ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΜΠΟΥΜΕ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ

Πόσο καλά μπορούμε να καταλάβουμε τι σκέφτεται ένας άλλος άνθρωπος; Ένας φιλόσοφος και η έρευνα εξηγούν γιατί η επικοινωνία δεν απαιτεί να έχουμε τις ίδιες σκέψεις και πού βρίσκονται τα όριά της.

Πόσες φορές έχουμε πει «στο μυαλό μου είσαι!» και πόσες άλλες «γιατί δεν προσπαθείς λίγο να μπεις στο κεφάλι μου, να με καταλάβεις»; Πώς γίνεται και λίγες λέξεις ή ένα νεύμα και μια χειρονομία αρκούν για να υπάρξει αίσθηση επικοινωνίας, ενώ άλλες, παρότι φαίνεται να έχει υπάρξει πλήρης συνεννόηση, ουσιαστικά δεν υπάρχει κατανόηση για το τι τελικά έλεγε η μία και η άλλη πλευρά;

Αυτά τα όρια της ανθρώπινης επικοινωνίας, τα κακώς αντιλαμβανόμενα ως αυτονόητα, απασχολούν τον φιλόσοφο Víctor Verdejo, καθηγητή στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Επιστημών του Pompeu Fabra University στη Βαρκελώνη. Σε άρθρο του στο Psyche, εξηγεί γιατί και κατά πόσο μπορούμε να «μπούμε» στο κεφάλι ενός άλλου και εκείνος στο δικό μας, ακόμη και όταν «η επικοινωνία εξελίσσεται ομαλά, όταν συμβαίνει αυτό το κλικ και μπορεί να μοιάζει ότι σκέφτεστε το ίδιο πράγμα».

Βλέπουμε τον κόσμο μέσα από τη δική μας οπτική

Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιούμε συχνά εκφράσεις όπως «σκεφτόμαστε το ίδιο», «ξέρω τι έχεις στο μυαλό σου» ή «κατάλαβα ακριβώς τι εννοείς», και η εντύπωση ότι μπορούμε να μεταφέρουμε μια σκέψη από το ένα μυαλό στο άλλο έχει βαθιές φιλοσοφικές ρίζες, παρατηρεί ο Verdejo. Ο σημαίνων φιλόσοφος του Διαφωτισμού John Locke υποστήριζε ότι, εφόσον σκοπός της γλώσσας στην επικοινωνία είναι να γινόμαστε κατανοητοί, θα πρέπει οι λέξεις να αναπαράγουν στο μυαλό του ακροατή τις ιδέες που σκέφτεται ο ομιλητής.

ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΜΙΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ, ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΘΕΩΡΟΥΜΕ ΟΤΙ ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΤΑΛΑΒΕΙ ΤΟΝ ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΗ ΜΑΣ, ΕΝΩ ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΟΥΜΕ ΝΑ ΕΡΜΗΝΕΥΟΥΜΕ ΟΣΑ ΛΕΕΙ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ ΒΙΩΜΑΤΑ.

Η παραπάνω και παρεμφερείς αντιλήψεις αμφισβητήθηκαν στην πορεία των χρόνων. Οι σύγχρονες φιλοσοφικές προσεγγίσεις υποστήριξαν πως, ακόμη κι όταν καταλαβαίνεις τι θέλει να σου πει κάποιος, δεν είναι βέβαιο ότι σχηματίζεις την ίδια ακριβώς σκέψη. «Καθένας μας καταλαμβάνει μια ξεχωριστή θέση, μια συγκεκριμένη οπτική, με τις δικές του γνώσεις, αναμνήσεις και τρέχουσες εμπειρίες σχετικά με όσα συζητάμε», σημειώνει ο Verdejo.

Κάποιες από τις φιλοσοφικές θέσεις για τα όρια της επικοινωνίας έχουν δοκιμαστεί και σε ψυχολογικές έρευνες. Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2004 στο Journal of Personality and Social Psychology, για το πώς η προσωπική οπτική επηρεάζει την προσπάθειά μας να κατανοήσουμε τους άλλους, οι ερευνητές σύστησαν τον μηχανισμό της «εγωκεντρικής αγκύρωσης και προσαρμογής». 

Σύμφωνα με αυτόν, στην προσπάθεια να δούμε μια κατάσταση από τη σκοπιά του άλλου, ξεκινάμε από τη δική μας εμπειρία και έπειτα επιχειρούμε να προσαρμοστούμε. Συχνά, όμως, η προσαρμογή δεν επαρκεί. Έτσι, μπορεί να θεωρούμε ότι έχουμε καταλάβει τον συνομιλητή μας, ενώ εξακολουθούμε να ερμηνεύουμε όσα λέει με βάση τα δικά μας βιώματα.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Πώς καταλαβαινόμαστε χωρίς να σκεφτόμαστε το ίδιο

Κατά τη φιλοσοφία και τη θεωρία του νου, κάθε άνθρωπος έχει έναν προσωπικό εσωτερικό κόσμο από σκέψεις, πεποιθήσεις και συναισθήματα, στον οποίο έχει άμεση πρόσβαση μόνο ο ίδιος· οι υπόλοιποι δεν μπορούν να τον προσεγγίσουν παρά έμμεσα, διαμέσου όσων λέει και κάνει. Μα αν οι σκέψεις μας είναι τόσο προσωπικές, πώς καταφέρνουμε να επικοινωνούμε;

Ας πάρουμε το παράδειγμα που παραθέτει ο Verdejo: κάποιος σου λέει ότι είχε μια απαίσια ημέρα στη δουλειά. Μπορείς να αντιληφθείς ότι αισθάνεται απογοήτευση ή θυμό, ακόμη κι αν δεν γνωρίζεις όλες τις λεπτομέρειες ή δεν έχεις ζήσει κάτι αντίστοιχο. Η απάντησή σου μπορεί να είναι υποστηρικτική, χωρίς προαπαιτούμενο να βιώσεις την ίδια συναισθηματική κατάσταση.

Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, η επικοινωνία δεν προϋποθέτει να μοιραζόμαστε ολόκληρο το περιεχόμενο μιας σκέψης, η οποία μπορεί να είναι «εξαιρετικά πλούσια, γεμάτη συναισθήματα απογοήτευσης και λεπτομέρειες για όλα όσα πήγαν στραβά μέσα στην ημέρα». Υπάρχουν, μάλιστα, στοιχεία της εμπειρίας που δύσκολα μπορούν να μεταφερθούν σε έναν άλλον άνθρωπο, ακόμη κι αν του περιγραφούν αναλυτικά όσα συνέβησαν.

ΟΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ, ΤΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΕΣ ΜΑΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΣΚΕΨΕΩΝ ΜΑΣ. ΓΙ' ΑΥΤΟ, ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΟΤΑΝ ΑΝΑΦΕΡΟΜΑΣΤΕ ΣΤΟ ΙΔΙΟ ΓΕΓΟΝΟΣ, ΔΕΝ ΤΟ ΕΠΕΞΕΡΓΑΖΟΜΑΣΤΕ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΡΟΠΟ.

Ένας τρόπος να κατανοήσουμε αυτή τη διαδικασία είναι ο γλωσσικός συντονισμός που αναπτύσσεται στις συνομιλίες. Οι συνομιλητές τείνουν να προσαρμόζουν ασυνείδητα τη γλώσσα τους ο ένας στον άλλον, επαναλαμβάνοντας λέξεις και εκφράσεις ή οργανώνοντας τις πληροφορίες με παρόμοιο τρόπο.

Σε ένα νευροεπιστημονικό πείραμα, όπου οι ερευνητές χρησιμοποίησαν λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) για να παρατηρήσουν τι συμβαίνει στον εγκέφαλο στη διάρκεια μιας φυσικής λεκτικής επικοινωνίας ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, παρατηρήθηκε ότι η εγκεφαλική δραστηριότητα των ομιλητών και των ακροατών μπορεί να παρουσιάζει χρονικό και χωρικό συγχρονισμό. Ο βαθμός συγχρονισμού συνδέθηκε με την επιτυχία της επικοινωνίας και την κατανόηση της ιστορίας.

Η κατανόηση δεν απαιτεί να ταυτίζονται σκέψεις

Ο Verdejo χρησιμοποιεί ένα δεύτερο παράδειγμα για να εξηγήσει γιατί η οπτική του καθενός παραμένει διαφορετική. Φαντάσου ότι βρίσκεσαι στο βουνό με έναν συνοδοιπόρο και μια αρκούδα κατευθύνεται προς το μέρος του. Εκείνος φωνάζει τρομοκρατημένος ότι θα του επιτεθεί. Εσύ αντιλαμβάνεσαι τον κίνδυνο και τρέχεις να ζητήσεις βοήθεια, ενώ εκείνος κουλουριάζεται αμυντικά στο έδαφος. Αν μοιραζόσασταν ακριβώς την ίδια σκέψη, μαζί με την οπτική του ανθρώπου που απειλείται άμεσα, θα αντιδρούσες με τον ίδιο τρόπο.

Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΕΡΝΕΙ ΤΙΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΣ ΣΕ ΕΠΑΦΗ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΞΑΛΕΙΦΕΙ ΤΗΝ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΜΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ.

«Η αποτελεσματική επικοινωνία είναι συμβατή με τις διαφορές στη σκέψη μας και μπορεί ακόμη και να τις προϋποθέτει», γράφει ο φιλόσοφος. Οι πεποιθήσεις, το υπόβαθρο και οι ευαισθησίες μας επηρεάζουν το περιεχόμενο των σκέψεών μας. Γι' αυτό, ακόμη κι όταν αναφερόμαστε στο ίδιο γεγονός, δεν το επεξεργαζόμαστε απαραίτητα με τον ίδιο τρόπο.

Έπειτα, μπορεί να υπάρχει ένας κοινός πυρήνας νοήματος, ενώ άλλες πτυχές της σκέψης διαφέρουν ανάλογα με την οπτική του καθενός. Η σχεσιακή προσέγγιση (relationism), θεωρία που συνδέεται με το έργο του Βρετανού φιλοσόφου Kit Fine, υποστηρίζει ότι η επικοινωνία δεν απαιτεί δύο άνθρωποι να σκέφτονται ακριβώς το ίδιο, αλλά οι σκέψεις τους να συνδέονται κατάλληλα για να μπορούν να κατανοούν ο ένας τον άλλον.

Επιστρέφοντας στο αρχικό ερώτημα, ο Verdejo επισημαίνει ότι η επικοινωνία φέρνει τις σκέψεις μας σε επαφή, χωρίς να εξαλείφει την απόσταση ανάμεσα στις προσωπικές μας εμπειρίες. «Είναι αδύνατο να μοιραστούμε όλα όσα σκεφτόμαστε», λέει. Η αναγνώριση αυτού του ορίου μπορεί να μας κάνει πιο υπομονετικούς στις συζητήσεις και πιο πρόθυμους να εξηγήσουμε ξανά τι εννοούμε, άρα και πιο δεκτικούς απέναντι στον συνομιλητή που δεν καταφέρνει να μας καταλάβει πλήρως.