργοποιούν φλεγμονώδεις οδούς που εξαλείφουν δυνητικά καρκινικά κύτταρα. Πώς αναδιαμορφώνει ο εν λόγω μηχανισμός την κατανόησή μας για τη σχέση μεταξύ γήρανσης, φλεγμονής και καρκίνου; Έχει κάποια σημασία για την κατανόηση των αυξανόμενων περιστατικών καρκίνου σε νεότερους ενήλικες;

Τα ευρήματά μας αναδεικνύουν πόσο αλληλένδετες είναι πραγματικά αυτές οι διαδικασίες. Διαπιστώσαμε ότι η δυσλειτουργία των τελομερών μπορεί να επικοινωνεί με τα μιτοχόνδρια και να ενεργοποιεί φλεγμονώδεις οδούς που βοηθούν στην απομάκρυνση δυνητικά επικίνδυνων κυττάρων. Αυτό μας δείχνει κάτι σημαντικό: η φλεγμονή δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα που πρέπει να εξαλειφθεί. Σε πολλές περιπτώσεις, αποτελεί ουσιώδες κομμάτι της διατήρησης της υγείας. Η πρόκληση βρίσκεται στη ρύθμιση. Τόσο μια υπερβολικά χαμηλή όσο και μια υπερβολικά υψηλή φλεγμονώδης απόκριση μπορεί να είναι επιβλαβείς.

Όσον αφορά την αύξηση των περιστατικών καρκίνου σε νεότερους ενήλικες, πρόκειται για ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα, αλλά θα ήταν πρόωρο να εξαχθούν άμεσα συμπεράσματα. Χρειαζόμαστε πολύ περισσότερη έρευνα για να κατανοήσουμε τους παράγοντες που οδηγούν σε αυτές τις τάσεις.

«Πρέπει να κατανοήσουμε τι διατηρεί τους ανθρώπους ανθεκτικούς εξαρχής»

– Το προσδόκιμο ζωής συνεχίζει να αυξάνεται παγκοσμίως, χωρίς το προσδόκιμο υγιούς ζωής να ακολουθεί με ίδιο ρυθμό. Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη πρόκληση ώστε οι άνθρωποι να ζουν όχι μόνο περισσότερο, αλλά και με ποιοτική υγεία;

Πιστεύω ότι η μεγαλύτερη πρόκληση είναι πως γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για την ασθένεια απ’ ό,τι για την υγεία. Η ιατρική είναι εύλογα οργανωμένη γύρω από τη θεραπεία των προβλημάτων αφότου εμφανιστούν. Αν όμως θέλουμε μεγαλύτερο healthspan, πρέπει να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που διατηρεί τους ανθρώπους ανθεκτικούς εξαρχής. Γιατί κάποιοι αναρρώνουν γρήγορα από μια ασθένεια, έναν τραυματισμό ή από το στρες, ενώ άλλοι όχι; Αυτά είναι τα ερωτήματα που θα καθορίσουν τη νέα εποχή στην έρευνα για τη γήρανση.

iStock

– Ο επιπολασμός πολλών νευροεκφυλιστικών παθήσεων που σχετίζονται με την ηλικία αυξάνεται όσο επιμηκύνεται το προσδόκιμο ζωής στον άνθρωπο. Τι υποδεικνύει η σημερινή έρευνα σχετικά με τις βιολογικές συνδέσεις ανάμεσα στη γήρανση του εγκεφάλου και στις συστημικές διεργασίες γήρανσης;

Μία από τις πιο συναρπαστικές εξελίξεις είναι η αναγνώριση ότι ο εγκέφαλος δεν γερνά ανεξάρτητα από το υπόλοιπο σώμα. Η λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, ο μεταβολισμός, η φλεγμονή, η αγγειακή υγεία και οι κυτταρικές αποκρίσεις στο στρες επηρεάζουν όλες την υγεία του εγκεφάλου. Μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε πώς επικοινωνούν μεταξύ τους αυτά τα συστήματα. Πιστεύω ότι πολλές από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στη νευροεπιστήμη την επόμενη δεκαετία θα προκύψουν από τη μελέτη αυτών των ευρύτερων βιολογικών συνδέσεων.

ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΠΟΛΥ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΑΠ' Ο,ΤΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ. ΟΜΩΣ, ΑΝ ΘΕΛΟΥΜΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΠΡΟΣΔΟΚΙΜΟ ΥΓΙΟΥΣ ΖΩΗΣ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΔΙΑΤΗΡΕΙ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΥΣ ΕΞΑΡΧΗΣ.

– Κοιτάζοντας προς το μέλλον, ποια ανακάλυψη ή ποια εξέλιξη στην έρευνα της γήρανσης πιστεύετε ότι είναι πιθανότερο να εκπλήξει το κοινό μέσα στην επόμενη δεκαετία;

Νομίζω ότι οι άνθρωποι θα εκπλαγούν από το πόσο εξατομικευμένη θα αποδειχθεί τελικά η γήρανση. Συχνά μιλάμε για τη γήρανση σαν να πρόκειται για μία και μοναδική διαδικασία, αλλά η σύγχρονη βιολογία αποκαλύπτει τεράστιες διαφορές μεταξύ των ατόμων. Οι εξελίξεις στη γενετική, στις τεχνολογίες μονοκυτταρικής ανάλυσης και στην τεχνητή νοημοσύνη θα μας επιτρέψουν να εντοπίσουμε τους συγκεκριμένους βιολογικούς παράγοντες που κατευθύνουν τη γήρανση σε διαφορετικούς ανθρώπους. Αυτό θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πρόληψη και την υγιή γήρανση.

– Η δική σας έρευνα για τη γήρανση άλλαξε τον τρόπο ζωής σας; Υπάρχουν καθημερινές συνήθειες και επιλογές που προτεραιοποιήσατε εξαιτίας όσων σας έχει διδάξει η επιστήμη;

Πιθανότατα με έχει κάνει λιγότερο δεκτικό στις γρήγορες λύσεις και περισσότερο προσηλωμένο στη συνέπεια. Δίνω προτεραιότητα στην άσκηση, στον ύπνο και στη διατήρηση ισορροπίας στην καθημερινή μου ζωή. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η έρευνα μου έχει διδάξει ταπεινότητα. Η βιολογία της γήρανσης είναι εξαιρετικά πολύπλοκη. Τα διαθέσιμα δεδομένα εξακολουθούν να δείχνουν ότι οι απλές και βιώσιμες συνήθειες που εφαρμόζονται σταθερά επί δεκαετίες έχουν μεγαλύτερη αξία από την τελευταία τάση στον χώρο της μακροζωίας. Ίσως να μην είναι η πιο συναρπαστική απάντηση, αλλά είναι αυτή που υποστηρίζεται περισσότερο από την επιστήμη.

Οι μεγαλύτερες ανακαλύψεις στη γήρανση δεν θα προκύψουν από καλύτερα «κόλπα», αλλά από καλύτερα ερωτήματα. Και το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να προσθέσουμε περισσότερα χρόνια στη ζωή, αλλά αν μπορούμε να προσθέσουμε περισσότερη ζωή σε αυτά τα χρόνια. Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ του προσδόκιμου ζωής (lifespan) και του προσδόκιμου υγιούς ζωής (healthspan) – και η διεύρυνση του healthspan θα επιτευχθεί μόνο μέσω θεμελιώδους επιστημονικής έρευνας.

Το SNF Nostos του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) θα πραγματοποιηθεί 21-28 Ιουνίου 2026, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ). Η είσοδος είναι ελεύθερη. Μάθε περισσότερα στο snfnostos.org