ΘΥΜΑΣΑΙ ΠΩΣ ΗΤΑΝ (ΚΑΛΥΤΕΡΟ) ΤΟ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΑ SMARTPHONES;

Μπορεί το φθινόπωρο να σήμαινε ανέκαθεν την επιστροφή στη ρουτίνα, είχε όμως και τις μικρές απολαύσεις του. Δες πέντε πράγματα που το έκαναν διαφορετικό πριν από τα smartphones.

Το αντίο στο καλοκαίρι και η διαδοχή του από το φθινόπωρο ήταν ανέκαθεν δύσκολες υποθέσεις, από την παιδική ακόμη ηλικία. Μαζί με τις διακοπές τελείωνε η ανεμελιά –τα κεφάλια μέσα– και οι υποχρεώσεις επανέφεραν σύντομα το σταθερό ωράριο στον ύπνο και την αφύπνιση. Η νύχτα, που άρχιζε να μεγαλώνει σταδιακά από τον Ιούνιο, έμοιαζε να επιταχύνει για να καθιερώσει, ως τα Χριστούγεννα, το πηχτό σκοτάδι από τις απογευματινές ώρες.

Γι’ αυτούς και γι’ άλλους λόγους η πεσμένη διάθεση ήταν εκεί, έστω κι αν έλειπαν από το λεξιλόγιό μας όροι και κριτήρια για να τη διακρίνουμε σε «χειμερινή μελαγχολία» (winter blues) και «εποχιακή συναισθηματική διαταραχή» (ή «εποχική κατάθλιψη»). Σήμερα ξέρουμε ότι διαφέρουν, καθώς στη μεν οι μεταβολές στη διάθεση υποχωρούν σύντομα ενώ στη δε επιμένουν και επιδρούν στη σκέψη και στην καθημερινή λειτουργικότητα, οπότε γνωρίζουμε και ότι έχουν ορισμένους κοινούς εχθρούς και συμμάχους.

Ανάμεσα στις συμβουλές που δίνουν οι ειδικοί για την αντιμετώπιση των ως άνω ψυχολογικών συμπτωμάτων είναι περισσότερη δραστηριότητα σε εξωτερικούς χώρους και λιγότερη χρήση οθονών· όσα ακριβώς δεν κάνουμε αφότου το κινητό έγινε προέκταση του χεριού μας. Στη μικρή αυτή συσκευή μπορείς να βρεις τα πάντα χωρίς να κουνηθείς από τη θέση σου: επικοινωνία, συνδεσιμότητα, ενημέρωση, μουσική και ψυχαγωγία, με ευκολία και προσβασιμότητα που άλλαξαν τη σχέση μας με τον χρόνο και τους ανθρώπους.

Πριν από τα smartphones, τα παιδιά θα έπαιζαν έξω μέχρι να δύσει ο ήλιος. Pexels Cottonbro

Χωρίς σκοπό και πρόθεση να μυρίσει το άρθρο ναφθαλίνη –για να μη γίνω ο ηλικιωμένος συγγενής στο τραπέζι που θυμάται πως τα πάντα στην εποχή του ήταν καλύτερα–, ομολογώ πως σκέφτομαι συχνά και με νοσταλγία την εποχή πριν από τα smartphones. Θα μπορούσα να αραδιάσω πολλούς λόγους, μα θα αρκεστώ σ' αυτόν: ο κόσμος έτρεχε σε σχέση με το παρελθόν, αλλά όχι με τη σημερινή ταχύτητα, που ζαλίζει. Κι έμενε χρόνο αρκετό εκεί για να τον ανακαλύψεις και να τον περιεργαστείς. Γι' αυτό αισθάνομαι ότι το φθινόπωρο ήταν πολύ διαφορετικό πριν από τα smarphones.

Οι αγορές για σχολικά ήταν η πρώτη παρηγοριά

Αν υπήρχε μια παρηγοριά τον Σεπτέμβρη, ήταν η λίστα με τα σχολικά είδη – αν υπήρχαν τα χρήματα για ανέμελες αγορές, ακόμη καλύτερα. Τετράδια, μολύβια, στιλό, κασετίνες, σχολικές τσάντες και παπούτσια έπρεπε να αγοραστούν από τα σχετικά καταστήματα, αφού πρώτα διερευνούσες εξονυχιστικά ράφια, πάγκους και βιτρίνες. Ήταν μια ιεροτελεστία που εύλογα θα παρακάμψει ένας γονιός εφόσον έχει τη δυνατότητα online αγορών, πλέον και με υπηρεσίες delivery για παράδοση κατ' οίκον.

Τετράδια, μολύβια, στιλό, κασετίνες και σχολικές τσάντες ήταν παρηγοριά για την επιστροφή στο σχολείο. iStock

Οι γονείς μπορούν να αναζητήσουν σχολικά είδη από το κινητό τους, να συγκρίνουν τιμές και να παραγγείλουν όσα χρειάζονται για τα παιδιά τους. Ίσως έτσι να αποφεύγουν και αιφνίδιες «ανάγκες» των παιδιών – με το «πολύ μάτι» εύκολα ξεφεύγουν οι σπατάλες. Στην Ελλάδα το ηλεκτρονικό εμπόδιο πάει παραπάνω από καλά, όπως έδειξε πρόσφατη έκθεση της Eurostat: το 68% των Ελλήνων ηλικίας 16-74 ετών είχε πραγματοποιήσει online αγορά το 2025, έναντι 64,9% το 2024.

Οι παρέες συναντιούνταν (και μιλούσαν) στον πραγματικό κόσμο

Τα ραντεβού της παρέας στις πλατείες, στο προαύλιο της εκκλησίας, σε πάρκα ή παραλία ήταν συνήθη τότε, όπως και σήμερα. Διέφεραν ο τρόπος που τα κανόνιζαν και η επικοινωνία.

Μπορεί να βρίσκονταν τυχαία, έχοντας υπολογίσει τις συνήθεις ώρες και μέρες συναντήσεων, ή να το κανόνιζαν από την προηγούμενη ημέρα. Κατά βάση καλούσαν και στο σταθερό του σπιτιού του φίλου ή της φίλης για να μιλήσουν, να βρεθούν και να παίξουν για όσο το επέτρεπε ο καιρός και το φως. Ποδήλατα, κυνηγητό, κρυφτό, μπάλα, βόλτες, «καυτά» νεανικά μυστικά και κουτσομπολιό έδιναν κι έπαιρναν σε αλάνες και παγκάκια.

Σύμφωνα με στοιχεία, η φυσική κοινωνικοποίηση στους νέους μειώνεται σταθερά και με ταχύτερο ρυθμό από το 2010, αφότου τα smartphones κυριάρχησαν. iStock

Σε σύγκριση με τους εφήβους προηγούμενων δεκαετιών, οι σημερινοί νέοι περνούν λιγότερο χρόνο με φίλους διά ζώσης (και όταν το κάνουν, περνούν την ώρα τους κολλημένοι στην οθόνη). Παραμένουν διαρκώς συνδεδεμένοι με τους φίλους τους μέσω των social media και άλλων εφαρμογών επικοινωνίας, ωστόσο η ψηφιακή ζωή «κλέβει» από τον χρόνο που θα περνούσαν στον αληθινό κόσμο μαζί. Σύμφωνα με στοιχεία, η φυσική κοινωνικοποίηση μειώνεται σταθερά και με ταχύτερο ρυθμό από το 2010, αφότου τα smartphones κυριάρχησαν.

Η τηλεόραση είχε το δικό της πρόγραμμα

Μια δεύτερη παρηγοριά για το φθινόπωρο και τον χειμώνα ήταν πως ξεκινούσε η νέα τηλεοπτική σεζόν, ούτως ειπείν νέα παιδικά και οικογενειακές σειρές μετά τις καλοκαιρινές επαναλήψεις. Όσοι μεγάλωσαν διαβάζοντας σε περιοδικά το τηλεοπτικό πρόγραμμα για να ξέρουν τι ώρα θα δουν τι και σε ποιο κανάλι καταλαβαίνουν.

Σε αντίθεση με την εποχή του streaming, οπότε μπορείς να παρακολουθήσεις όποια σειρά θες, όσες φορές επιθυμείς και οποιαδήποτε στιγμή, τότε οι ευκαιρίες ήταν συγκεκριμένες. Ακούγεται σκληρό αλλά είχε και τα θετικά του: αφενός, δεν υπήρχε δυνατότητα για βλαβερό binge-watching, αφετέρου, μπορούσες να ασχοληθείς με άλλες δημιουργικές δραστηριότητες όσο περίμενες το έργο να αρχίσει. Η δημιουργικότητα έχει να προσφέρει πολλά δώρα και μια ώρα μπορούσε να κάνει τη διαφορά.

Ήταν άφθονα τα περιοδικά...

Τα περιοδικά και τα κόμικς ήταν μέρος της φθινοπωρινής ρουτίνας. Περνούσες από το περίπτερο για να δεις αν είχε κυκλοφορήσει το νέο τεύχος ή ξεφύλλιζες παλιότερα περιοδικά στο σπίτι, αντίθετα με σήμερα, που μεγάλο όγκος του περιεχομένου διατίθεται ψηφιακά, συχνά δωρεάν και χωρίς αναμονή.

Ακόμη και η αναμονή για ένα τεύχος αγαπημένου κόμικ ενεργοποιεί συγκεκριμένους νευρολογικούς και ψυχολογικούς μηχανισμούς, που κάνουν την περίοδο της αναμονής πιο απολαυστική από την άμεση κατανάλωση. Pexels Erik Mclean

Πέρα από το ότι η ανάγνωση online δεν ενισχύει τη δυνατότητα κατανόησης εξίσου με το χαρτί, χάνονται και τα οφέλη της προσμονής: ακόμη και η ανυπομονησία για ένα τεύχος περιοδικού που αναμένεται να κυκλοφορήσει ενεργοποιεί συγκεκριμένους νευρολογικούς και ψυχολογικούς μηχανισμούς, που κάνουν την περίοδο της αναμονής πιο απολαυστική από την άμεση κατανάλωση.

... και οι βραδιές με επιτραπέζια

Κι ύστερα ήταν οι βραδιές με παιχνίδι. Η τράπουλα, η Monopoly, το Scrabble κι άλλα επιτραπέζια ή απλά παιχνίδια της παρέας έδιωχναν με τα πειράγματα και τις φωνές τη μελαγχολία. Παράλληλα, έρευνες δείχνουν πως τέτοια παιχνίδια εξασκούν τη μνήμη, τη στρατηγική σκέψη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, ενώ η κοινή συμμετοχή ενθαρρύνει την επικοινωνία και τη συνεργασία.