«ΗΤΑΝ Η ΚΟΛΑΣΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΓΗΣ»: 81 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, ΟΙ HIBAKUSHA ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ ΤΗ ΧΙΡΟΣΙΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΝΑΓΚΑΣΑΚΙ

Τι απέγιναν οι άνθρωποι που επέζησαν από τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι; Οι μαρτυρίες των Hibakusha, οι συνέπειες της ακτινοβολίας και το τραύμα που, 81 χρόνια μετά, εξακολουθεί να διατρέχει τις επόμενες γενιές.

Hibakusha (Hi – υφίσταμαι, baku – έκρηξη/βόμβα, sha – άνθρωπος, ελλ. χιμπακούσα): ο άνθρωπος που έχει υποστεί τις συνέπειες βομβαρδισμού ή έκρηξης. Ο όρος εμφανίζεται για πρώτη φορά στον τύπο στις 21 Αυγούστου 1946, στην τοπική εφημερίδα της Χιροσίμα Chūgoku shimbun. Η λέξη τυπώνεται και κυκλοφορεί έναν χρόνο και κάτι μετά τον βομβαρδισμό της ιαπωνικής πόλης στις 6 Αυγούστου 1945, και εκείνον που ακολούθησε λίγες ημέρες αργότερα, στις 9 του μήνα, στο Ναγκασάκι.

Λογικά, όπως με τις περισσότερες εφημερίδες, τα φύλλα φτάνουν στα σπίτια των ανθρώπων νωρίς το πρωί, τις ίδιες περίπου ώρες που, πριν από 380 ημέρες, έπεφταν οι ατομικές βόμβες ουρανίου και πλουτωνίου, 8:15 π.μ. στη Χιροσίμα και 11:02 π.μ. στο Ναγκασάκι, ισοπεδώνοντας πολλά τετραγωνικά χιλιόμετρα, σκοτώνοντας περί τους 120.000 ανθρώπους ακαριαία και 210.000 συνολικά έως το τέλος του 1945, ανάμεσα στους οποίους 38.000 παιδιά.

Μετά από εκείνη την πρώτη αναφορά, ο όρος hibakusha χάνεται, για να επανεμφανιστεί τον Μάρτιο του 1954, ύστερα από τη μόλυνση του ιαπωνικού αλιευτικού Lucky Dragon No 5 (Daigo Fukuryū Maru) από ραδιενεργό βροχή που προκάλεσε αμερικανική δοκιμή βόμβας υδρογόνου στον Ειρηνικό. Ο θάνατος ενός μέλους του πληρώματος και ο τρόμος για είσοδο ραδιενεργών τροφίμων στην αγορά ξεσηκώνουν την ιαπωνική κοινωνία, που εξωθεί το κράτος στη θέσπιση του πρώτου ειδικού νόμου για τους hibakusha, το 1957.

Στη φωτογραφία αρχείου της 6ης Αυγούστου 1945, που δόθηκε στη δημοσιότητα από την Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ, στήλη καπνού υψώνεται σε ύψος 20.000 ποδιών πάνω από τη Χιροσίμα της δυτικής Ιαπωνίας, μετά τη ρίψη της πρώτης ατομικής βόμβας, βάρους 5 τόνων, με κωδική ονομασία «Little Boy». Η Χιροσίμα επιλέχθηκε ως στόχος επειδή αποτελούσε σημαντικό ιαπωνικό στρατιωτικό κέντρο, με στρατιωτικές βάσεις και εγκαταστάσεις πυρομαχικών. George R. Caron/US Air Force via AP, File

Ο νόμος αναγνωρίζει επισήμως ως θύματα όχι μόνο όσους βρέθηκαν στην έκρηξη, αλλά και όσους εκτέθηκαν στις μακροχρόνιες επιπτώσεις της ραδιενέργειας: διασώστες που εισήλθαν στις πόλεις τις επόμενες ημέρες, παιδιά που εκτέθηκαν ως έμβρυα, καθώς και όσους είδαν τη ζωή τους να σημαδεύεται από λευχαιμίες κι άλλους καρκίνους, αποβολές, νοητικές και σωματικές αναπηρίες.

Ως νομικά κατοχυρωμένοι hibakusha πια, πολλά από τα θύματα έκαναν το προσωπικό και συλλογικό τους τραύμα αποστολή, αφιερώνοντας το υπόλοιπο της ζωής τους στον αγώνα για την κατάργηση των πυρηνικών όπλων, με την ελπίδα καμία άλλη γενιά να μη βιώσει τη φρίκη της ατομικής βόμβας.

Οι ατομικές βόμβες κατέστρεψαν το 70% των κτιρίων στη Χιροσίμα και ισοπέδωσαν 6,7 τετραγωνικά χιλιόμετρα στη Ναγκασάκι. (Η φωτογραφία, από το Σώμα Διαβιβάσεων του Στρατού των ΗΠΑ, αποτυπώνει την καταστροφή στη Χιροσίμα μετά τη ρίψη της πρώτης ατομικής βόμβας στις 6 Αυγούστου 1945. Τραβήχτηκε λίγο καιρό μετά την έκρηξη, χωρίς να είναι γνωστή η ακριβής ημερομηνία). AP PHOTO

«Ήταν η Κόλαση επί της Γης»

Μετά την έκρηξη της ατομικής βόμβας, οι θερμοκρασίες στο έδαφος έφτασαν τους 4.000°C και έπεσε ραδιενεργός βροχή. Πολλοί από τους πρώτους hibakusha που περιέγραψαν όσα είδαν κι έζησαν μίλησαν για μια «Κόλαση επί Γης»: άνθρωποι με ξεσκισμένες σάρκες, απανθρακωμένες σοροί, κορμιά βαμμένα από το αίμα και τις κατάμαυρες στάλες της τοξικής βροχής και παντού μια μυρωδιά καμένης σάρκας.

Όσοι είχαν γλιτώσει από τον ακαριαίο θάνατο, παρέμεναν αβοήθητοι. Το μέγεθος της καταστροφής είχε παραλύσει τους μηχανισμούς παροχής υγειονομικής φροντίδας. Στη Χιροσίμα, το 90% των γιατρών και νοσηλευτών σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και 42 από τα 45 νοσοκομεία τέθηκαν εκτός λειτουργίας. Οι μαρτυρίες στο ψηφιακό αρχείο του Hiroshima Peace Culture Foundation, ενός από τους οργανισμούς που δημιουργήθηκαν με σκοπό την προάσπιση της ειρήνης, αποτυπώνουν με ενάργεια τη φρίκη. Σταχυολογώ τα παρακάτω:

Akihiro Takahashi

«Καθώς απομακρυνόμουν από την περιοχή, είδα πολλούς hibakusha να φεύγουν σχηματίζοντας ουρές. Είχαν όλοι τους τα χέρια τεντωμένα μπροστά, με το δέρμα να κρέμεται σε λωρίδες και τα ρούχα τους κουρελιασμένα, αφήνοντας κάποιους σχεδόν γυμνούς. Ανάμεσά τους υπήρχε ένας άνδρας με σπασμένα γυαλιά σφηνωμένα στο σώμα του, ένας άλλος που το δέρμα του ξεφλούδιζε, μια γυναίκα με το ένα μάτι να κρέμεται και μια άλλη με το σώμα της βουτηγμένο στο αίμα. Τριγύρω μου πτώματα διάσπαρτα, με τα εντόσθια χυμένα έξω. Υπάρχει η έκφραση "κόλαση επί της Γης", και ήταν αυτό ακριβώς που ζήσαμε μετά τον βομβαρδισμό».

Ένας ανταποκριτής των Συμμαχικών Δυνάμεων στέκεται ανάμεσα στα συντρίμμια, μπροστά από τα ερείπια ενός κτιρίου που κάποτε στέγαζε κινηματογράφο στη Χιροσίμα, στις 8 Σεπτεμβρίου 1945, έναν μήνα μετά τη ρίψη από τις ΗΠΑ της πρώτης ατομικής βόμβας που χρησιμοποιήθηκε ποτέ σε πολεμικές επιχειρήσεις, με στόχο την επίσπευση της παράδοσης της Ιαπωνίας. AP Photo/Stanley Troutman

Yoshiko Kajimoto

«Έφταναν από το σημείο της έκρηξης άνθρωποι που έμοιαζαν με φαντάσματα, με τα χέρια τεντωμένα μπροστά, το καμένο δέρμα να κρέμεται από τα δάχτυλα σαν κουρέλι. Τα πρόσωπά τους ήταν πρησμένα σαν μπαλόνια, τα χείλη τους γυρισμένα προς τα πάνω, ενώ αιμορραγούσαν από το κεφάλι και άλλα μέρη του σώματος. Ανάμεσά τους κι ένας μαθητής γυμνασίου που κρατούσε το κομμένο του χέρι, ο οποίος κατέρρευσε και πέθανε ακριβώς μπροστά μου. Δεν μπορώ να ξεχάσω το τρομαγμένο και θλιμμένο του πρόσωπο. Μια μητέρα, χαμένη στον πανικό, κρατούσε το νεκρό μωρό της και ούρλιαζε ακατάληπτα. Δεν σταματούσαν να καταφτάνουν αυτές οι εξαθλιωμένες φιγούρες. Κανείς τους δεν έμοιαζε με άνθρωπο. Η πόλη ήταν γεμάτη πτώματα.

»Όταν κατάφερα να βγω απ' τα συντρίμμια, βρήκα την πόλη της Χιροσίμα ισοπεδωμένη. Ο καυτός, λαμπερός ήλιος είχε εξαφανιστεί. Επικρατούσε σκοτάδι και μια τρομακτική σιγή, και υπήρχε μια παράξενη μυρωδιά σάπιου ψαριού. Πέντε ή έξι φίλοι κατάφεραν να βγουν από το γκρεμισμένο κτίριο. Τα μαλλιά τους στέκονταν όρθια, τα σώματά τους ήταν κατάμαυρα, κάποιοι έτρεχαν με ματωμένα κεφάλια και άλλοι με ξεσκισμένες σάρκες στα χέρια και τα πόδια, έτσι ώστε τους φαίνονταν τα κόκαλα.

ΔΕΝ ΣΤΑΜΑΤΟΥΣΑΝ ΝΑ ΚΑΤΑΦΤΑΝΟΥΝ ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΕΞΑΘΛΙΩΜΕΝΕΣ ΦΙΓΟΥΡΕΣ. ΚΑΝΕΙΣ ΤΟΥΣ ΔΕΝ ΕΜΟΙΑΖΕ ΜΕ ΑΝΘΡΩΠΟ. Η ΠΟΛΗ ΗΤΑΝ ΓΕΜΑΤΗ ΠΤΩΜΑΤΑ.

»Όλο τον υπόλοιπο Αύγουστο, ήμουν καθηλωμένη στο κρεβάτι. Δεν είχα όρεξη να φάω, ψηνόμουν στον πυρετό και τα ούλα μου δεν σταματούσαν να τρέχουν αίμα. Η πληγή στο χέρι μου είχε γεμίσει πύον και σκουλήκια. Η γιαγιά μου τα έβγαζε ένα-ένα με chopsticks κλαίγοντας. Ο πατέρας μου εκτέθηκε στη ραδιενέργεια ενώ ήταν σπίτι, 2,5 χλμ. από το σημείο μηδέν. Αν και δεν υπέστη εγκαύματα ή άλλους τραυματισμούς, άρχισε τους εμετούς με αίμα ενάμιση χρόνο μετά, ώσπου πέθανε λίγο αργότερα. Πιστεύω ότι το έπαθε από τη ραδιενέργεια που δέχτηκε το τριήμερο που με αναζητούσε στις στάχτες και τα συντρίμμια, σηκώνοντας πτώματα για να με βρει.

»Το 1999, υποβλήθηκα σε χειρουργική επέμβαση για να μου αφαιρέσουν δύο τρίτα από το στομάχι μου λόγω καρκίνου. Πολλοί από τους φίλους μου πέθαναν επίσης από καρκίνο. Ακόμα και τώρα, 80 χρόνια μετά, συνεχίζω να εμφανίζω νέες ασθένειες, υποφέροντας από αναιμία και όγκους στον εγκέφαλο».

Μια γυναίκα κρατά ένα παιδί, ντυμένο με παραδοσιακή ιαπωνική ενδυμασία. Επέζησαν από την ατομική βόμβα που έπεσε στο Ναγκασάκι της Ιαπωνίας στις 9 Αυγούστου 1945. Τα πρόσωπά τους φέρουν εγκαύματα από τη θερμότητα της έκρηξης. AP Photo/Str

Shunichiro Arai

«Αυτή τη στιγμή υποφέρω από τον έκτο καρκίνο μου. Η πρώτη διάγνωση κακοήθειας ήρθε το 1984, μετά τα 50 μου, για καρκίνο στο δεξί μου νεφρό, και ακολούθησαν άλλοι σε διάφορα μέρη του σώματός μου, που με έφεραν στα όρια του θανάτου. Σύμφωνα με τον γιατρό μου, ήμουν ένας τυπικός ασθενής με πολλαπλούς καρκίνους που προκλήθηκαν από τη ραδιενέργεια. Τώρα, έχω άλλον έναν καρκίνο στο νεφρό, για τον οποίο δεν μπορεί να γίνει κάτι. Είναι σταδίου 4. Αυτή είναι η μοίρα μου. Ο αντίκτυπος του ατομικού βομβαρδισμού της Χιροσίμα δεν τελείωσε πριν από 80 χρόνια. Συνεχίζει να επηρεάζει όλους τους hibakusha, όπως ακριβώς αποδεικνύει η περίπτωσή μου. Θα συνεχίσω να μιλώ γι’ αυτό ως ζωντανός μάρτυρας».

Ο Sumiteru Taniguchi, 86 ετών, επιζήσας από την ατομική βομβιστική επίθεση στο Ναγκασάκι, ποζάρει κατά τη διάρκεια συνέντευξης στο γραφείο του στο Ναγκασάκι, στις 30 Ιουνίου 2015. AP Photo/Eugene Hoshiko, File

Kiyomi Kono

«Το Νοσοκομείο του Ιαπωνικού Ερυθρού Σταυρού ήταν σε άθλια κατάσταση· όλα τα παράθυρα είχαν διαλυθεί από το ωστικό κύμα. Οι κραυγές αντηχούσαν στους τσιμεντένιους τοίχους του νοσοκομείου. Στο μεγάλο στρογγυλό παρτέρι στην είσοδο του νοσοκομείου, το άλλοτε καταπράσινο και ολάνθιστο, ήταν στοιβαγμένα σαν κούτσουρα τα σώματα κάποιων αγοριών. Μάλλον εκτέθηκαν στη ραδιενέργεια ενώ εργάζονταν στην κατεδάφιση των γύρω κτιρίων. Είχαν μια αθώα όψη στα πρόσωπά τους και έμοιαζαν σαν να κοιμούνταν. Σίγουρα θα ήθελαν να γυρίσουν σπίτι, να δουν τις μητέρες τους, αλλά ούτε ένα δεν τα κατάφερε. Αποτεφρώθηκαν όλα μαζί.

»Κοιτάζοντας από τη γέφυρα Miyuki-bashi προς το ποτάμι, είδα πολλά χλωμά πτώματα να επιπλέουν, άλλα μπρούμυτα και άλλα ανάσκελα. Κοντά στο υποκέντρο, είδα τυχαία στο τραμ να κρέμεται κάτι μαύρο μέσα στον συρμό. Πλησίασα να δω καλύτερα και κατάλαβα πως ήταν χέρια που ξέμειναν πιασμένα στις χειρολαβές, αποκομμένα από το υπόλοιπο σώμα. Είχαν γίνει κάρβουνο».

Ο Jinpe Teravama, επιζήσας της πρώτης ατομικής βόμβας που χρησιμοποιήθηκε ποτέ σε πολεμικές επιχειρήσεις, με ουλές από τα εγκαύματα που προκάλεσε η έκρηξη της βόμβας στη Χιροσίμα. Ιούνιος 1947. AP Photo

«Δεν ήθελα να ξέρουν ότι είμαι θύμα της ατομικής βόμβας»

Πέρα από τα σημάδια στο σώμα και τις παραμορφώσεις, την αέναη ταλαιπωρία από τις ασθένειες και τον διαρκή φόβο του θανάτου, οι hibakusha θα έπρεπε εφεξής να υπομείνουν ένα βαθύ ψυχικό τραύμα που για χρόνια έμενε αόρατο. Όπως εξηγεί ο Ran Zwigenberg, Αναπληρωτής Καθηγητής Ασιατικών και Εβραϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, οι πρώτες έρευνες των ΗΠΑ ενδιαφέρθηκαν περισσότερο για το αν οι βομβαρδισμοί είχαν κάμψει το ηθικό των Ιαπώνων παρά για την ψυχική τους υγεία.

Έπειτα, οι Ιάπωνες ψυχίατροι που προσπάθησαν να αποκωδικοποιήσουν την κατάσταση απέδωσαν τα ψυχολογικά συμπτώματα στις εγκεφαλικές και νευρολογικές βλάβες, αφήνοντας τη ψυχολογική διάσταση της καταστροφής στο περιθώριο. Άλλωστε, λέει ο Zwigenberg, η ίδια η έννοια του ψυχικού τραύματος άρχισε να αναγνωρίζεται μόλις τη δεκαετία του 1960. Έπρεπε λοιπόν να το υπομένουν, μαζί με την περιθωριοποίηση και την ντροπή.

Τα χρόνια που ακολούθησαν των βομβαρδισμών, οι hibakusha δυσκολεύονταν να βρουν δουλειά, να νοικιάσουν σπίτι ή να παντρευτούν· υπήρχε ο φόβος ότι η υγεία τους θα τους προδώσει και δεν θα κάνουν υγιή παιδιά. Περνούσαν και συνεχίζουν να περνούν ιατρικούς ελέγχους υγείας κάθε χρόνο, ενώ κάποιοι έγιναν αντικείμενα μελέτης. Για την Koko Kondo, μια 81χρονη σήμερα hibakusha, ήταν ο λόγος να κρατήσει την ταυτότητά της κρυφή.

Πριν λίγες ημέρες, σε συνέντευξη που παραχώρησε στον Guardian, μίλησε για τα βιώματά της ως επιζήσασα, ένα απ' τα οποία και η ημέρα που κλήθηκε να γδυθεί για το καθιερωμένο check-up μπροστά σε άγνωστους άνδρες που μιλούσαν ξένες γλώσσες. «Ένιωθα τόσο ντροπιασμένη, που δεν το ανέφερα σε κανέναν για 25 χρόνια. Δεν ήθελα ποτέ ξανά να με θεωρήσουν θύμα της βόμβας».

H Koko ήταν οκτώ μηνών όταν έπεσε η βόμβα στη Χιροσίμα. Για 40 χρόνια, η μητέρα της Chisa δεν άντεχε να της μιλήσει για εκείνη την ημέρα. Ο πατέρας της, αντιθέτως, ο αιδεσιμότατος Kiyoshi Tanimoto, της επεσήμαινε πως ήταν το μοναδικό μωρό που επέζησε στη γειτονιά, είχε συνεπώς καθήκον να θυμίζει στον κόσμο όσα είχαν συμβεί. «“Όχι, κύριε”, του είπα. “Όχι”. Δεν ήθελα να μοιραστώ το τραύμα ούτε να το κάνω δικό μου», θυμάται να του λέει μεγαλώνοντας. Ήθελε μια ζωή μακριά απ' όλα αυτά, μα η καθημερινότητα δεν την άφηνε.

Η οικογένειά της φιλοξενούσε κορίτσια μεγαλύτερης ηλικίας, τις «αδελφές» της, όπως τις αποκαλούσε. Ήταν κορίτσια ορφανά, παραμορφωμένα από τις συνέπειες της ραδιενέργειας, με κολλημένα βλέφαρα στο μέτωπο και δάχτυλα ενωμένα. Άλλα έμεναν κλεισμένα στα δικά τους σπίτια, κρυμμένα πίσω από κουνουπιέρες, ενώ σε κάποιες οικογένειες, έσπαγαν όλους τους καθρέφτες για να μη δουν τα παιδιά τα παραμορφωμένα πρόσωπά τους. Όταν έμαθε πως ήταν αποτέλεσμα της ατομικής βόμβας που έριξε το αμερικανικό βομβαρδιστικό B-29, ορκίστηκε να πάρει εκδίκηση.

Στα 40 της, αγκάλιασε την ταυτότητα της hibakusha και άνοιξε ξανά την ιστορία της οικογένειάς της. Εργάστηκε με ορφανά και εγκαταλελειμμένα παιδιά, ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο ως ακτιβίστρια κατά των πυρηνικών όπλων, συνάντησε πολιτικούς αρχηγούς όπως ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο Desmond Tutu‎‎ και ο Jimmy Carter, μίλησε για συγχώρεση, για μνήμη και για την ανάγκη να μην επαναληφθεί ποτέ η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. «Δεν θέλω να δω κανένα παιδί να περνάει κάτι τέτοιο. Γι’ αυτό δεν θέλω να δω κανέναν πόλεμο σε αυτόν τον κόσμο. Αυτόν τον όμορφο κόσμο. Σκεφτείτε το. Δεν μπορούμε να τον καταστρέψουμε».

«Αν χρησιμοποιηθούν τα σημερινά πυρηνικά όπλα, θα είναι το τέλος της Γης»

Η Fumiko Doi ήταν έξι ετών όταν επέζησε από την ατομική βόμβα στο Ναγκασάκι, χάρη στην καθυστέρηση του τρένου της. Αν είχε φτάσει στην ώρα του στον σταθμό Urakami, 5 χλμ. μακριά από το σημείο της έκρηξης, πιθανότατα δεν θα είχε επιζήσει. Από το παράθυρο είδε τη λάμψη και έσκυψε, ενώ οι συνεπιβάτες έπεσαν πάνω της για να την προστατεύσουν από τα θραύσματα. Στους δρόμους, άνθρωποι με καμένα μαλλιά, μαυρισμένα πρόσωπα και διαλυμένα ρούχα προσπαθούσαν να επιβιώσουν.

Για χρόνια, η Doi έκρυβε την ταυτότητά της ως hibakusha, φοβούμενη τις διακρίσεις και ανησυχώντας για τις επιπτώσεις της ακτινοβολίας στα παιδιά που απέκτησε με έναν ακόμη επιζήσαντα. Η μητέρα της και δύο από τους τρεις αδελφούς της πέθαναν από καρκίνο, ενώ ο πατέρας της, που είχε επιστρατευτεί για να περισυλλέξει τις σορούς, εμφάνισε συμπτώματα έκθεσης στην ακτινοβολία. Αργότερα, ως δάσκαλος, κατέγραψε σε ποιήματα όσα είχε δει και τον πόνο του.

Το ατύχημα στο συγκρότημα πυρηνικών σταθμών Fukushima Daiichi το 2011 την έκανε να μιλήσει δημόσια. Έκτοτε ταξιδεύει από τη Fukuoka για να συμμετάσχει σε αντιπολεμικές συγκεντρώσεις και να καταγγείλει τα πυρηνικά όπλα. «Κάποιοι άνθρωποι έχουν ξεχάσει τους βομβαρδισμούς με ατομικές βόμβες. Είναι λυπηρό», λέει, προειδοποιώντας ότι τα πυρηνικά όπλα που υπάρχουν σήμερα είναι ισχυρότερα από εκείνα που χρησιμοποιήθηκαν πριν από 80 χρόνια. «Ένα να χτυπήσει την Ιαπωνία, θα καταστραφούμε. Αν χρησιμοποιηθούν περισσότερα σε όλο τον κόσμο, θα είναι το τέλος της Γης. Γι’ αυτό αρπάζω κάθε ευκαιρία για να μιλήσω».

81 χρόνια μετά την ατομική βόμβα

Σήμερα, λίγο περισσότεροι από 90.000 hibakusha είναι εν ζωή, με μέση ηλικία άνω των 86. Οι επιζώντες δικαιούνται δωρεάν ιατρικούς ελέγχους δύο φορές τον χρόνο, ενώ στη Χιροσίμα λειτουργούν κινητά ιατρεία για όσους δυσκολεύονται να μετακινηθούν. Ωστόσο, οι εξετάσεις έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα αφού, για πολλούς, η ατομική βόμβα εξακολουθεί να αποτελεί ερώτημα· το γήρας φέρνει επιπλέον άγχος, φθορά και ασθένειες, πόσες όμως από αυτές θα μπορούσαν να σχετίζονται με την έκθεση στην ακτινοβολία;

Μερικά από τα καταφύγια-τούνελ που βρίσκονταν πολύ κοντά στο επίκεντρο της έκρηξης στο Ναγκασάκι. Οι λίγοι άνθρωποι που κατάφεραν να φτάσουν σε αυτά επέζησαν από την ατομική έκρηξη και την ακτινοβολία. AP Photo

«Η μητέρα μου πέθανε από καρκίνο της μήτρας, η μεγαλύτερη αδελφή μου από καρκίνο του μαστού και ο μεγαλύτερος αδελφός μου από καρκίνο του πνεύμονα. Όλοι έφυγαν από καρκίνο. Όσο μεγαλώνω, αρχίζω να αναρωτιέμαι όλο και περισσότερο αν ο βομβαρδισμός είχε σχέση με τον θάνατό τους», λέει ένας 82χρονος hibakusha που επισκέπτεται το κινητό ιατρείο δύο φορές τον χρόνο.

Για τον γιατρό Yoshitaka Ueno, διευθυντή του προγράμματος των κινητών μονάδων, η δουλειά που γίνεται είναι εν μέρει προσωπική υπόθεση. Ο πατέρας του ήταν hibakusha, όμως δεν μιλούσε ποτέ για όσα είχε ζήσει. Σήμερα, ο γιος του ακούει τους επιζώντες να διηγούνται τις δικές τους ιστορίες και προσπαθεί να εξασφαλίσει ότι θα συνεχίσουν να λαμβάνουν την ιατρική φροντίδα που χρειάζονται. «Οι νέοι επαγγελματίες υγείας έχουν ελάχιστες ευκαιρίες να ασχοληθούν με τη φροντίδα των hibakusha. Ελπίζω να επιλέξουν αυτόν τον τομέα της ιατρικής. Είναι καθήκον μας να συνεχίσουμε την αποστολή που οι προηγούμενες γενιές γιατρών θεώρησαν αναγκαίο να υπηρετήσουν».

Η αγωνία δεν σταματά στην πρώτη γενιά. Μελέτες σε παιδιά των hibakusha έχουν καταγράψει ανησυχίες για πιθανές γενετικές επιπτώσεις της ακτινοβολίας, οι οποίες μπορεί να εντείνονται στην ενήλικη ζωή, ιδίως με την απόκτηση παιδιών. Είναι μια μορφή διαγενεακού τραύματος, όπου η αβεβαιότητα και ο φόβος για τις συνέπειες της βόμβας περνούν στην επόμενη γενιά. Το 2021, έρευνα της Nihon Hidankyo, της ιαπωνικής οργάνωσης που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2024, έδειξε ότι 60% των hibakusha δεύτερης γενιάς αντιμετώπιζαν άγχος ή άλλα προβλήματα, με κυρίαρχη ανησυχία την υγεία τους και τις πιθανές επιπτώσεις της ακτινοβολίας.

Σε αυτή τη φωτογραφία αρχείου, με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1945, ο Καθολικός Καθεδρικός Ναός Urakami στο Ναγκασάκι στέκει κατεστραμμένος, περισσότερο από έναν μήνα μετά την έκρηξη της ατομικής βόμβας πάνω από την πόλη. AP Photo/Stanley Troutman, Pool, File

Καθώς οι hibakusha λιγοστεύουν, τα ηνία της μνήμης αναλαμβάνουν οι απόγονοί τους. Σήμερα, 1.999 παιδιά και εγγόνια επιζώντων συμμετέχουν σε δραστηριότητες οργανώσεων που συνδέονται με τη Nihon Hidankyo, διοργανώνοντας εκθέσεις, συλλέγοντας υπογραφές και μεταφέροντας τις μαρτυρίες των γονιών και των παππούδων τους. Ανάμεσά τους βρίσκεται και η Suzuka Nakamura, εγγονή hibakusha από το Ναγκασάκι, η οποία άρχισε να συμμετέχει στο κίνημα ειρήνης ήδη από το σχολείο.

«Υπάρχουν περισσότερα από 12.000 πυρηνικά όπλα παγκοσμίως. Είναι πιθανό όλοι να γίνουμε θύματα μιας ατομικής βόμβας», λέει. «Πραγματικά σέβομαι τους hibakusha, γιατί προσπαθούν να πουν πόσο σκληρό και τρομερό είναι να βιώνεις μια τέτοια έκρηξη». Για τη Nakamura, η δική της γενιά έχει πλέον την ευθύνη να κρατήσει ζωντανή τη φωνή των προγόνων τους, ενώ τα πυρηνικά όπλα εξακολουθούν να υπάρχουν και να ενισχύονται.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Διεθνούς Ινστιτούτου Έρευνας για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (SIPRI), τον Ιανουάριο του 2026 υπήρχαν περίπου 12.187 πυρηνικές κεφαλές παγκοσμίως, με περίπου 2.100 έως 2.200 από αυτές να βρίσκονται σε κατάσταση υψηλού επιχειρησιακού συναγερμού. Η σταδιακή μείωση των παγκόσμιων αποθεμάτων που ακολούθησε το τέλος του Ψυχρού Πολέμου φαίνεται να πλησιάζει στο τέλος της, καθώς ο ρυθμός απόσυρσης παλαιότερων κεφαλών επιβραδύνεται και η ανάπτυξη νέων επιταχύνεται.

Την ίδια στιγμή, το κόστος της πυρηνικής αποτροπής αυξάνεται. Έρευνα της Διεθνούς Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN) που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2026 υπολογίζει ότι τα εννέα κράτη με πυρηνικά οπλοστάσια δαπάνησαν το 2025 σχεδόν 119 δισ. δολάρια για την ενίσχυσή τους, 16,8 δισ. περισσότερα από το 2024, σημειώνοντας αύξηση 19%. Πρόκειται για 3.768 δολάρια κάθε δευτερόλεπτο. Οι ΗΠΑ μόνο δαπάνησαν 69,2 δισ. δολάρια, περισσότερα από όλα τα υπόλοιπα κράτη μαζί.

Το 1965, σε ένα ντοκιμαντέρ του NBC News, ο Robert Oppenheimer, πατέρας της ατομικής βόμβας, θυμήθηκε την πρώτη πυρηνική δοκιμή:

«Γνωρίζαμε ότι ο κόσμος δεν θα ήταν ποτέ ξανά ο ίδιος. Μερικοί γέλασαν, άλλοι έκλαψαν. Οι περισσότεροι έμειναν σιωπηλοί. Θυμήθηκα έναν στίχο από την ινδουιστική γραφή, τη Μπαγκαβάντ Γκίτα. Ο Βισνού προσπαθεί να πείσει έναν πρίγκιπα ότι πρέπει να εκπληρώσει το καθήκον του και, για να του δείξει τη δύναμή του, παίρνει την πολύχειρη μορφή του και λέει: “Τώρα έγινα ο Θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων”. Υποθέτω πως, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, όλοι μας κάναμε την ίδια σκέψη».

Τον Αύγουστο του 1945 άνοιξε μια πόρτα του Κακού. Η απειλή που ελευθερώθηκε θα ρίχνει τη σκιά της πάνω από την ανθρωπότητα για πολλά ακόμη χρόνια.