ΠΟΔΗΛΑΤΟ ΚΑΙ ΣΕΞ ΔΕΝ ΤΑ ΞΕΧΝΑΣ ΠΟΤΕ – ΤΙ ΛΕΕΙ ΓΙ’ ΑΥΤΟ Η ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΗ

Το ποδήλατο και το σεξ, αν τα μάθεις, δεν τα ξεχνάς, λέει γνωστό ρητό. Ισχύει, τελικά; Δύο ειδικοί από τα πεδία της νευρολογίας και της ψυχολογίας εξηγούν πώς σχηματίζεται η μνήμη και τι συμβαίνει με κάποιες δεξιότητες.    

Σύμφωνα με το γνωστό ρητό, το σεξ, όπως και το ποδήλατο, άπαξ και το μάθεις δεν το ξεχνάς ποτέ. Το πώς βγήκε η φράση ή γιατί οι εν λόγω δεξιότητες δεν χάνονται ποτέ ελάχιστα με είχαν απασχολήσει. Μου φαινόταν πολύ αυτονόητο και καλαμπούρι, μέχρι που διάβασα ότι, την περίοδο της πανδημίας, υπήρξαν άνθρωποι που φοβήθηκαν μήπως ξεχάσουν πώς γίνεται, ή ότι είχαν ξεμάθει και, κάθε που το επιχειρούσαν, ήταν άχαρο, σαν του πρωτάρη (το σεξ, μην μπερδευόμαστε, γιατί το ποδήλατο πήρε τα πάνω του τις μέρες του κορονοϊού, τόσο σε αστικές όσο και αγροτικές περιοχές).

Πριν λίγο καιρό, έπεσα τυχαία σε άρθρο που έδινε όλη την επιστημονική εξήγηση του φαινομένου (για το ποδήλατο, όχι το σεξ), με τη βοήθεια δύο ειδικών από το Boston University: του Δρ. Andrew Budson, καθηγητή νευρολογίας, και της Δρ. Elizabeth Kensinger, καθηγήτριας ψυχολογίας, που έχουν συγγράψει το βιβλίο Why We Forget and How to Remember Better. Όπως θα διαπιστώσεις κι εσύ, η μαγική ικανότητα να μην ξεχνάμε πώς γίνεται το πετάλι είναι ελαφρώς πολύπλοκη και ακριβώς γι’ αυτό τόσο γοητευτική.

Γιατί δεν ξεχνιέται το ποδήλατο

Τα πάντα ξεκινούν από το πώς ο εγκέφαλος διαχειρίζεται και αποθηκεύει τις πληροφορίες. Σύμφωνα με τον Δρ Budson, χρησιμοποιεί διαφορετικά συστήματα για διαφορετικά είδη εμπειρίας, εξ ου και κάποιες δεξιότητες χάνονται δύσκολα και άλλες ευκολότερα.

Υπάρχουν τρεις βασικές μορφές μακροχρόνιας μνήμης:

• H σημασιολογική μνήμη, που αφορά γνώσεις και γεγονότα για τον κόσμο, όπως όταν θυμάσαι τι είναι ένα αντικείμενο ή μια έννοια. Πρόκειται για ατόφια πληροφορία, χωρίς συναισθηματικές αποχρώσεις.
• H επεισοδική μνήμη, που αφορά προσωπικές εμπειρίες. Έχει συγκεκριμένο χρονικό και συναισθηματικό πλαίσιο, όπως π.χ. ένα στιγμιότυπο από κάποια γενέθλια της παιδικής ηλικίας.
• H διαδικαστική μνήμη, που αφορά δεξιότητες και κινήσεις που εκτελούνται χωρίς συνειδητή σκέψη, όπως είναι το περπάτημα ή η πληκτρολόγηση.

Στην τελευταία υπάγεται και η εκμάθηση της ποδηλασίας, «μια μορφή κινητικής δραστηριότητας που βασίζεται σε βαθιές δομές του εγκεφάλου, όπως τα βασικά γάγγλια και η παρεγκεφαλίδα», λέει ο καθηγητής. Όπως εξηγεί, οι δομές αυτές λειτουργούν πολύ διαφορετικά από την αποθήκευση γεγονότων της ζωής και είναι εν γένει πιο ανθεκτικές στον χρόνο.

Το ποδήλατο εγγράφεται σε βαθιές δομές του εγκεφάλου, όπως τα βασικά γάγγλια και η παρεγκεφαλίδα, που είναι πιο ευέλικτες και ανθεκτικές στον χρόνο. iStock

«Οι διαδικαστικές μνήμες “καλωδιώνονται” στον εγκέφαλο, αλλά παραμένουν κάπως ευέλικτες», αναφέρει ο Δρ Budson. «Ένα ποδήλατο δεν είναι ίδιο με ένα άλλο –η οδήγηση ενός mountain bike διαφέρει λίγο από μια χαλαρή βόλτα στην πόλη με fixed gear– οπότε, όταν η δεξιότητα έχει αποθηκευτεί, οι βασικές κινήσεις είναι εύκολα προσβάσιμες, αλλά μπορείς να προσαρμοστείς».

Ο ρόλος της εξάσκησης και της επανάληψης

Καμία διαδικαστική μνήμη δεν σχηματίζεται στιγμιαία, λένε οι ειδικοί. Χρειάζεται εξάσκηση και επανάληψη για να δημιουργηθούν και ενισχυθούν νέα νευρωνικά μονοπάτια. Γι’ αυτό και «είναι πολύ πιο γρήγορο να μάθεις κάτι τη δεύτερη ή την τρίτη φορά, από ό,τι με την πρώτη», αναφέρει η Δρ Kensinger και εξηγεί:

• Αρχικά, κάθε κίνηση απαιτεί προσοχή και συνειδητό έλεγχο.
• Με την επανάληψη, το σύστημα «βελτιστοποιείται», η προσπάθεια μειώνεται και σταδιακά η δεξιότητα μεταφέρεται από τη συνειδητή σκέψη στην αυτόματη εκτέλεση.

«Οι διαδικαστικές μνήμες δεν εξαφανίζονται εύκολα, αλλά χρειάζονται χρήση για να ενεργοποιούνται άμεσα», σχολιάζει ο Δρ Budson (και απαντά, μ' έναν τρόπο εν αγνοία του στο γιατί μετά την πανδημία ένιωθαν πολλοί και πολλές ότι έχουν σκουριάσει).

Βάσει όσων λέει ο Δρ Budson, δεν ξεχνάς πώς γίνεται το σεξ, αλλά η αποχή μπορεί να σε «ξανακάνει» αρχάριο. iStock

Τελικά το σεξ είναι σαν το ποδήλατο;

Με βάση τα παραπάνω, θα ήταν μάλλον ατυχές να κατατάξουμε το σεξ στις διαδικαστικές μνήμες (ακόμα και αν γίνεται διαδικαστικά), αφού εμπλέκει ταυτόχρονα γνώση, εμπειρία και δεξιότητες:

• Αρχικά, υπάρχει πράγματι διαδικαστική μνήμη, με τις σωματικές και κινητικές πλευρές (συντονισμός, ρυθμός, αφή, προσαρμογή στο σώμα του/της παρτενέρ) να γίνονται αυτομάτως, όπως συμβαίνει με το ποδήλατο.
• Έπειτα, υπάρχει η επεισοδική μνήμη, που περιλαμβάνει τις αναμνήσεις καλών και κακών σεξουαλικών εμπειριών.
• Τέλος, είναι και η σημασιολογική μνήμη, που συγκεντρώνει τη γνώση για το τι είναι το σεξ, τι σημαίνει, πώς λειτουργεί σε γενικό επίπεδο, τι έχει μάθει το άτομο θεωρητικά ή κοινωνικά, ανεξαρτήτως ατομικής εμπειρίας.