ΓΙΑΤΙ ΕΙΧΕ ΠΡΟΒΛΕΦΘΕΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ 13 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2026;

Το 1960, μια επιστημονική πρόβλεψη έβαλε ημερομηνία στο τέλος της ανθρωπότητας: 13 Νοεμβρίου 2026. Ποια ήταν η θεωρία πίσω από τους υπολογισμούς των ερευνητών και γιατί προκάλεσε αντιδράσεις; Πού έκαναν λάθος και είμαστε ακόμα εδώ;

Έχεις ακούσει ποτέ την πρόβλεψη ότι την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026 η ανθρωπότητα θα έφτανε στο τέλος της. Όχι εξαιτίας κάποιους αστεροειδούς που θα έπεφτε και θα μας αφάνιζε όπως τους δεινοσαύρους, ούτε ενός τελευταίου και ολοκληρωτικού παγκόσμιου πολέμου ή μιας ανεξέλεγκτης τεχνητής νοημοσύνης – τα σενάρια για την τελευταία περίπτωση μόλις άρχισαν να εξετάζονται. Ο ένοχος, σημειώνει ο Mack DeGeurin στο Popular Science, θα ήταν –κρατηθείτε– ο υπερπληθυσμός.

Ναι, μπορεί σήμερα να μιλάμε για υπογεννητικότητα, τουλάχιστον στον αναπτυγμένο κόσμο, όμως το 1960 άλλα προέβλεπε ο Heinz von Foerster, φυσικός στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι, δημοσιεύοντας τη θεωρία του στο επιστημονικό Science. Σύμφωνα με αυτήν, ο ανθρώπινο πληθυσμός θα συνέχιζε να αυξάνεται με επιταχυνόμενο ρυθμό, πλησιάζοντας το άπειρο. «Οι απόγονοί μας, πολλές γενιές μετά, θα πεθάνουν από ασφυξία», έγραψαν ο ίδιος και οι συνεργάτες του.

Δεν ήταν ο πρώτος που είχε φοβηθεί τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό του ανθρώπινου είδους. Για περισσότερο από έναν αιώνα, η ιδέα απασχολούσε έντονα την πολιτική και οικονομική σκέψη, με χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπο τον Άγγλο οικονομολόγο Thomas Malthus (1766-1834). Ο Malthus υποστήριζε ότι οι φτωχοί ευθύνονταν για την κατάστασή τους επειδή αποκτούσαν περισσότερα παιδιά από όσα μπορούσαν να συντηρήσουν. Μάλιστα, ασκούσε κριτική στην κρατική οικονομική ενίσχυσή τους, θεωρώντας ότι συνέβαλλε περαιτέρω στην πληθυσμιακή έκρηξη.

O Heinz von Foerster πρόβλεψε ότι ο ανθρώπινο πληθυσμός θα συνέχιζε να αυξάνεται με επιταχυνόμενο ρυθμό, ώσπου ο πλανήτης δεν θα τον χωρούσε στις 13 Νοεμβρίου 2026. iStock

Η βασική του ανησυχία ήταν ότι ο πληθυσμός θα αυξανόταν ταχύτερα από την παραγωγή τροφίμων, οδηγώντας αναπόφευκτα σε πείνα και εξαθλίωση. Ο Von Foerster απέρριψε την εν λόγω εκδοχή και υπέθεσε, σωστά όπως αποδείχτηκε, ότι η ανθρώπινη εφευρετικότητα θα επέτρεπε την εξασφάλιση επαρκούς τροφής για τους περισσότερους ανθρώπους. Και κάπου εκεί σταμάτησε η ορθότητα των εκτιμήσεών του.

Τα μαθηματικά πίσω από την πρόβλεψη του τέλους

Η ερευνητική ομάδα συγκέντρωσε 24 εκτιμήσεις για τον παγκόσμιο πληθυσμό, οι οποίες κάλυπταν μια περίοδο 2.000 ετών. Ως βασική παραδοχή είχαν ότι οι άνθρωποι διαφέρουν από τα υπόλοιπα ζώα. Οι φρουτόμυγες που είναι κλεισμένες σε ένα δοχείο, για παράδειγμα, φτάνουν κάποτε σε ένα σημείο ισορροπίας, καθώς ο συνωστισμός και ο ανταγωνισμός περιορίζουν την αύξησή τους. Οι άνθρωποι, σύμφωνα με τους επιστήμονες, λειτουργούν διαφορετικά: όσο περισσότεροι, τόσο καλύτερα συνεργάζονται και καινοτομούν, επιταχύνοντας περαιτέρω την πληθυσμιακή αύξηση.

Με βάση τα ιστορικά δεδομένα, η ομάδα διαμόρφωσε μια μαθηματική εξίσωση που αποτύπωνε τον ρυθμό αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους, ο πληθυσμός θα έφτανε σε ένα μαθηματικό όριο στις 13 Νοεμβρίου 2026, με περιθώριο απόκλισης πέντε ετών. (Παρεμπιπτόντως, αν ο von Foerster ήταν υπεραιωνόβιος, θα γιόρταζε με το τέλος του κόσμου τα 115α γενέθλιά του.)

Ο ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΑΥΞΑΝΟΤΑΝ ΑΡΓΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ. Η ΕΙΚΟΝΑ ΑΛΛΑΞΕ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΤΗΝ ΑΠΟΙΚΙΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ. ΠΕΡΑΣΑΜΕ ΤΟ ΕΝΑ ΔΙΣ. ΓΥΡΩ ΣΤΟ 1800, ΤΑ ΔΥΟ ΔΙΣ. ΤΟ 1927 ΚΑΙ ΤΑ ΟΚΤΩ ΔΙΣ. ΤΟ 2022.

Ο Von Foerster δεν ήταν ο μόνος που έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου. Οκτώ χρόνια αργότερα, ο βιολόγος Paul R. Ehrlich δημοσίευσε το βιβλίο «The Population Bomb», από τα πλέον επιδραστικά έργα που τροφοδότησαν τον φόβο του υπερπληθυσμού. Κανένας από τους δύο δεν ήταν ειδικός στη δημογραφία: ο Von Foerster είχε σπουδάσει φυσική και φιλοσοφία, ενώ ο Ehrlich ήταν βιολόγος. «Αλλά αμφότεροι γνώριζαν πώς να τραβούν την προσοχή» σημειώνει ο DeGeurin και μιλά για πλήθος επιστολών που έφταναν στο Science από επιστήμονες που χαρακτήριζαν την πρόβλεψη «γελοία» και «προδήλως παράλογη».

Τι πήγε λάθος στις προβλέψεις για την ανθρωπότητα

Εκ πρώτης όψεως, η προβολή των τάσεων του παρελθόντος στο μέλλον δεν μοιάζει παράλογη. Ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξανόταν αργά για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του, που εκτείνεται σε περίπου 300.000 χρόνια. Η εικόνα άλλαξε με την παγκοσμιοποίηση, την αποικιοκρατία και τη Βιομηχανική Επανάσταση. Περάσαμε το ένα δισεκατομμύριο γύρω στο 1800, τα δύο δισ. το 1927 και τα οκτώ δισ. το 2022.

Οι άνθρωποι δεν άρχισαν ξαφνικά να αποκτούν πολύ περισσότερα παιδιά· απλώς έγιναν καλύτεροι στο να κρατούν στη ζωή όσα γεννιούνταν. iStock

Ο Joel Cohen, μαθηματικός βιολόγος στο Πανεπιστήμιο Rockefeller και στο Πανεπιστήμιο Columbia και συγγραφέας του βιβλίου «How Many People Can the Earth Support?» (1995), εξηγεί στον DeGeurin τι πήγε λάθος στους υπολογισμούς: ο Von Foerster «αποτύπωσε σωστά την εικόνα ακριβώς τη στιγμή που αυτή έπαψε να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα». Κανείς δεν γνώριζε τότε ότι η κορύφωση του ρυθμού πληθυσμιακής αύξησης είχε ήδη σημειωθεί, στις αρχές της δεκαετίας του 1960.

Το βαθύτερο πρόβλημα βρισκόταν στην ερμηνεία των αιτιών της πληθυσμιακής έκρηξης. Ο οικονομικός δημογράφος Dean Spears, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τέξας και συγγραφέας του βιβλίου «After the Spike», εξηγεί ότι οι άνθρωποι δεν άρχισαν ξαφνικά να αποκτούν πολύ περισσότερα παιδιά· απλώς έγιναν καλύτεροι στο να κρατούν στη ζωή όσα γεννιούνταν, χάρη στην ανακάλυψη της μικροβιακής θεωρίας των ασθενειών, τη βελτίωση της υγιεινής και της διατροφής. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν επίσης καλλιέργειες υψηλής θερμιδικής αξίας, όπως οι πατάτες και το καλαμπόκι, που έφτασαν από την Αμερική.

Καθώς μειώνεται η παιδική θνησιμότητα, οι οικογένειες τείνουν να αποκτούν λιγότερα παιδιά. Η πληθυσμιακή έκρηξη ήταν, επομένως, ένα μεμονωμένο γεγονός και όχι ένας μηχανισμός που θα επιταχυνόταν επ' αόριστον. Σύμφωνα με τον Spears, η υπόθεση του Von Foerster «βασιζόταν σε μια παρανόηση των αιτιών της πληθυσμιακής αύξησης». Μάλιστα, οι δημογράφοι της εποχής γνώριζαν ήδη ότι τα πράγματα ήταν πιο σύνθετα.

Από τον υπερπληθυσμό στην υπογεννητικότητα

Κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η πληθυσμιακή αύξηση άρχισε να επιβραδύνεται:

• Η Πράσινη Επανάσταση επέτρεψε στους αγρότες να παράγουν περισσότερα τρόφιμα στην ίδια έκταση γης, περιορίζοντας τους φόβους για μαζικό λιμό.
• Το αντισυλληπτικό χάπι, που εγκρίθηκε από τον αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) το 1960, έδωσε στις γυναίκες μεγαλύτερο έλεγχο στις αναπαραγωγικές τους επιλογές. Μαζί με τη μεγαλύτερη πρόσβασή τους στην εκπαίδευση και την εργασία, αποτέλεσαν εκ των σημαντικότερων παραγόντων που διαμόρφωσαν τη δημογραφική μετάβαση των τελευταίων 50 ετών.
• Την ίδια περίοδο, η αστικοποίηση άλλαξε και τον ρόλο των παιδιών στο νοικοκυριό: στην αγροτική οικονομία μπορούσαν να συνεισφέρουν με την εργασία τους, ενώ στην πόλη αποτελούσαν κυρίως ένα επιπλέον έξοδο.

Ο αριθμός των παιδιών κάτω των 15 ετών παγκοσμίως έφτασε στην κορύφωση του το 2021 και έκτοτε άρχισε να υποχωρεί. iStock

Έπειτα, σε κάποιες χώρες οι κυβερνήσεις επιχείρησαν να περιορίσουν τις γεννήσεις με καταναγκαστικά μέτρα. Η Κίνα εφάρμοσε την πολιτική του ενός παιδιού από το 1979, ενώ στην Ινδία πραγματοποιήθηκαν εκστρατείες αναγκαστικών στειρώσεων την περίοδο 1975-1977. Ο Spears επισημαίνει ότι οι γεννήσεις πιθανότατα θα μειώνονταν ούτως ή άλλως. Ο Cohen χαρακτηρίζει τέτοιες παρεμβάσεις «αντιπαραγωγικές», εκφράζοντας ανάλογες επιφυλάξεις και για τις σημερινές κυβερνητικές προσπάθειες αύξησης των γεννήσεων.

Σήμερα, οι ανησυχίες έχουν αντιστραφεί και αρκετές χώρες ανησυχούν για τη γήρανση του πληθυσμού τους. Ο αριθμός των παιδιών κάτω των 15 ετών παγκοσμίως έφτασε στην κορύφωση του το 2021 και έκτοτε άρχισε να υποχωρεί. Περίπου το 55% των χωρών, όπου κατοικούν περισσότερο από τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού, έχει δείκτη γονιμότητας κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών, δηλαδή περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. Σε χώρες όπως η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία, αλλά και σε μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης, η συζήτηση επικεντρώνεται στη μελλοντική συρρίκνωση του πληθυσμού. Η Ουγγαρία, η Τουρκία, ακόμη και η Κίνα ενθαρρύνουν τα ζευγάρια να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά.

Οι συνέπειες της υπογεννητικότητας διαφέρουν ανάλογα με το ποιο επίπεδο εξετάζεται κάθε φορά. Για μια οικογένεια μπορεί τα λιγότερα παιδιά να σημαίνουν περισσότερους διαθέσιμους πόρους και προσοχή για το καθένα, ενώ για όσους δεν επιθυμούν να γίνουν γονείς σημαίνουν μεγαλύτερη ελευθερία επιλογής.

Ο ΥΠΟΣΙΤΙΣΜΟΣ ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΣΟΒΑΡΗ ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΣΕ ΠΟΛΛΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. Ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΝ ΕΝΟΧΟΠΟΙΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΜΕΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΟ 22% ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΤΩ ΤΩΝ 5 ΕΤΩΝ.

Σε επίπεδο κοινωνίας, λέει ο Spears, υπάρχουν λόγοι να επιδιώκεται η σταθεροποίηση των γεννήσεων. Τα συνταξιοδοτικά συστήματα που στηρίζονται στις εισφορές των εργαζομένων χρειάζονται επαρκή αριθμό νεότερων γενεών. Παράλληλα, ένας πληθυσμός που συρρικνώνεται μπορεί να δυσκολεύεται σταδιακά να συντηρεί κοινές υπηρεσίες και υποδομές. Μια επιχείρηση στον χώρο της εστίασης ενδεχομένως να μην μπορεί να επιβιώσει αν δεν έχει αρκετούς πελάτες στην περιοχή, ενώ σε μια κοινότητα με λίγα παιδιά ίσως να μην υπάρχουν αρκετοί μαθητές για να λειτουργήσει ένα κοντινό σχολικό τμήμα.

Παρ' όλα αυτά, προειδοποιεί ότι οι υποσχέσεις πολιτικών για γρήγορες λύσεις παραβλέπουν τον μακροπρόθεσμο χαρακτήρα του ζητήματος. Πρόκειται, όπως λέει, για μια «πρόκληση που αφορά ολόκληρες γενιές».

«Δεν φροντίζουμε επαρκώς τα παιδιά που ήδη έχουμε»

Για τον Cohen, η προσήλωση στους δημογραφικούς δείκτες και στις προβλέψεις για τις επόμενες δεκαετίες μπορεί να επισκιάσει ένα πολύ πιο άμεσο πρόβλημα: τις συνθήκες στις οποίες μεγαλώνουν εκατομμύρια παιδιά σήμερα. Ο υποσιτισμός εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρή απειλή για την παιδική υγεία σε πολλές περιοχές του κόσμου. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, είναι η αιτία για την καθυστερημένη ανάπτυξη στο 22% των παιδιών κάτω των 5 ετών.

«Δεν φροντίζουμε επαρκώς τα παιδιά που ήδη έχουμε, και γι' αυτό δυσκολεύομαι να καταλάβω γιατί η έμφαση δίνεται στο να αποκτήσουμε περισσότερα», λέει ο Cohen και καταλήγει: «Μιλάμε για την απόκτηση περισσότερων παιδιών, τη στιγμή που δεν φροντίζουμε εκείνα που ήδη υπάρχουν. Τι νόημα έχει αυτό;»

Περίπου το 55% των χωρών, όπου κατοικούν περισσότερο από τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού, έχει δείκτη γονιμότητας κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών, δηλαδή περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. iStock

Πέντε μαθήματα από μια λανθασμένη επιστημονική πρόβλεψη

Ο Mark Woolhouse, καθηγητής Επιδημιολογίας Λοιμωδών Νοσημάτων στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, θεωρεί ότι η πρόβλεψη του Von Foerster αποτελεί μια χρήσιμη προειδοποίηση για τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε τις σημερινές επιστημονικές προβλέψεις για καταστροφές. Στο άρθρο του στο The Conversation διακρίνει πέντε μαθήματα:

• Η επιστημονική έρευνα έχει άλλο σκοπό από την προσπάθεια πειθούς και χειραγώγησης. Η επίκληση του χειρότερου δυνατού σεναρίου μπορεί να λειτουργήσει ως ρητορικό μέσο και όχι ως ισχυρό επιστημονικό επιχείρημα.
• Η υπερβολή υπονομεύει την αξιοπιστία. Οι δραματικές προβλέψεις μπορεί να τραβούν την προσοχή, αλλά όταν το κοινό αντιλαμβάνεται ότι οι επιστήμονες υπερβάλλουν, κλονίζεται η εμπιστοσύνη του στην επιστήμη.
• Τα μαθηματικά μοντέλα ενσωματώνουν συγκεκριμένες παραδοχές. Ο τρόπος με τον οποίο κατασκευάζεται ένα μοντέλο επηρεάζει τα αποτελέσματα που μπορεί να παράγει. Γι' αυτό χρειάζεται να εξετάζουμε τις αρχικές υποθέσεις και τους περιορισμούς του, ιδιαίτερα όταν αφορά σύνθετα συστήματα.
• Η επίκληση της επιστήμης δεν πρέπει να βάζει τελεία σε μια συζήτηση. Οι επιστημονικές προβλέψεις περιλαμβάνουν επιλογές και παραδοχές που επιδέχονται αμφισβήτηση. Η κριτική εξέτασή τους αποτελεί μέρος της επιστημονικής διαδικασίας.
• Τα στοιχεία που δεν εξυπηρετούν μια θεωρία δεν πρέπει να αγνοούνται. Στην περίπτωση του υπερπληθυσμού, η δημογραφική μετάβαση είχε ήδη αρχίσει: η βελτίωση των συνθηκών ζωής, της υγείας και της εκπαίδευσης συνέβαλε στη μείωση των γεννήσεων, η οποία τελικά υπερίσχυσε της μείωσης των θανάτων.

Για τον Woolhouse, η επέτειος της πρόβλεψης για τις 13 Νοεμβρίου 2026 αποτελεί αφορμή για τους επιστήμονες που ανησυχούν για μια παγκόσμια απειλή –όπως μια νέα πανδημία, για τον ίδιο–, να αναλογιστούν τη σημασία της ταπεινότητας όταν προβαίνουν σε εκτιμήσεις: «Όποιος εξετάζει κριτικά τις προβλέψεις μιας καταστροφής επιτελεί το καθήκον του και οι καλοί επιστήμονες θα πρέπει να καλωσορίζουν αυτή την κριτική».