ΠΟΣΟ ΕΧΕΙ ΒΛΑΨΕΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΜΑΣ;

Σε τι βαθμό έχει επηρεάσει η σύγχρονη τεχνολογική εποχή την προσοχή και κατ' επέκταση τον εγκέφαλό μας;

Είμαστε στα μισά του 2026 και ενώ πριν 20 χρόνια χαιρόμασταν για τις δυνατότητες που μας προσέφερε το κινητό τηλέφωνο (το φιδάκι ήταν μεγάλο hit της εποχής μου), σήμερα προσπαθούμε να το κρατήσουμε έστω και για λίγα λεπτά μακριά μας. Το αφήνουμε σε άλλο δωμάτιο, κατεβάζουμε εφαρμογές που μπλοκάρουν ιστοσελίδες, απενεργοποιούμε ειδοποιήσεις.

Από την άλλη, τα noise-cancelling ακουστικά έχουν γίνει σχεδόν μόνιμο αξεσουάρ στα open-space γραφεία, μήπως και καταφέρουμε να ολοκληρώσουμε τη δουλειά μας στην ώρα της.

Η αίσθηση ότι η συγκέντρωσή μας έχει δεχτεί μεγάλο πλήγμα είναι σχεδόν καθολική. Οι περισσότεροι νιώθουμε ότι δυσκολευόμαστε να εστιάσουμε, οι εκπαιδευτικοί μιλούν για μαθητές που αποσπώνται εύκολα και οι τίτλοι των άρθρων προειδοποιούν ότι η διάρκεια της προσοχής μας συρρικνώνεται.

Το ερώτημα είναι αν τα παραπάνω συμβαίνουν πραγματικά ή αν απλώς έτσι νιώθουμε εμείς. «Υπάρχει ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα σε αυτό που πιστεύουμε ότι συμβαίνει και σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει», λέει η Μόνικα Ρόζενμπεργκ, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου.

Η προσοχή είναι μια λειτουργία περίπλοκη

Όπως σχολιάζει η Νίλι Λαβί, γνωσιακή νευροεπιστήμονας στο University College London, πολλοί αναφέρουν ότι δεν μπορούν να συγκεντρωθούν, ότι η προσοχή τους αποσπάται διαρκώς και πηδούν από το ένα πράγμα στο άλλο. Μάλλον δεν είναι τυχαίο ότι σε έρευνα στο Ηνωμένο Βασίλειο, σχεδόν οι μισοί συμμετέχοντες δήλωσαν ότι αισθάνονται πως η ικανότητά τους να διατηρούν εστιασμένη την προσοχή τους είναι μικρότερη σε σχέση με το παρελθόν, ενώ τα 2/3 πίστευαν ότι οι νέοι συγκεντρώνονται λιγότερο από τις προηγούμενες γενιές.

Η ίδια ανησυχία εμφανίζεται πλέον παντού γύρω μας: Από τα εκπαιδευτικά προγράμματα που γίνονται πιο σύντομα μέχρι τις ομιλίες TED που έχουν περιορίσει τη διάρκειά τους. Σε συνέντευξή της στους Times, η συγγραφέας Ελίφ Σαφάκ αποκάλυψε πως όταν αναρωτήθηκε γιατί οι ομιλίες γίνονται πιο σύντομες, η απάντηση που έλαβε ήταν ότι «η μέση διάρκεια προσοχής του κόσμου έχει συρρικνωθεί».

Μόνο που οι ερευνητές διαχωρίζουν την πραγματική ικανότητα συγκέντρωσης από τη συμπεριφορά μας. Με άλλα λόγια, άλλο πράγμα είναι το κατά πόσο μπορεί ο εγκέφαλος να παραμείνει προσηλωμένος σε μια εργασία και άλλο το πόσο συχνά εμείς επιλέγουμε να μεταφέρουμε την προσοχή μας αλλού. Η προσοχή, μάλιστα, δεν είναι μία ενιαία λειτουργία, αλλά περιλαμβάνει:

• την ικανότητα να μένουμε συγκεντρωμένοι για μεγάλο χρονικό διάστημα (sustained attention),
• την ικανότητα να φιλτράρουμε ό,τι είναι άσχετο (selective attention) και
• την ικανότητα να κατευθύνουμε συνειδητά τη σκέψη μας προς έναν στόχο (executive control).

iStock

Όταν η προσοχή μπαίνει στο εργαστήριο

Στα εργαστήρια, οι επιστήμονες μετρούν αυτές τις λειτουργίες μέσα από ελεγχόμενες δοκιμασίες. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ακόμη και χωρίς εξωτερικούς περισπασμούς η απόδοσή μας αρχίζει να πέφτει μετά από περίπου 10 λεπτά συνεχούς προσπάθειας. Αυτό, βέβαια, δεν είναι καμία καινούργια ανακάλυψη, γιατί έτσι λειτουργεί η προσοχή μας, με τα πάνω και τα κάτω της. Ακόμη κι εκείνοι που διακρίνονται για την εξαιρετική ικανότητα συγκέντρωσής τους περνούν από περιόδους υψηλής απόδοσης, μικρών λαθών και επαναφοράς.

Οι ερευνητές γνωρίζουν επίσης ότι οι εξωτερικοί περισπασμοί δυσκολεύουν τη γνωστική λειτουργία. Με άλλα λόγια, κινητά που χτυπούν διαρκώς, ειδοποιήσεις που δεν μπαίνουν στο αθόρυβο, το διαρκές μπίρι μπίρι και γενικά κάθε είδους διακοπή επηρεάζουν την απόδοσή μας.

Αυτό που δεν έχουν βρει, ωστόσο, είναι πειστικές αποδείξεις ότι η βασική ικανότητα συγκέντρωσης του ανθρώπινου εγκεφάλου έχει μειωθεί με το πέρασμα του χρόνου. Μάλιστα, μετα-ανάλυση του 2024, που περιλάμβανε πάνω από 21.000 ανθρώπους από 32 χώρες, δεν εντόπισε μείωση στις επιδόσεις των παιδιών, ενώ στους ενήλικες κατέγραψε ελαφρά βελτίωση.

«Δεν πρόκειται τόσο για αλλαγή της ανθρώπινης βιολογίας, όσο για αλλαγή συνηθειών. Το ερώτημα είναι πόσο αναστρέψιμες είναι αυτές οι συνήθειες», λέει ο Νέλσον Κόουαν, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μιζούρι στην Κολούμπια.

ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 2000, ΟΙ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ ΠΕΡΝΟΥΣΑΝ ΚΑΤΑ ΜΕΣΟ ΟΡΟ ΠΕΡΙΠΟΥ 2,5' ΣΕ ΜΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΙΝ ΣΤΡΕΨΟΥΝ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥ.  ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 2020, Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΦΤΑΣΕ ΤΑ 47 ΔΕΥΤΕΡΟΛΕΠΤΑ.

Τι συμβαίνει στον πραγματικό κόσμο

Η Γκλόρια Μαρκ, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, μελετά τον τρόπο με τον οποίο οι εργαζόμενοι αλληλεπιδρούν με τις οθόνες κατά τη διάρκεια της εργασίας τους. Οι έρευνές της δείχνουν ότι η μέση διάρκεια που αφιερώνουμε σε μία μόνο εργασία μειώνεται σταθερά. Η ίδια δεν εστιάζει στη μέτρηση της διαρκούς συγκέντρωσης, όπως συμβαίνει στα εργαστήρια, αλλά στρέφεται στο πόσο συχνά αλλάζουμε αντικείμενο ενασχόλησης μέσα στη μέρα.

Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, οι εργαζόμενοι περνούσαν κατά μέσο όρο περίπου δυόμισι λεπτά σε μια συγκεκριμένη εργασία πριν στρέψουν την προσοχή τους κάπου αλλού. Μέχρι τη δεκαετία του 2010, ο χρόνος αυτός είχε μειωθεί στα περίπου 75 δευτερόλεπτα. Στις αρχές της δεκαετίας του 2020, είχε πέσει ακόμη περισσότερο, φτάνοντας τα 47 δευτερόλεπτα.

Το εύρημα αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε χάσει την ικανότητα να συγκεντρωνόμαστε. Δείχνει όμως ότι έχουμε γίνει πολύ πιο πρόθυμοι να εγκαταλείπουμε αυτό που κάνουμε για να ασχοληθούμε με κάτι άλλο.

Δυστυχώς, η συνήθεια έχει μειονεκτήματα. «Όταν οι άνθρωποι αλλάζουν δραστηριότητα, ειδικά γρήγορα, τείνουν να κάνουν περισσότερα λάθη», εξηγεί η Μαρκ. Χρειάζονται επίσης περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσουν μια εργασία, ενώ παράλληλα αυξάνονται τα επίπεδα στρες. Επιπλέον, η συνεχής εναλλαγή δεν μας επιτρέπει να αξιοποιούμε όσο μπορούμε γνωστικές λειτουργίες που σχετίζονται με τον αναστοχασμό, τη βαθύτερη επεξεργασία πληροφοριών και τη μνήμη εργασίας. Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Ένας άνθρωπος που όλη μέρα «πνίγεται» στη δουλειά, κλείνοντας μικρές εκκρεμότητες, ενώ στην πραγματικότητα δεν ολοκληρώνει τίποτα ουσιαστικό και κάνει διαρκώς λάθη.

iStock

Τι συμβαίνει στην ψηφιακή μας εποχή

Αν είσαι κάποιας ηλικίας, θα θυμάσαι ότι κάθε γενιά έχει τις δικές της ανησυχίες γύρω από την επίδραση των νέων τεχνολογιών στη ζωή μας. Ωστόσο, κατά τη Μαρκ, η σημερινή συνθήκη διαφέρει από τις προηγούμενες, καθώς έχει αλλάξει τόσο η ποσότητα της πληροφορίας που είναι διαθέσιμη, όσο και η ταχύτητα με την οποία μπορούμε να την αποκτήσουμε.

Το σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον αποσπά την προσοχή μας και μας προσφέρει ασταμάτητα εναλλακτικές που μοιάζουν πιο δελεαστικές από ό,τι κάνουμε εκείνη τη στιγμή. Γι’ αυτό αλλάζουμε δραστηριότητα τόσο συχνά. «Αν οι διαθέσιμες εναλλακτικές προσφέρουν ισχυρή ανταμοιβή, τότε γίνεται δύσκολο να παραμείνει κανείς συγκεντρωμένος σε κάτι που απαιτεί περισσότερη προσπάθεια», εξηγεί ο Μάικλ Έστερμαν, νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης.

Φυσικά, όταν μιλάμε για «ανταμοιβή», δεν αναφερόμαστε σε χρήματα ή κάτι άλλο υλικό. Για τον εγκέφαλο, μια ειδοποίηση στο κινητό μπορεί να αποτελεί ανταμοιβή υψηλής αξίας, επειδή προσφέρει π.χ. αμεσότητα, κοινωνική επιβεβαίωση, μια νέα πληροφορία.

Κατά τη Μαρκ, η διάσπαση προσοχής και η διαρκής εναλλαγή δραστηριοτήτων μπορούν να μετατραπούν σε συνήθεια, αφήνοντας την προσοχή μας περισσότερο κατακερματισμένη σε σχέση με το παρελθόν.

iStock

Τελικά, αλλάζει ο εγκέφαλός μας;

Η έρευνα της Λαβί δείχνει ότι η ικανότητα ελέγχου της προσοχής συνδέεται με δομικά χαρακτηριστικά του εγκεφάλου και, πιο συγκεκριμένα, με την ποσότητα φαιάς ουσίας σε περιοχές του μετωπιαίου φλοιού. Η ομάδα της διαπίστωσε ότι τα άτομα με μεγαλύτερο όγκο φαιάς ουσίας στις συγκεκριμένες περιοχές αποδίδουν καλύτερα σε εργασίες που απαιτούν συγκέντρωση και αντίσταση στους περισπασμούς.

Θεωρητικά, τέτοιου είδους μετρήσεις θα μπορούσαν να αποκαλύψουν αν η ικανότητα προσοχής αλλάζει με την πάροδο του χρόνου ή αν υπάρχουν διαφορές ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές. Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχουν δεδομένα που να επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο.

Η Ρόζενμπεργκ, από την πλευρά της, ακολουθεί μια διαφορετική προσέγγιση. Η ερευνητική της ομάδα έχει εντοπίσει συγκεκριμένα πρότυπα συνδεσιμότητας ανάμεσα σε διαφορετικά εγκεφαλικά δίκτυα, τα οποία προβλέπουν με αξιοσημείωτη ακρίβεια την απόδοση ενός ατόμου σε δοκιμασίες διαρκούς προσοχής. Μάλιστα, τα πρότυπα αυτά εμφανίζονται σταθερά σε διαφορετικούς πληθυσμούς.

Ωστόσο, οι διαθέσιμες μελέτες δεν επιτρέπουν ασφαλή συμπεράσματα για το αν η ανθρώπινη προσοχή μεταβάλλεται ουσιαστικά από γενιά σε γενιά.

Ποιο είναι το συμπέρασμα; Ότι η επιστήμη μπορεί να επιβεβαιώσει ότι οι συνήθειές μας έχουν αλλάξει, αλλά δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα αν έχει αλλάξει και ο εγκέφαλός μας.