ΠΟΣΟ ΑΞΙΟΠΙΣΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΣΕ ΜΙΑ ΓΝΩΡΙΜΙΑ;

Οι πρώτες εντυπώσεις δεν είναι πάντα σωστές. Είναι όμως πολύ πιο δυνατές από όσο νομίζουμε. Ένας ειδικός εξηγεί πόσα μπορείς να μάθεις βλέποντας έναν άνθρωπο για πρώτη φορά.

Λέμε συχνά ότι κάποιον τον συμπαθήσαμε ή τον αντιπαθήσαμε «από την πρώτη στιγμή». Μπορεί να τον συναντήσαμε σε μια επαγγελματική συνάντηση ή σε μια βραδινή έξοδο. Αρκούν λίγα δευτερόλεπτα για να νιώσουμε ότι έχουμε ήδη καταλάβει ποιος είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται απέναντί μας. Πόση αλήθεια, όμως, κρύβεται σε αυτή την αίσθηση και πόσο εύκολα αλλάζουν οι πρώτες εντυπώσεις;

Ο καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, Nicholas Rule, μελετά εδώ και χρόνια τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος σχηματίζει τις πρώτες εντυπώσεις. Μιλώντας στο podcast της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, εξηγεί ότι πριν καν το συνειδητοποιήσουμε έχουμε ήδη κατατάξει τον συνομιλητή μας σε κατηγορίες και έχουμε διαμορφώσει συμπεράσματα για την προσωπικότητα, τις προθέσεις και τα χαρακτηριστικά του.

Σε πόση ώρα σχηματίζονται οι πρώτες εντυπώσεις;

«Στην πραγματικότητα όλα συμβαίνουν σχεδόν ακαριαία», λέει ο Rule. Οι πρώτες αξιολογήσεις σχηματίζονται μέσα σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, πολύ πριν αντιληφθούμε συνειδητά ότι κρίνουμε τον άνθρωπο απέναντί μας.

Η διαδικασία δεν είναι τυχαία, αλλά ακολουθεί μια εξελικτική ιεράρχηση που εξυπηρετεί την επιβίωση:

1. Το πρώτο ερώτημα που θέτει ο εγκέφαλος είναι αν ο άνθρωπος αυτός είναι ασφαλής ή αποτελεί απειλή.
2. Αμέσως μετά ακολουθεί μια δεύτερη αξιολόγηση, που αφορά το κατά πόσο μπορεί να μας είναι χρήσιμος. Σε εξελικτικό επίπεδο, αυτό περιλαμβάνει και στοιχεία που σχετίζονται με την πιθανότητα αναπαραγωγής, όπως το φύλο και η ηλικία.
3. Αφού ολοκληρωθούν αυτές οι βασικές αξιολογήσεις, περνάμε σε πιο σύνθετες κοινωνικές κρίσεις, όπου ο εγκέφαλος εξετάζει αν ο άλλος ανήκει στη δική μας ομάδα, αν μπορεί να γίνει σύμμαχος ή συνεργάτης και προσπαθεί να εκτιμήσει χαρακτηριστικά, όπως π.χ. η εξωστρέφεια και η αξιοπιστία.

ΠΡΙΝ ΑΝΤΙΛΗΦΘΟΥΜΕ ΟΤΙ ΑΞΙΟΛΟΓΟΥΜΕ ΚΑΠΟΙΟΝ, Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΤΕΙ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ.

Πόσο σωστές είναι οι πρώτες αξιολογήσεις;

Η έρευνα του Rule επικεντρώνεται σε χαρακτηριστικά που δεν είναι εμφανή με μια πρώτη ματιά, όπως η πολιτική τοποθέτηση, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η πιθανότητα κάποιος να εξελιχθεί σε επιτυχημένο ηγέτη.

Το συμπέρασμα είναι ότι οι άνθρωποι είναι, κατά μέσο όρο, σωστοί στο 65% των εκτιμήσεών τους. Η ακρίβεια αυτή, όμως, εξαρτάται από το είδος της πληροφορίας που προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν και από το πόσα στοιχεία έχουν στη διάθεσή τους. Μια φωτογραφία, για παράδειγμα, παρέχει πολύ λιγότερες πληροφορίες από μια δια ζώσης συνάντηση, όπου ο εγκέφαλος αξιοποιεί τις εκφράσεις του προσώπου, τη στάση του σώματος, τη φωνή.

Ωστόσο, ακόμη και από ελάχιστα οπτικά στοιχεία φαίνεται ότι μπορούμε να αντλήσουμε πληροφορίες. Σε ένα από τα πειράματα του εργαστηρίου του Rule, οι συμμετέχοντες έβλεπαν μόνο τα μάτια ενός ανθρώπου σε ασπρόμαυρη φωτογραφία, χωρίς να διακρίνονται καν τα φρύδια. Ακόμη κι έτσι, κατάφερναν να εκτιμήσουν τον σεξουαλικό προσανατολισμό καλύτερα από ότι αν απαντούσαν στην τύχη.

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ Η ΕΙΚΟΝΑ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΜΑΣ. ΣΥΧΝΑ ΟΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΝΤΑΙ ΠΙΟ ΑΞΙΟΠΙΣΤΕΣ.

Η ακρίβεια, βέβαια, διαφέρει ανάλογα με το χαρακτηριστικό. Η ηλικία εκτιμάται με εντυπωσιακή επιτυχία και η αναγνώριση του φύλου προσεγγίζει το 100%, αν και πάντα υπάρχουν εξαιρέσεις.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι δεν είναι μόνο η εικόνα που επηρεάζει τις πρώτες εντυπώσεις μας. Παρότι μεγάλο μέρος του εγκεφάλου είναι αφιερωμένο στην όραση, σε αρκετές περιπτώσεις οι ακουστικές πληροφορίες αποδεικνύονται πιο αξιόπιστες.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Τι παρατηρεί ο εγκέφαλος;

Σύμφωνα με τον Rule, οι κρίσεις μας βασίζονται σε έναν συνδυασμό συνειδητών και ασυνείδητων πληροφοριών. Πριν ακόμη αντιληφθούμε ότι αξιολογούμε κάποιον, ο εγκέφαλος έχει ήδη επεξεργαστεί τα βασικά χαρακτηριστικά του (μέγεθος του σώματος, απόσταση, γενική εικόνα). Στη συνέχεια, εστιάζει σε ολοένα πιο λεπτές λεπτομέρειες του προσώπου.

Μάλιστα, ακόμη και τα φρύδια φαίνεται να παίζουν ρόλο. Σε σειρά ερευνών του εργαστηρίου του, οι συμμετέχοντες μπορούσαν να εκτιμήσουν αν κάποιος εμφάνιζε υψηλά επίπεδα ναρκισσισμού κοιτάζοντας αποκλειστικά τα φρύδια του. Η πληροφορία που αξιοποιούσαν, όπως διαπιστώθηκε, ήταν ο βαθμός περιποίησής τους.

Πού αρχίζει η προκατάληψη;

Οι πρώτες εντυπώσεις, ωστόσο, δεν βασίζονται μόνο σε πραγματικά δεδομένα. Συχνά επηρεάζονται από στερεότυπα και προκαταλήψεις που έχουμε αποκτήσει μέσα από τις προσωπικές μας εμπειρίες, αλλά και από τα κοινωνικά αφηγήματα με τα οποία μεγαλώνουμε. Στην ψυχολογία είναι καλά τεκμηριωμένη η λεγόμενη προκατάληψη αρνητικότητας, το ότι δηλαδή ο εγκέφαλος συγκρατεί πολύ πιο έντονα τις αρνητικές πληροφορίες από τις θετικές.

Ένα παράδειγμα προέρχεται από έρευνα της ομάδας του σχετικά με την αντίληψη του σωματότυπου μαύρων αντρών. Οι συμμετέχοντες, τόσο λευκοί όσο και μαύροι, υπερεκτιμούσαν συστηματικά το μέγεθος και τη σωματική δύναμή τους. Ωστόσο, μόνο οι λευκοί συμμετέχοντες συνέδεαν αυτή την αντίληψη με αυξημένη απειλή. Τους θεωρούσαν, δηλαδή, πιο επικίνδυνους, πίστευαν ότι μπορούσαν να προκαλέσουν μεγαλύτερη βλάβη και, κατά συνέπεια, έκριναν ότι θα δικαιολογούνταν μεγαλύτερη χρήση βίας εναντίον τους.

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΣΥΧΝΑ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΜΕ ΑΠΟΚΤΗΣΕΙ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΜΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΑΦΗΓΗΜΑΤΑ ΜΕ ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΜΕΓΑΛΩΝΟΥΜΕ.

Η ακρίβεια και η προκατάληψη, αναφέρει ο ειδικός, αποτελούν δύο όψεις της ίδιας διαδικασίας. Ορισμένες από τις εντυπώσεις μας βασίζονται αποκλειστικά σε στερεότυπα. Άλλες ξεκινούν από έναν μικρό πυρήνα πραγματικότητας, ο οποίος όμως στη συνέχεια γενικεύεται υπερβολικά.

Οι συνέπειές του μπορεί να είναι αθώες, όπως όταν αποδίδουμε σε κάποιον χαρακτηριστικά επειδή το πρόσωπό του μάς θυμίζει κάτι οικείο. Μπορεί, όμως, να είναι και σοβαρές. Στην περίπτωση π.χ. της λανθασμένης αντίληψης για τη σωματική διάπλαση των μαύρων αντρών, μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη βία.

Ορισμένες φορές, δε, μπορεί να είναι εξαιρετικά σοβαρές. Ο Rule αναφέρεται σε έρευνες που εξέτασαν κατά πόσο η εικόνα ενός κατηγορούμενου επηρεάζει τις δικαστικές αποφάσεις και τα αποτελέσματα ήταν ανησυχητικά. Άνθρωποι που κρίνονταν λιγότερο αξιόπιστοι αποκλειστικά από τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους είχαν περισσότερες πιθανότητες να καταδικαστούν, ακόμα και σε θάνατο, σε σύγκριση με άτομα που έδιναν την εντύπωση ότι είναι πιο αξιόπιστα. Το μοτίβο, μάλιστα, εμφανιζόταν ακόμη και όταν αποδεικνυόταν η αθωότητά τους.

Το αντίστροφο, βέβαια, μπορεί επίσης να λειτουργήσει παραπλανητικά. Όσοι φαίνονται υπερβολικά αξιόπιστοι συχνά κερδίζουν εύκολα την εμπιστοσύνη των άλλων. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί άνθρωποι πέφτουν θύματα απάτης από ανθρώπους που δείχνουν αξιόπιστοι.

Μπορεί να αλλάξει μια πρώτη εντύπωση;

Τα καλά είναι ότι οι πρώτες εντυπώσεις μπορούν να αλλάξουν. Τα κακά είναι ότι αυτό συμβαίνει πολύ πιο δύσκολα από όσο πιστεύουμε. Ακόμη κι όταν κάποιος μας εκπαιδεύσει, ώστε να συνδέσουμε ένα πρόσωπο με εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά από εκείνα που του αποδώσαμε αρχικά, ο εγκέφαλος τείνει να επιστρέφει στην πρώτη του εκτίμηση μέσα σε λίγα μόλις λεπτά.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Σύμφωνα με τον Rule, κάθε φορά που βλέπουμε έναν άνθρωπο, ακόμη κι αν τον γνωρίζουμε χρόνια, ο εγκέφαλος περνά στιγμιαία από την ίδια αυτόματη διαδικασία αξιολόγησης που εφαρμόζει και στους αγνώστους. Ωστόσο, ελάχιστο χρόνο αργότερα οι προσωπικές μας εμπειρίες έρχονται να τη «διορθώσουν».

Υπάρχει τρόπος να κάνουμε καλύτερη πρώτη εντύπωση;

«Η συμβουλή μου είναι να μην το σκέφτεστε», λέει ο καθηγητής. Η υπερβολική προσπάθεια να διαχειριστούμε την εικόνα που εκπέμπουμε μπορεί τελικά να λειτουργήσει εις βάρος μας. «Πηγαίνετε όπως είστε. Να είστε ο εαυτός σας και με την ελπίδα ότι το πρόσωπο, η φωνή και ο τρόπος σας ταιριάζουν με την περίσταση ή με τον άνθρωπο που θέλετε να εντυπωσιάσετε», καταλήγει.