ΚΙΤΤΥ ΠΑΪΤΑΖΟΓΛΟΥ: «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΡΕΠΕΙ ΠΑΝΤΑ ΝΑ ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΕΙ ΤΟ ΟΡΙΟ ΤΗΣ, ΔΕΝ ΑΡΚΕΙ ΤΟ “ΔΕΝ ΘΕΛΩ”»

Με αφορμή ένα έργο για τη συναίνεση και τα όρια, συνομιλούμε με την ηθοποιό Κίττυ Παϊταζόγλου για τις σχέσεις και τη σύγχρονη κοινωνία, τις γκρίζες ζώνες της ανθρώπινης επαφής και την ανάγκη επαναπροσδιορισμού του σεβασμού, της ευθύνης και της προσωπικής αλήθειας.

Με φόντο μια υπόθεση σεξουαλικής επίθεσης και πρωταγωνιστές δικηγόρους που καλούνται να υπερασπιστούν θέσεις, αλήθειες και προσωπικά αφηγήματα, το έργο «Συναίνεση» (Consent) της βραβευμένης Βρετανίδας συγγραφέως Νίνα Ρέιν φωτίζει τα όρια ανάμεσα στον νόμο, την ηθική και την προσωπική ευθύνη, ανοίγοντας μια δύσκολη συζήτηση.

Σε σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά και με ένα δυνατό σύνολο ηθοποιών επί σκηνής, η «Συναίνεση» έρχεται στο Σύγχρονο Θέατρο κουβαλώντας όλη την ένταση ενός έργου εξαιρετικά επίκαιρου, που δεν ζητά απλώς να το παρακολουθήσεις. Σου ζητά να πάρεις θέση κι αυτό είναι άβολο, δύσκολο, αλλά αναγκαίο.

Γιατί, όπως λέει η ηθοποιός Κίττυ Παϊταζόγλου στη συνέντευξη που ακολουθεί, ζούμε σε μια εποχή που η συναίνεση μπορεί να έχει γίνει «viral όρος», όμως εξακολουθεί να παραμένει θολή όταν κλείνει η πόρτα ενός σπιτιού, μιας σχέσης ή ενός εργασιακού χώρου.

– Τι ήταν αυτό που σε έκανε να πεις «ναι» στην παράσταση αυτή;

Αρχικά, με συγκλόνισε το κείμενο της Νίνα Ρέιν. Όταν ο Τάκης Τζαμαργιάς μού το έστειλε να το διαβάσω, φοβήθηκα, ένιωσα εκτεθειμένη. Η μη βεβαιότητα είναι πάντα για μένα μια περιοχή που χρειάζομαι για να μπω σε κάτι. Είναι ένα έργο που, για να αναμετρηθείς μαζί του, πρέπει πρώτα να αναμετρηθείς με τα δικά σου όρια και τις δικές σου σιωπές.

Με τον Τάκη δεν είχαμε ξανασυναντηθεί, έχει όμως κάτι που με συγκινεί: είναι δάσκαλος, πέρα από σκηνοθέτης. Έπειτα, μέτρησε και η παρουσία του φίλου Αλέξανδρου Μαυρόπουλου, με τον οποίο δεν είχαμε συνεργαστεί στο θέατρο από τα χρόνια της σχολής.

Φωτογραφία: Κική Παπαδοπούλου

– Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετώπισες όσον αφορά τον ρόλο σου;

Νομίζω το πώς μια γυναίκα, που νιώθει ότι η αλήθεια και η αξιοπρέπεια της ακυρώνονται, μπορεί να φτάσει σε ένα σημείο τυφλής αναζήτησης δικαίωσης. Πώς χρησιμοποιεί τα ίδια εργαλεία που την ακύρωσαν για να ισοφαρίσει τον πόνο της. Εδώ αναδύεται και ένα ερώτημα: Εγώ η ίδια πού θα τραβούσα μια γραμμή; Πού θα έβαζα το όριο που δεν θα ξεπερνούσα;

– Τι ανταπόκριση θα είχε η παράσταση αυτή, αν παιζόταν δέκα χρόνια πριν;

Δεν ξέρω. Μπορεί και να μην την καταλάβαιναν πολλοί, αν σκεφτεί κανείς πως μέχρι το 2006 στην Ελλάδα ο βιασμός εντός γάμου δεν αναγνωριζόταν ως ποινικό αδίκημα. Η σεξουαλική συνεύρεση θεωρούνταν μέρος των «συζυγικών υποχρεώσεων». Πολύ πιθανόν το κοινό να μην μπορούσε τότε να αναγνωρίσει τη βία πίσω από τη σιωπή.

Βέβαια, το τολμηρό και επικίνδυνο που κάνει η συγγραφέας ήδη από το 2017, όταν έγραψε το έργο, είναι πως παρότι το MeToo είχε ήδη αρχίσει να παίρνει διαστάσεις διεθνώς, επιμένει να εστιάζει σε μια «γκρίζα ζώνη». Γκρίζα, γιατί το ίδιο το γεγονός είναι θολό και η αλήθεια εξαιρετικά δύσκολο να αποδειχτεί. Πρόκειται για περιοχές όπου η συναίνεση δεν παραβιάζεται με ωμή βία, αλλά διαβρώνεται μέσα από πίεση, εξουσία ή συναισθηματική κόπωση.

Φωτογραφία: Πάτροκλος Σκαφίδας

– Πιστεύεις ότι ως κοινωνία έχουμε προχωρήσει ουσιαστικά ή απλώς συζητάμε περισσότερο το θέμα της συναίνεσης;

Νομίζω ότι βρισκόμαστε σε ένα μεταβατικό στάδιο, όπου η «συναίνεση» είναι ένας viral όρος. Η κοινωνία γνωρίζει τον ορισμό της, αλλά δυσκολεύεται ακόμη να την εφαρμόσει όταν κλείνει η πόρτα του υπνοδωματίου ή όταν θίγεται το «εγώ» της.

Στο έργο της Ρέιν, μορφωμένοι άνθρωποι, high class δικηγόροι, αδυνατούν να εφαρμόσουν τη συναίνεση μέσα στο ίδιο τους το σπίτι. Επικαλούνται νομικά επιχειρήματα, δικηγορίστικα τερτίπια και δικαιολογίες για να τη σχετικοποιήσουν, να αγνοήσουν τα όρια του άλλου, να επιβάλουν το δικό τους αφήγημα μέσα στη μεγάλη ιστορία.

Στην κοινωνία μας, η συζήτηση συχνά γίνεται για να βρούμε ποιος φταίει. Αναλαμβάνουμε εμείς, οι «ηθικά ανώτεροι», τον ρόλο του δικαστή και απαιτούμε από το θύμα να είναι «τέλειο» για να το πιστέψουμε. Εκδίδουμε ετυμηγορίες, στεκόμαστε στη σωστή πλευρά της ιστορίας, αλλά το μόνο που δεν κάνουμε είναι να αφουγκραστούμε τον πόνο του άλλου.

Αληθινή πρόοδος θα υπάρξει μόνο όταν περάσουμε από το στάδιο του «μιλάμε για αυτό» στο στάδιο του «εκπαιδευόμαστε σε αυτό από παιδιά» και όταν αυτό γίνει καθημερινή άσκηση σεβασμού.

Φωτογραφία: Πάτροκλος Σκαφίδας

– Πόσο εύκολο είναι για μια γυναίκα σήμερα να θέτει όρια χωρίς ενοχές;

Οι ενοχές έχουν εγκατασταθεί μέσα μας από παιδιά, από την ανατροφή και την κουλτούρα μας. Βάζεις όριο στον εργασιακό χώρο και θεωρείσαι κατευθείαν «δύσκολη». Βάζεις όρια στις προσωπικές σου σχέσεις και θεωρείσαι είτε ψυχρή είτε, αντίθετα, υπερευαίσθητη.

Κι εννοείται ότι η γυναίκα πρέπει πάντα να αιτιολογήσει το όριό της. Δεν αρκεί το «δεν θέλω», πρέπει να συνοδεύεται από ένα «γιατί». Αυτή η διαρκής ανάγκη εξήγησης είναι που γεννά την ενοχή και έτσι μπαίνεις στο τρυπάκι να αμφισβητείς τελικά τη δική σου αλήθεια.

– Έχεις βρεθεί σε μια κατάσταση όπου η έννοια της συναίνεσης δεν ήταν ξεκάθαρη;

Έχω υπάρξει σε καταστάσεις όπου είπα «ναι» από κούραση ή από φόβο μήπως θεωρηθώ δύστροπη ή μήπως χαλάσω το κλίμα. Κυρίως στον εργασιακό χώρο. «Μαλακώσα» για να μην πληγώσω τον εγωισμό του άλλου ή να μη συγκρουστώ μαζί του. Ξέρεις, όμως, αυτό το «μαλάκωμα» είναι ακριβώς που δημιουργεί αυτή την ασάφεια και αυτή η ασάφεια, το μη ξεκάθαρο, συχνά «βολεύει» την άλλη πλευρά, που τελικά παίρνει αυτό που θέλει.

ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΑΣ, Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΧΝΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΒΡΟΥΜΕ ΠΟΙΟΣ ΦΤΑΙΕΙ. ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΥΜΕ ΕΜΕΙΣ, ΟΙ «ΗΘΙΚΑ ΑΝΩΤΕΡΟΙ», ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗ ΚΑΙ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟ ΘΥΜΑ ΝΑ ΕΙΝΑΙ «ΤΕΛΕΙΟ» ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΠΙΣΤΕΨΟΥΜΕ.

– Πώς βάζεις όρια στις σχέσεις σου με τους άλλους;

Δυσκολεύομαι πολύ και συνήθως, για να τα καταφέρω, τα βάζω με τρόπο αρκετά άγαρμπο. Αλλά, όπως λέει και μια αγαπημένη μου φίλη παιδοψυχίατρος, «βάλ’ τα κι ας είναι στην αρχή άγαρμπα».

– Πώς διαχειρίζεσαι τους ανθρώπους όταν ξεπερνούν τα όριά σου;

Συνήθως, επιστρέφω την παραβίαση. Δείχνω στον άλλον πώς είναι να σου συμβαίνει το ίδιο. Αυτό που κάνει και η ηρωίδα στο έργο, με τερατώδη αποτελέσματα. Ωστόσο, θα ήθελα να μπορώ ήρεμα να μην το διαπραγματεύομαι. Θα ήθελα χωρίς φωνές και δράματα να παίρνω απλώς μια ξεκάθαρη απόσταση.

Φωτογραφία: Κική Παπαδοπούλου

– Υπάρχει κάτι που θα ήθελες να έχεις μάθει νωρίτερα γύρω από τις σχέσεις και τα όρια;

Ότι το όριο είναι αυτοσεβασμός, ακόμη κι αν το τίμημα είναι η μοναξιά. Γιατί αυτό φοβόμαστε: πως αν βάζουμε όρια, θα μείνουμε μόνοι. Το αντίθετο όμως ποιο είναι; Ότι θα είσαι πάντα –στην καλύτερη περίπτωση– ένας «βολικός άνθρωπος».

– Τι σε έχει διδάξει αυτή η δουλειά για τον εαυτό σου;

Το «διδάξει» μου φαίνεται κάπως βαρύγδουπο. Θα έλεγα πως μου άνοιξε έναν χώρο να αρχίσω να αφουγκράζομαι πόσο δηλητηριώδης μπορεί να γίνει η εμμονή με το «να έχεις δίκιο», ακόμη κι όταν όντως έχεις. Σε μια σχέση, το να έχεις πάντα δίκιο, να είσαι ο «σωστός», σημαίνει πως έχεις ήδη χάσει τον άνθρωπο που είναι απέναντί σου. Θέλεις να έχεις δίκιο ή θέλεις να έχεις σύνδεση;

Φωτογραφία: Πάτροκλος Σκαφίδας

– Πέρα από το ζήτημα της συναίνεσης, τι άλλο σε αγγίζει σήμερα;

Με ταράζει το μέλλον, η ευθύνη μας απέναντι στις επόμενες γενιές. Μπορεί να ακούγομαι σαν τη γιαγιά μου, αλλά βλέπεις γύρω σου τόση βία, πολέμους, ανθρώπινα δικαιώματα που καταπατούνται, μίσος και κυνισμό, έναν πλανήτη που βαδίζει προς την οικολογική καταστροφή και οι συμπεριφορές δεν αλλάζουν. Το μόνο που φαίνεται να έχει σημασία είναι το κέρδος. Να κερδίζεις. Και πλάι σε αυτά, μια εκπαίδευση που συνεχώς φθίνει και παράγει κι αυτή πολίτες τελείως αμήχανους, πολιτικά και ηθικά.

Η παράσταση «ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ» (Consent) της Νίνα Ρέιν παίζεται στο Σύγχρονο Θέατρο. Κλείσε τα εισιτήριά σου online.